Artykuł na medal

Przemysł II

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Przemysł II
Z Bożej łaski król Polski i książę Pomorza
Przemysl II.jpg
POL Przemysł II 1295 COA.svg
Władca Polski
Okres panowania od 1290 do 1291 oraz od 1295 do 1296
Poprzednik Henryk IV Prawy
Następca Wacław II
Dane biograficzne
Dynastia Piastowie
Urodziny 14 października 1257 w Poznaniu
Śmierć 8 lutego 1296 w Rogoźnie
Ojciec Przemysł I
Matka Elżbieta wrocławska
Żona Ludgarda meklemburska, Ryksa szwedzka, Małgorzata brandenburska
Dzieci Ryksa Elżbieta
Galeria w Wikimedia Commons Galeria w Wikimedia Commons
Orzeł Piastowski na rewersie pieczęci majestatycznej Przemysła II z 1295

Przemysł II (ur. 14 października 1257 w Poznaniu, zm. 8 lutego 1296 w Rogoźnie) – władca z dynastii Piastów (ostatni męski przedstawiciel linii wielkopolskiej), książę poznański w latach 1257[a]–1279, książę wielkopolski w latach 1279–1296, książę krakowski w latach 1290–1291[b], książę Pomorza Gdańskiego w latach 1294–1296, król Polski w latach 1295–1296.

Pochodził z wielkopolskiej linii dynastii Piastów. Był synem księcia wielkopolskiego Przemysła I i księżniczki śląskiej Elżbiety. Urodził się jako pogrobowiec, z tego powodu wychowywał się na dworze swego stryja Bolesława Pobożnego. Własną dzielnicę – księstwo poznańskie – otrzymał w 1273. Sześć lat później, po śmierci stryja, objął także księstwo kaliskie.

W pierwszym okresie rządów zaangażował się w sprawy śląskie, do 1281 współpracując, a następnie rywalizując, z księciem wrocławskim Henrykiem IV Prawym. Polityka ta doprowadziła do buntu nastawionego prośląsko rodu Zarembów oraz do przejściowej utraty ziemi rudzkiej.

Współpracując z arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem Świnką, dążył do zjednoczenia księstw piastowskich. Nieoczekiwanie w roku 1290 na mocy testamentu księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego udało mu się objąć księstwo krakowskie. Nie mając jednak dostatecznego poparcia miejscowych możnych w rywalizacji z innym przedstawicielem dynastii piastowskiej, Władysławem Łokietkiem, oraz stojąc w obliczu zwiększającego się zagrożenia ze strony władcy czeskiego Wacława II, ostatecznie zdecydował się ustąpić z Małopolski, która znalazła się wówczas pod panowaniem Przemyślidy.

W 1293 dzięki mediacji arcybiskupa Jakuba Świnki udało mu się wejść w ścisły sojusz z książętami kujawskimi: Władysławem Łokietkiem i Kazimierzem łęczyckim. Sojusz ten miał charakter antyczeski, a jego celem było odzyskanie Krakowa.

Po śmierci księcia gdańskiego Mściwoja II w 1294, zgodnie z ustaleniami układu kępińskiego z 1282, Przemysł II objął Pomorze Gdańskie. Wzmocniło to jego pozycję i umożliwiło koronację na króla Polski. Ceremonia odbyła się 26 czerwca 1295 w Gnieźnie, a przewodził jej arcybiskup Jakub Świnka.

Zaledwie dziewięć miesięcy później, 8 lutego 1296, Przemysł II został zamordowany podczas nieudanej próby porwania dokonanej z inspiracji margrabiów brandenburskich, z którymi współpracowały zapewne wielkopolskie rody Nałęczów i Zarembów.

Spis treści

Pochodzenie, imię i przydomek[edytuj | edytuj kod]

Przemysł II był jedynym synem, a jednocześnie piątym i najmłodszym dzieckiem, księcia poznańskiego Przemysła I i jego żony, księżniczki wrocławskiej Elżbiety, córki Henryka II Pobożnego. Siostrami Przemysła II były: Konstancja, Eufrozyna, Anna i Eufemia.

Jak przekazała Kronika wielkopolska[1], imię otrzymał po ojcu, przedwcześnie zmarłym 4 czerwca 1257. Forma imienia władcy Wielkopolski w czasach mu współczesnych brzmiała z całą pewnością Przemysł (ewentualnie Przemyśl) znaczący tyle co „przemyślny”, „mądry”. Z uwagi jednak na to, że słowo „przemysł” oznacza obecnie dział produkcji materialnej, uzasadnione jest uznać za poprawną formę Przemysław, zwłaszcza że także ta wersja jest bez wątpienia jeszcze średniowieczna (występuje na początku XIV wieku)[c]. Innym imieniem, pod którym książę wielkopolski występuje we współczesnym mu Roczniku kołbackim[2], jest Piotr, co jednak Oswald Balzer uznał za oczywistą pomyłkę[3]. Imię Piotr za autentyczne uznał jedynie K. Górski[4].

Żadne źródła współczesne władcy nie zachowały informacji o jego przydomku. Jedynie w źródle proweniencji krzyżackiej z 1335 występuje on z przydomkiem Kynast[5]. Obecnie niekiedy przydawany Przemysłowi przydomek Pogrobowiec[6] nie zdobył powszechnego uznania w literaturze.

