Sekretarz królewski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Sekretarz królewski (łac. secretarius regius) – urząd dworski I Rzeczypospolitej.

Historia powstania urzędu[edytuj | edytuj kod]

Poprzednikiem sekretarza był urząd protonotariusza[1]. Urząd ten występował w kancelarii Jagiełły w latach 1387-1423. Później urząd ten nie znika, lecz zmienia nazwę na sekretarza. W II poł. XV w. stanowisko sekretarza królewskiego (łac. secretarius regius) nie było określone a zakres jego kompetencji nie był jeszcze ustalony. Proces różnicowania się stanowisk pisarzy i sekretarzy trwał nadal. Staropolska forma łacińskiego wyrazu secretarius brzmi tajemnik, co oddaje specyfikę jego pracy.

Zakres kompetencji urzędu[edytuj | edytuj kod]

W kancelarii królewskiej I Rzeczypospolitej główny ciężar prac kancelaryjnych ponosili pisarze i sekretarze. Granica między tymi dwoma stanowiskami była dość płynna. Kompetencje jednych i drugich były bardzo podobne. Główna różnica polegała na tym, że sekretarze byli używani do zadań bardziej odpowiedzialnych.

Sekretarzy mianował sam król. Był to urząd dożywotni, sekretarze ponadto składali przysięgę na wierność i dochowanie tajemnic państwowych. Obowiązki były liczne i nieopisane prawem. Sekretarze królewscy mieli za zadanie załatwienie korespondencji królewskiej, reprezentowanie osoby króla na sejmikach, załatwienie wszelkiego rodzaju spraw najczęściej finansowych, redagowanie korespondencji dyplomatycznej i ważniejszych dokumentów publicznych, sprawowanie poselstw, rozwiązywanie spraw spornych. Wymagano od nich przede wszystkim zdolności dyplomatycznych, znajomości języków obcych i prawa, umiejętność układania pism. Można nawet zauważyć daleką idącą monopolizację stanowisk w samej kancelarii przez sekretarzy królewskich. Obsadzali oni w całości stanowiska regensa, metrykanta, pisarza dekretowego czy też wreszcie kanclerza i podkanclerzego.

Ważnym problemem jest umiejscowienie sekretarzy na dworze i w kancelarii. Stanowisko sekretarskie było niewątpliwie urzędem dworskim, ponieważ sekretarz pobierał pensję.

Przy królu rezydowała niewielka liczba sekretarzy. Można przyjąć, że podział kancelarii na większą i mniejszą obowiązywał także sekretarzy, z tym, że król mógł swobodnie dysponować sekretarzami tj. mógł zatrzymać ich przy sobie lub oddać ich do dyspozycji pieczętarzom.

Liczba etatów sekretarskich była różna: od 6 za Batorego do 16 za Zygmunta III. Przyjęto w zasadzie podział Reinholda Heidensteina, który w swoim dziele wprowadził pojęcie sekretarzy scribentes zatrudnionych w samej kancelarii i sekretarzy non scribentes używanych głównie do posług dyplomatycznych.

Stefan Kieniewicz przyjął podział sekretarzy na etatowych, duchownych i honorowych. W przypadku dwóch pierwszych linia podziału przebiegała według formy wynagrodzenia tzn. sekretarz duchowny był uposażony beneficjami, które stanowiły stałe i pewne źródło dochodów, sekretarz etatowy (płatny) miał pensję za wykonywaną pracę. Natomiast sekretarze honorowi nie mieli pensji ani żadnych beneficjów. Po wykonaniu jakiegoś zadania dostawali pewne nadania lub np. rekompensatę za wyjazd.

Sekretarze byli grupą społeczną, wśród której dominowała szlachta. Począwszy od pierwszych Jagiellonów rzadko spotyka się mieszczan. Dopiero w XVI w. można zauważyć niewielki wzrost. Jak trafnie zauważyła Jadwiga Krzyżaniakowa, sekretariat królewski, a ogólniej kancelaria królewska nie jest wymarzonym miejscem dla robienia kariery przez stan senatorski.

Można odnotować, że na prawie wszystkich urzędach dominowała średnia szlachta, dla której to kancelaria, a tym samym sekretariat stanowiły najbezpieczniejszą i najlepszą drogę do osiągnięcia wymarzonej kariery. Kariera mieszczan była o wiele trudniejsza, stąd niewielka liczba przedstawicieli tego stanu w sekretariacie królewskim na przestrzeni wieków. Mieszczanie nie mogli liczyć na więcej niż stanowisko sekretarza królewskiego czy też pisarza dekretowego (we wcześniejszym stuleciu mieszczanie osiągali nawet biskupstwa, należy wymienić tu Stanisława Hozjusza czy też Marcina Kromera). Dla mieszczan kancelaria królewska stanowiła chyba najważniejszą drogę do uzyskania szlachectwa. Sekretarzy powoływano najczęściej z grona pisarzy królewskich, a także z dworzan królewskich. Inną specyficzną cechą sekretariatu była przewaga duchowieństwa. Za Jagiellonów 85% personelu należało do kleru. Za Zygmunta Starego i Stefana Batorego było to odpowiednio 76% i 40%. Trzeba zaznaczyć zeświecczenie sekretariatu królewskiego, które nasilało się począwszy od Stefana Batorego.

Elementem wyróżniającym sekretarza królewskiego był jego tytuł nadawany podczas składania przysięgi. Poprzednik sekretarza – protonotariusz w dokumentach występuje jako protonotarius et secretarius domini regis. Po pojawieniu się urzędu sekretarza występuje nazwa secretarius regius. Oczywiście sekretarz mógł używać tytułu notarius.

W późniejszych wiekach tytulatura niewiele się zmieniała a ponieważ sekretarzy mianował sam król, to zawsze nosili oni tytuł secretarius SRM. Na przestrzeni wieków spotykamy różnorodną tytulaturę:

  • secretarius regius
  • secretarius noster
  • secreatrius et actorum notarius
  • secretarius sigilli

Można też przypuszczać, że wielu sekretarzy przywiązywało wielką rolę do swego tytułu. Stąd też wiele osób ubiegało się o to stanowisko i uważało je za bardzo znaczące. Na przestrzeni wieków tytulatura sekretarzy była różnorodna, ale zawsze oznaczała urząd sekretarza króla. Ważnym momentem było złożenie przysięgi sekretarskiej. Przykładowo sekretarz Zygmunta Augusta, Stanisław Bojanowski opisywał przebieg swego powołania na ten urząd. Marszałek dworu Piotr Zborowski wezwał Bojanowskiego, aby ten stawił się przed królem i złożył przysięgę, która następnego dnia została uroczyście powtórzona w kościele w obecności czterech biskupów. Bojanowski nie wspomina o żadnym akcie nominacyjnym na urząd sekretarza królewskiego.

Konkluzja[edytuj | edytuj kod]

Obowiązki sekretarza były liczne, należały do nich m.in. załatwianie korespondencji królewskiej, sprawowanie poselstw dyplomatycznych, rozwiązywanie spraw spornych, załatwianie spraw finansowych etc. Od sekretarza wymagano znajomości języków obcych, znajomości prawa, zdolności oratorskich, dyplomatycznych. Sekretarz musiał być zatem osobą bardzo uniwersalną.

Niektórzy sekretarze królewscy[edytuj | edytuj kod]

Przypisy