Przemysł II urodził się 14 października 1257 w Poznaniu. Dzięki Kronice wielkopolskiej wiadomo, że urodził się w godzinach rannych, gdyż zgodnie z tekstem źródłowym[d], w czasie kiedy księżna Elżbieta powiła syna, kanonicy poznańscy śpiewali pieśni poranne. Na wieść o narodzinach chłopca duchowni radosnym tonem zaintonowali Te Deum laudamus[7].

Przemysł II urodził się blisko cztery i pół miesiąca po śmierci ojca, był więc pogrobowcem. Niedługo po narodzinach biskup poznański Bogufał z Czerlina oraz kustosz poznański Baszko ponieśli małego księcia do chrztu.

Pod opieką stryja Bolesława Pobożnego (1257–1273)[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość księcia[edytuj | edytuj kod]

W momencie narodzin Przemysł został po ojcu nominalnym władcą księstwa poznańskiego. Opiekę nad nim i nad księstwem, obok zapewne matki Elżbiety[e], objęli stryj księcia Bolesław Pobożny i jego zaślubiona w 1256 małżonka, królewna węgierska Jolenta Helena. Pomimo opieki księcia kaliskiego Przemysł pozostał na dworze w Poznaniu, gdzie wychowywała go matka. 16 stycznia 1265 w swoich dobrach w Modrzu zmarła matka księcia, Elżbieta wrocławska. Odtąd całkowitą opiekę nad Przemysłem sprawował stryj Bolesław.

O edukacji Przemysła II wiadomo bardzo niewiele. Ze źródeł dyplomatycznych zachowały się wyłącznie imiona dwóch nauczycieli Przemysła II: Dragomira i Przybysława[f]. Przypuszcza się (na co wprawdzie nie ma żadnych bezpośrednich dowodów), że książę zdobył pewne wykształcenie (co najmniej znajomość łaciny w mowie i w piśmie[g]).

Wojna z Brandenburgią. Wyprawa Przemysła II na Nową Marchię[edytuj | edytuj kod]

Kolejna wzmianka źródłowa o Przemyśle II pochodzi z 1272, kiedy stryj księcia Bolesław Pobożny ustanowił go nominalnym dowódcą wyprawy zbrojnej przeciwko Brandenburgii. Faktycznymi dowódcami wyprawy zostali wojewoda poznański Przedpełk oraz kasztelan kaliski Janko. Wyprawa rozpoczęta 27 maja miała, oprócz konkretnego celu – zdobycia i zniszczenia nowo wybudowanego grodu w Strzelcach Krajeńskich (lub, w razie gdyby to okazało się niemożliwe, przynajmniej spustoszenia terytorium Nowej Marchii), wdrożyć młodego księcia w arkana sztuki wojennej. Przedsięwzięcie, jak szczegółowo informuje Kronika wielkopolska[8], powiodło się całkowicie, gdyż Strzelce po krótkiej, aczkolwiek niezwykle zażartej walce, zostały zdobyte przez Wielkopolan. Według słów kronikarza wielkopolskiego podczas zdobywania grodu z polecenia Przemysła miało dojść do rzezi obrońców i tylko życie nielicznych zdołali ocalić towarzyszący księciu rycerze[h].

Kiedy po zrealizowaniu celu wyprawy część rycerstwa rozjechała się do domów, Przemysł otrzymał poufną wiadomość, że na straży grodu w Drzeniu (Drezdenku) stoi zaledwie kilku niemieckich rycerzy. Młody książę, nie bacząc na to, że ma do dyspozycji tylko część sił, zdecydował się na szybki atak. Zupełne zaskoczony przeciwnik, obawiając się losu załogi Strzelec Krajeńskich, zdecydował się na poddanie grodu w zamian za możliwość swobodnego wyjścia. Przemysł obsadziwszy gród wierną sobie i stryjowi załogą, mógł z triumfem wrócić do domu[9].

W tym samym roku doszło do zawarcia pierwszego sojuszu z księciem Pomorza Gdańskiego Mściwojem II. Ten, dążąc do politycznego zjednoczenia księstwa w toku walk przeciwko swojemu bratu i stryjom, obiecał margrabiom brandenburskim ziemię gdańską w zamian za pomoc i choć prawdopodobnie chodziło tutaj wyłącznie o zwierzchność lenną na tym terytorium, to władcy z dynastii askańskiej jeszcze w 1271 zajęli grody w tej prowincji z Gdańskiem na czele. Okazało się, że siły pomorskie Mściwoja II są za słabe by samodzielnie usunąć Brandenburczyków. Wtedy też z pomocą zdecydował się przyjść walczący również w tym okresie z Marchią Bolesław Pobożny.

Wspólna pomorsko-wielkopolska wyprawa na Gdańsk zakończyła się odzyskaniem grodu i całkowitym wyparciem wroga z terytorium Pomorza. Wprawdzie wkrótce potem Mściwoj II zdecydował się zawrzeć separatystyczny pokój z Brandenburgią, ale mimo to układ z 1272 pozostał w mocy[10]. Ciągłe zagrożenie ze strony Brandenburgii i niepewność sojuszu z Mściwojem II spowodowały, że Bolesław Pobożny zaczął szukać nowych sojuszników, którzy w razie wojny byliby gotowi udzielić mu daleko idącej pomocy. W tym też celu Bolesław zdecydował się szukać porozumienia z księciem zachodniopomorskim Barnimem I.

Małżeństwo Przemysła II z księżniczką meklemburską Ludgardą[edytuj | edytuj kod]

Świeżo zawarty układ postanowiono poprzeć związkiem małżeńskim bratanka Bolesława, księcia Przemysła II, z wnuczką i wychowanicą księcia zachodniopomorskiego Ludgardą[i] (była to córka księcia meklemburskiego Henryka I Pielgrzyma i Anastazji pomorskiej). Przemysł po oblubienicę[j], jak zaświadcza Kronika wielkopolska udał się na Pomorze.

A gdy ją ujrzał, spodobała mu się jej osoba. I tamże w kraju wspomnianego księcia Barnima, w mieście Szczecinie, pojął ją za żonę. A stało się to, gdy kończył szesnasty rok życia.

— Kronika wielkopolska[11]
Przemysł II, grafika Aleksandra Lessera

Po ślubie małżonkowie na krótko się rozstali. Przemysł wrócił do Wielkopolski, gdzie razem ze stryjem przygotowywali uroczysty wjazd księżnej do Poznania. Ostatecznie jeszcze w tym samym roku młody małżonek razem ze stryjem, jego żoną, Jolentą Heleną, oraz biskupem poznańskim Mikołajem i innym dostojnikami wielkopolskimi udali się do granicznego Drezdenka, skąd uroczyście przywiedli Ludgardę do Poznania. Zawarcie przez książąt wielkopolskich sojuszu z Pomorzem Zachodnim skierowanego przeciwko Brandenburgii spowodowało jeszcze w 1274 wyprawę odwetową margrabiów, którzy wobec zaskoczenia Wielkopolan bez większych przeszkód dotarli do Poznania, który spalili[12], zamku najeźdźcy nawet nie zamierzali zdobywać. Dopiero wówczas naprędce zorganizowane rycerstwo wyparło oddziały brandenburskie z Wielkopolski.

Przemysł II samodzielnym księciem poznańskim (1273–1279)[edytuj | edytuj kod]

Bunt Przemysła II przeciwko stryjowi[edytuj | edytuj kod]

W 1273 Przemysł stał się samodzielnym księciem poznańskim. Przebieg wydarzeń z przekazaniem ojcowizny młodemu księciu nie jest całkowicie jasny[k]. Na podstawie źródeł wiadomo jedynie, że na wydanym samodzielnie dokumencie datowanym na 1 października 1273 Przemysł II tytułował się „dux Poloniae” (książę (wielko)polski)[13]. O wiele więcej wiadomości przekazał dokument wydany 25 sierpnia 1289, w którym władca wielkopolski nadał wójtowi gnieźnieńskiemu Piotrowi Winiarczykowi dwie wsie niedaleko Gniezna: Węgielnice i Łagiewnice z wdzięczności za pomoc w ucieczce z zamku gnieźnieńskiemu (w dokumencie nie wspomniano, kiedy to wydarzenie miało miejsce)[14]. Wydarzenia poprzedzające wydanie tego dokumentu według historyków wyglądały więc następująco: Przemysł II niezadowolony przedłużającą się opieką stryja, mając poparcie niektórych możnych wielkopolskich[l], postanowił, nie bacząc na konsekwencje, dochodzić swoich praw do ojcowizny. Nie wiadomo, czy na tym etapie doszło do jakichś incydentów zbrojnych, w każdym razie zbyt natarczywe żądania Przemysła skończyły się jego uwięzieniem na zamku w Gnieźnie. Można przypuszczać[15], że nie było to więzienie we właściwym tego słowa znaczeniu, lecz areszt domowy, podczas którego Przemysł nie był zbyt rygorystycznie pilnowany, skoro księciu udało się wydostać z zamku bez żadnej pomocy z zewnątrz. Świadczyć może o tym dokument wydany dla Piotra Winiarczyka, w którym pisarz użył zwrotu "qui de nocte consurgens", co pozwala się domyślać, że urzędnik spał i był całkowicie zaskoczony przybyciem księcia. W każdym razie Winiarczyk, którego przychylności Przemysł II najwidoczniej był pewien, zgodnie z oczekiwaniami udzielił mu wszelkiej pomocy, wyprowadzając jeszcze tej nocy z Gniezna, jednocześnie wyposażając go dostatecznie w środki do ucieczki[m].

Sojusz Przemysła II z Henrykiem IV Prawym[edytuj | edytuj kod]

Po ucieczce z Gniezna książę udał się zapewne na Dolny Śląsk pod opiekę księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego. Świadczyć może o tym zawarcie w bliżej nieokreślonym momencie sojuszu skierowanego przeciwko „jakiemukolwiek człowiekowi i księciu Polski” z wyjątkiem księcia opolskiego Władysława i króla czeskiego Przemysła Ottokara II[n].

Zawarcie sojuszu pomiędzy Przemysłem a Henrykiem IV postawiło Bolesława Pobożnego w bardzo niewygodnej sytuacji, gdyż sam będąc członkiem prowęgierskiej koalicji książąt polskich (oprócz Bolesława, w jej skład wchodzili Bolesław V Wstydliwy, Leszek Czarny i Konrad II czerski) nie mógł patrzeć obojętnie na wiązanie się swojego bratanka z Henrykiem, będącym czołowym sojusznikiem (do układu należeli również pozostali książęta śląscy) Przemysła Ottokara II w Polsce[o].

W tym prawdopodobnie można upatrywać fakt pogodzenia się Bolesława Pobożnego z wydzieleniem dla bratanka dzielnicy poznańskiej jeszcze w 1273[p]. Przemysł II w zamian za to nie tylko przerwał na jakiś czas politykę jawnej współpracy z księciem wrocławskim, lecz zdecydował się wesprzeć stryja w wyprawie przeciwko Władysławowi opolskiemu (sojusznikowi króla czeskiego i Henryka IV Prawego) zakończonej dużym zniszczeniem jego władztwa. Był to odwet za próbę obalenia przez Władysława władzy Bolesława Wstydliwego w Małopolsce w pierwszej połowie 1273[15]. Tak więc z dużym prawdopodobieństwem można uznać, że jeszcze w 1273 konflikt stryja z bratankiem o władzę został zażegnany.

O samodzielnych rządach Przemysła II w dzielnicy poznańskiej wiadomo bardzo niewiele. Z okresu 1273–1279 znane są zaledwie cztery dokumenty księcia, w tym dwa wydane wspólnie ze stryjem Bolesławem Pobożnym[q].

Porwanie Henryka Prawego przez Bolesława Rogatkę i bitwa pod Stolcem[edytuj | edytuj kod]

Książę wrocławski i krakowski Henryk IV Prawy

Więcej wiadomo o polityce zewnętrznej księcia. Przyjazne stosunki Przemysła II z Henrykiem Prawym przetrwały, mimo chwilowego rozluźnienia, także po roku 1273. Nie niosło to jednak żadnych realnych zmian i dopiero w wyniku wydarzeń jakie miały miejsce 18 lutego 1277 w Jelczu koło Wrocławia[16] książę poznański został zmuszony do jawnego opowiedzenia się po stronie wrocławskiego kuzyna[r]. Doszło wtedy do porwania i uwięzienie na zamku w Legnicy księcia wrocławskiego przez jego stryja Bolesława Rogatkę. Powodem porwania Henryka IV Prawego była chęć wyrwania przez Rogatkę z rąk bratanka jak największej części dzielnicy przynależnej mu jego zdaniem jako spadek po wcześniej zmarłych braciach: Henryku III Białym (ojcu Henryka IV) i Władysławie. Bolesław korzystał tutaj z osłabienia międzynarodowego opiekuna Prawego, króla Czech Przemysła Ottokara II, który we wrześniu 1276 został zmuszony do podporządkowania się królowi niemieckiemu Rudolfowi z Habsburga.

Przemysł II wiedziony obowiązkiem udzielenia pomocy bratu ciotecznemu (do czego doszły zapewne układy polityczne) zdecydował się wtedy stanąć na czele rycerstwa z ziemi poznańskiej, wrocławskiej (które na ogół dochowało wierności księciu Henrykowi) oraz głogowskiej (na których czele przybył pan tej ziemi książę Henryk III) i zbrojnie wymusić na księciu legnickim uwolnienie Prawego[17]. Na czele oddziałów legnicko-jaworskich stanęli Bolesław Rogatka i jego najstarszy syn Henryk V. Do spotkania obu wrogich armii doszło 24 kwietnia 1277 pod wsią Stolec niedaleko Ząbkowic Śląskich[18]. Bitwa, według współczesnych relacji, była niezwykle krwawa i trwała niemal cały dzień. Początkowo wydawało się, że starcie zakończy się świetnym zwycięstwem koalicji poznańsko-głogowsko-wrocławskiej. Sytuacja wydawała się na tyle jednoznaczna, że głównodowodzący oddziałami legnicko-jaworskimi Bolesław Rogatka uciekł nawet z częścią wojska z pola bitwy. Nie zdeprymowało to jednak jego syna Henryka, który w beznadziejnej sytuacji tchnął ducha bojowego w swoich rycerzy i przegraną wydawałoby się bitwę zamienił w sukces, tym pełniejszy, że do niewoli mieli trafić Przemysł II i Henryk III[s]. Było to jednak dla książąt legnickich, jak zapisał Jan Długosz w swojej kronice, pyrrusowe zwycięstwo, gdyż "zginęła w tej walce tak niezliczona liczba ludzi, że rycerze legniccy, chociaż zwycięzcy, nie mogli szydzić ze zwyciężonych, bo krwawo zapłacili za zwycięstwo"[19]. Uwięzienie, jeżeli miało miejsce, trwało niezwykle krótko. Argumentem przeciwko jest tutaj fakt, że nic nie wiadomo, o jakichkolwiek stratach jakie książę poznański mógł ponieść z tytułu uwolnienia.

Jakkolwiek by było, przed 5 lipca 1277 r. widzimy Przemysła w Lubinie[20]. Henryk IV Prawy na wolność wyszedł prawie miesiąc później, 22 lipca po przekazaniu stryjowi 1/5 swoich ziem ze Środą Śląską na czele[21]. Wmieszanie się Przemysła II w śląskie konflikty stało się niejako wbrew zdaniu księcia kaliskiego Bolesława Pobożnego, który nie tylko nie wsparł militarnie bratanka, ale sam najechał granice księstwa wrocławskiego, próbując dochodzić roszczeń finansowych. Co więcej, w tym właśnie czasie Bolesław wydał swoją córkę Elżbietę za ówczesnego księcia jaworskiego Henryka V[22].

Dosyć szybkie zakończenie konfliktu na Śląsku spowodowane było osobistą interwencją króla czeskiego Przemysła Ottokara II, który przygotowując się do ostatecznej rozprawy z królem niemieckim Rudolfem z Habsburga potrzebował uspokojenia sytuacji w Polsce[t].

Współpraca z królem czeskim Przemysłem Ottokarem II[edytuj | edytuj kod]

We wrześniu 1277 Przemysł Ottokar II zorganizował w przygranicznej Opawie zjazd z książętami polskimi. Brak źródeł nie pozwala ani na dokładne sprecyzowanie daty tego wydarzenia, ani jego uczestników. Historycy przypuszczają tylko, że mogli to być: Henryk Prawy, Bolesław Wstydliwy, Leszek Czarny, Władysław opolski z synami, Henryk głogowski oraz Przemysł II[23]. Nie są znane również decyzje polityczne, które tam zapadły, choć biorąc pod uwagę późniejsze wydarzenia możemy być pewni, że uzgodniono tam kwestię współpracy militarnej.

Do decydującego starcia i zarazem klęski Przemysła Ottokara II w walce Rudolfem z Habsburga doszło pod Suchymi Krutami, 25 sierpnia 1278. Aż 1/3 armii czeskiej miały stanowić sprzymierzone z nim oddziały polskie. Przemysła II wśród nich nie było, gdyż przebywał wówczas on w Lądzie[24]. Nie przeszkadza to jednak, jak przypuszczają historycy, w wysłaniu czeskiemu sojusznikowi oddziałów posiłkowych[17].

Polepszenie stosunków z Bolesławem Pobożnym. Zjazd książąt w Lądzie[edytuj | edytuj kod]

Zaangażowanie się Przemysła II w sprawy śląskie i czeskie, mimo wyraźnej różnicy interesów, nie spowodowało żadnych nowych zadrażnień pomiędzy młodym księciem a stryjem Bolesławem Kaliskim. Świadczy o tym chociażby wspólne wydawanie dokumentów, np. 6 stycznia 1278[25].

Innym dowodem na ścisłą współpracę Przemysła ze stryjem w ostatnich latach jego życia są wydarzenia, które rozegrały się w połowie roku 1278 (zapewne w sierpniu)[u]. Wtedy to Bolesław, wykorzystując fakt zaangażowania Brandenburgii w wojnę Przemysła Ottokara z Rudolfem z Habsburga, nagłym, krótkim wypadem (trwał tylko osiem dni) zaatakował Nową Marchię, którą zniszczył aż pod Myślibórz, gdzie w bitwie pokonał oddziały margrabiego Ottona V Długiego[26].

Książę poznański w wyprawie tej nie uczestniczył (wprost o tym pisze Jan Długosz[27]), gdyż przebywał wtedy, jak dowiadujemy się z dokumentu datowanego na 24 sierpnia 1278, w Lądzie[28][v]. Miał tam, z pewnością z polecenia stryja[w], rozstrzygnąć toczony od lat spór pomiędzy księciem inowrocławskim Ziemomysłem z jednej a jego poddanymi i rodzonym bratem Leszkiem Czarnym z drugiej[x].

Spór udało się Przemysłowi po rozmowach z Leszkiem i Ziemomysłem zakończyć definitywnie. Książę inowrocławski musiał zgodzić się na dwa warunki: że nie będzie na swoim dworze i ziemi tolerował rycerzy niemieckich i że bez zgody możnych nie będzie lokował miast i wsi na prawie niemieckim. Dodatkowo Ziemomysł musiał również zaakceptować utratę kasztelanii kruszwickiej i radziejowskiej na rzecz Bolesława Pobożnego oraz wyszogrodzkiej na rzecz Mściwoja II[y]. Zawiązane wówczas przyjazne stosunki Przemysła II z książętami kujawskimi okazały się trwałe i przetrwały do końca panowania wielkopolskiego władcy[z]. Wyprawa Bolesława przeciw Brandenburgii w 1278 była ostatnią w jego życiu. Maximus trumphator de Teutonicis (najwyższy triumfator na Niemcami[aa]), zmarł 13 lub 14 kwietnia 1279 w Kaliszu[ab], nie pozostawiając męskich następców. Na krótko przed śmiercią Bolesław wezwał swojego bratanka do siebie i przekazał mu całość swojego dziedzictwa wraz z prośbą o opiekę nad żoną Jolentą Heleną i dwiema młodszymi, nieletnimi córkami: Jadwigą i Anną[ac].

Przemysł II władcą całej Wielkopolski (1279–1290)[edytuj | edytuj kod]

Granice władztwa Przemysła II według Bronisława Nowackiego[29] biegły następująco: „z Marchią od północy wzdłuż Noteci, pozostawiając po stronie wielkopolskiej Santok i Drezdenko. Od rzeki Drawy granica skręcała na północ, omijając Kalisz Pomorski, a dalej przebiegała równoleżnikowo na wschód, gdzie na krótkim odcinku Wielkopolska graniczyła z księstwem Pomorza Zachodniego. Następnie po linii równoleżnikowej, na południe od Szczytna i Tucholi do rzeki Brdy, stykała się Wielkopolska z Pomorzem Gdańskim. Dalej granica skręcała na południe od Nakła, pozostawiając ten gród po stronie Wielkopolski i stąd na południe wzdłuż górnej Noteci ukształtowała się granica z Kujawami. Granica wschodnia, oddzielająca Wielkopolskę od ziemi łęczyckiej i sieradzkiej, pozostawiała po stronie wielkopolskiej Staw i Koźminek. Niedaleko źródeł Warty, między Brzeźnicą i Olesnem, na krótkim odcinku Wielkopolska stykała się z księstwem krakowskim, a następnie na północny zachód, w okolicach Kępna, Ostrzeszowa i Przemętu granica oddzielała Wielkopolskę od dzierżaw książąt opolskich, wrocławskich i głogowskich. W końcu biegła wzdłuż biegu Odry w kierunku Sulęcina, pozostawiając ten gród po stronie ziemi lubuskiej i dalej w kierunku Noteci z Santokiem”.
Władztwo Przemysła II było więc dość spójne terytorialnie o dość regularnych granicach (z wyjątkiem kasztelanii rudzkiej). Co ważne w kontekście jednoczenia ziem polskich – graniczyło ono niemal wszystkimi księstwami piastowskimi oraz z ziemiami od państwa polskiego utraconymi (ziemią lubuską i Nową Marchią, niedaleko też było do granic zakonu krzyżackiego i ziemi chełmińskiej). Dodatkowym atutem rodzącej się wielkopolskiej myśli zjednoczeniowej było posiadanie na swoim terytorium siedziby metropolii gnieźnieńskiej oraz dodatkowo diecezji poznańskiej, co w porównania z innymi dzielnicami stawiało Wielkopolskę w pozycji wyjątkowej.

Objęcie przez Przemysła II rządów nad zjednoczoną Wielkopolską[edytuj | edytuj kod]

Połączenie Wielkopolski przez Przemysła odbyło się bez żadnych przeszkód. Zjednoczenie okazało się trwałe a ukształtowane w tym momencie granice Wielkopolski, z wyjątkiem granicy z księstwem wrocławskim, przetrwały przez cały okres panowania Przemysła II. Jednakże mimo zjednoczenia świadomość podziału Wielkopolski na część poznańską i kalisko-gnieźnieńską przetrwała praktycznie do końca XVIII wieku. W czasach Kazimierza Wielkiego zostało to uwidocznione podziałem dzielnicy na województwa poznańskie i kaliskie.

Współpraca z możnymi i stosunki z sąsiadami[edytuj | edytuj kod]

Z analizy wydawanych w tym czasie dokumentów[30] wynika, że w pierwszym okresie swoich rządów nad całą Wielkopolską Przemysł II oparł się na następujących dostojnikach: biskupie poznańskim Janie Gerbiczu, kanclerzu kaliskim (od 1288 po stworzeniu jednego urzędu „cancellerius tocius Polonie”), późniejszym biskupie poznańskim Andrzeju Zarembie oraz pozostałych jego współrodowcach: podkomorzym gnieźnieńskim Sędziwoju, wojewodzie poznańskim Beniaminie i wojewodzie gnieźnieńskim Arkemboldzie. Innymi bliskimi współpracownikami byli: podkomorzy poznański Wojciech Krystanowic z Lubrzy, kasztelan poznański Tomisław Nałęcz, kasztelan kaliski Maciej, kasztelan wieluński Stefan, sędzia poznański Mikołaj Łodzia, kanclerz poznański Wincenty Łodzia oraz notariusze książęcy mieszczańskiego pochodzenia: Tylon, Jaśko i Mikołaj będący rodzonymi braćmi[31].

 Osobny artykuł: Otoczenie Przemysła II.

W latach 1279–1281 władztwo Przemysła II miało raczej przyjazne stosunki (a przynajmniej neutralne) ze wszystkimi bezpośrednimi sąsiadami[ad].

Spotkanie z Henrykiem Prawym i uwięzienie Przemysła. Strata ziemi rudzkiej[edytuj | edytuj kod]

Książę wielkopolski czuł się w miarę bezpiecznie i kiedy dostał zaproszenie na zjazd od księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego, postanowił z niego skorzystać. Do spotkania doszło zapewne 9 lutego 1281 w jednym ze śląskich kościołów[ae]. Wówczas wyszły na jaw prawdziwe intencje gospodarza, który łamiąc wszelkie zasady gościnności, uwięził przybyłych książąt: oprócz Przemysła także księcia legnickiego Henryka V Grubego oraz księcia głogowskiego Henryka III, aby wymusić na nich ustępstwa polityczne[32]. Warto zauważyć, że zaledwie cztery lata wcześniej Henryk III i Przemysł II pośpieszyli uwięzionemu Prawemu z ryzykowną pomocą zbrojną, która zakończyła się klęską zadaną przez trzeciego z zaproszonych, Henryka V Grubego. Powodem tak radykalnego kroku Henryka Prawego, jak przypuszczają historycy[33], była zapewne chęć rozszerzenia wpływów na sąsiednie księstwa w związku z planami koronacyjnymi[af].

Ostatecznie po krótkim oporze Przemysł II zdecydował się w zamian za uwolnienie oddać Henrykowi ważną strategicznie ziemię wieluńską (zwaną też niekiedy od innego ważnego w tym czasie grodu ziemią rudzką), bowiem Henrykowi zależało na bezpośrednim połączeniu księstwa wrocławskiego z Małopolską. Uwięzienie Przemysła przez Henryka Prawego nie trwało zbyt długo, gdyż 3 marca książę wielkopolski był w Poznaniu[34]. Na znacznie większe ustępstwa musieli przystać obaj uwięzieni Henrykowie. Zgodzili się oni na każde żądanie księcia wrocławskiego udzielić mu pomocy zbrojnej w wysokości trzydziestu kopijników. Był to więc w praktyce układ lenny.

Do szybkiego uwolnienia księcia wielkopolskiego mogła przyczynić się interwencja zorganizowana przez księcia krakowskiego Leszka Czarnego i pomorskiego Mściwoja II[35]. Na czele wyprawy, która spustoszyła część pogranicza księstwa wrocławskiego, stanął ten ostatni. Powodem przybycia Mściwoja II do Wielkopolski, oprócz pomocy uwięzionemu sojusznikowi, była chęć uregulowania sprawy roszczeń krzyżackich względem części Pomorza oraz kwestia sukcesji po jego śmierci, gdyż książę pomorski nie doczekał się męskiego potomstwa[36]: Mściwój z pierwszego małżeństwa miał córki Katarzynę i Eufemię. Sytuację dodatkowo komplikował fakt, że władzę nad całością księstwa pomorskiego zdobył on na skutek zbrojnego wydziedziczając stryjów: Racibora i Sambora II, którzy z zemsty zapisali swoje działy (ziemię białogardzką i gniewską) zakonowi krzyżackiemu około 1278[37].

Umowa w Kępnie. Przemysł następcą Mściwoja II na Pomorzu Gdańskim[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Układ w Kępnie.
Pamiątkowy głaz w Kępnie upamiętniający przekazanie przez Mściwoja Pomorza Wschodniego Przemysłowi II

Do pierwszych rozmów Mściwoja II z Przemysłem II na temat sukcesji doszło zapewne jeszcze w 1281, prawdopodobnie przy okazji przyjazdu księcia pomorskiego do wielkopolskiego opactwa benedyktyńskiego w Lubinie[38]. Wprawdzie nie ma bezpośrednich dowodów, że w opactwie benedyktynów był w tym samym czasie Przemysł II, lecz obecność w tym miejscu biskupa poznańskiego Jana i innych dostojników wielkopolskich sugeruje takie rozwiązanie. Na początku następnego roku Mściwój II ponownie udał się do południowej Wielkopolski, w celu rozmowy z legatem papieskim Filipem z Fermo, mającym rozstrzygnąć spór Pomorza z zakonem krzyżackim o Gniew i Białogard. Legat przebywał wówczas na dworze biskupów wrocławskich w należącym do księstwa wrocławskiego Miliczu. Z uwagi na niezbyt przyjazne stosunki łączące Przemysła II (a więc i jego sojusznika Mściwoja) z Henrykiem IV książę pomorski zdecydował się zatrzymać w nadgranicznym (przynależnym do diecezji wrocławskiej) Kępnie, gdzie miał oczekiwać na wyrok legata[ag].

W Kępnie na Mściwoja oczekiwał prawdopodobnie książę wielkopolski[ah]. Tutaj 15 lutego 1282 doszło do zawarcia układu politycznego, który miał w niedalekiej przyszłości doprowadzić do zjednoczenia Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską[39]. Pod sporządzonym tutaj dokumentem podpisali się: wojewoda pomorski Waysil, wojewoda poznański Beniamin, wojewoda gnieźnieński Arkembold, sędzia poznański Mikołaj, sędzia kaliski Andrzej oraz dominikanin Piotr będący zapewne osobą, która redagowała tekst pisma. W Kępnie byli także z pewnością inni ważniejsi urzędnicy obu dzielnic (mało prawdopodobne, aby Mściwojowi towarzyszył tylko wojewoda).

Trwają spory historyków o charakter umowy kępińskiej. Według jednych (Balzer[40], Wojciechowski[41]) był to klasyczny układ o przeżycie, w którym ten, kto przeżyje partnera umowy, dziedziczy jego terytoria. Przeczyłyby temu późniejsze układy o dziedziczeniu Przemysła z Henrykiem III głogowskim i Władysławem Łokietkiem. Według innych (Kętrzyński, Baszkiewicz, Zielińska, Nowacki, Swieżawski) miał to być układ jednostronny – darowizna za życia Mściwoja II względem Przemysła II (tzw. donatio inter vivos)[42]. Z jeszcze innym pomysłem wychodził J. Bieniak[43]. Uważał on mianowicie, że Mściwój II po prostu złożył Przemysłowi hołd lenny. Obecnie dominujące jest raczej drugie stanowisko głównie z uwagi, że zgadza się ono całkowicie z wymową źródeł. Został więc Przemysł II w 1282 formalnie księciem pomorskim, jednak na czas życia swego darczyńcy ustąpił mu swoje prawa.

Jak każdy akt prawny umowa kępieńska wymagała akceptacji społeczeństwa (w praktyce możnowładztwa i rycerstwa) obu dzielnic. Do spotkania elit wielkopolsko-pomorskich doszło 13 lub 15 września 1284 w Nakle, gdzie potwierdzono w pełni prawa Przemysła względem Pomorza Gdańskiego[ai]. Integracja Pomorza z Wielkopolską nie była wyłącznie decyzją Przemysła i Mściwoja. Nominacje na urzędy pomorskie dla możnych wielkopolskich świadczą, że także oni byli żywotnie zainteresowani ścisłą integracją obu dzielnic[aj].

Nagła śmierć Ludgardy meklemburskiej, pierwszej żony Przemysła II[edytuj | edytuj kod]

W grudniu 1283 w Gnieźnie w wieku 22 lub 23 lat niespodziewanie zmarła żona księcia, Ludgarda[ak]. Stosunki między małżonkami na jakiś czas przed zgonem Ludgardy nie były z pewnością najlepsze. Prawdopodobnie doszło nawet do separacji małżonków. Powodem tego stanu rzeczy była domniemana bezpłodność Ludgardy, coraz bardziej widoczna wobec dziesięcioletniego pożycia małżeńskiego. Faktyczny okres współżycia małżeńskiego z powodu małoletniości małżonków mógł być w rzeczywistości krótszy. Na bezpłodność Ludgardy, poza brakiem potomstwa, nie ma żadnych dowodów. W ówczesnych czasach o bezpłodność były zazwyczaj oskarżane kobiety, choć w tym przypadku, z uwagi na narodziny z drugiego małżeństwa córki Przemysła, wydaje się to bardziej prawdopodobne. Nie budzi więc zdziwienia sytuacja, że na księcia wielkopolskiego padło podejrzenie zabójstwa żony[al]. Zaznaczyć trzeba jednak, że żadne współczesne Przemysłowi źródło nie wspomina o tym. Jest to tym bardziej zaskakujące, gdyż księciu nie brakowało zażartych wrogów, którzy z pewnością wykorzystaliby fakt zbrodni Przemysła. Brak również jakiejkolwiek reakcji Kościoła czy też publicznej pokuty księcia.

Jako pierwszy sugestię o tajemniczości śmierci Ludgardy przekazał napisany w połowie XIV wieku Rocznik Traski:

W tymże roku zmarła najdostojniejsza małżonka pana Przemysła księcia Wielkopolski, córka Mikołaja księcia Kaszubów, imieniem Lukarda. Śmierć jej nikt nie zdołał dociec jak zaszła.

— Rocznik Traski[am]

Autor rocznika nie sugeruje więc jednoznacznie nienaturalnego zgonu księżnej, choć dopuszcza jego możliwość. W sposób niebudzący wątpliwości o zamordowaniu Ludgardy wypowiedział się zależny od niego Rocznik małopolski w kodeksie szamotulskim, w którym oprócz informacji o śmierci Ludgardy zamieszczono:

Niezależnie od tego dziejopisarza (dodam), że za naszej młodości widzieliśmy w grodzie gnieźnieńskim jedną drewnianą kaplicę, która w języku rodzimym nazywa się kruchta, w której były dwa wielkie kamienie na kształt młyńskich zaczerwienione krwią tejże pani, między którymi została starta całkowicie i zgasła, i została złożona w grobie w katedrze gnieźnieńskiej.

— Rocznik małopolski[44]

Kolejnym źródłem opisującym śmierć Ludgardy jest Kronika oliwska napisana w połowie XIV wieku przez opata Stanisława. Na kartach swojego dzieła autor jest wyraźnie uprzedzony do panującej w Gdańsku do końca XIII wieku dynastii Sobiesławiców. Niechęć ta przenosi się również na Przemysła II:

Gdy pochowany został w Oliwie książę Mściwój, Przemysł przybył do Gdańska i objął w posiadanie księstwo pomorskie. Potem otrzymał od stolicy apostolskiej koronę królestwa polskiego. Żył jeszcze jeden rok i schwytany przez pachołków margrabiego Brandenburgii, Waldemara, został zabity na pomszczenie świętej Lukardy swojej małżonki, którą źle podejrzewając kazał udusić.

— Kronika oliwska[45]

Nie wiadomo, dlaczego ewentualne morderstwo Ludgardy mieliby pomścić margrabiowie brandenburscy, dla których zgon księżnej był w rzeczywistości na rękę, gdyż oddalał niebezpieczeństwo trwałego sojuszu Wielkopolski z Pomorzem Zachodnim i Meklemburgią skierowanego właśnie przeciwko nim. Doniesienia kronikarza oliwskiego powtórzone zostały jeszcze w meklemburskiej kronice Ernsta Kircheberga[46]. Ernst Kirchberg był wędrownym bardem wywodzącym się z Turyngii, który około 1378 zjawił się na dworze księcia meklemburskiego Albrechta. Wkrótce po tym Erst chcąc gospodarzowi podziękować za gościnę napisał dosyć długi wierszowany poemat, w którym zawarł również losy Ludgardy. Historia ta według barda wyglądała następująco: Przemysł z namowy swojej matki Elżbiety Wrocławskiej (która jak wiemy ze źródeł zmarła w 1265 r. a więc jeszcze przed ożenkiem syna) miał zażądać od swej małżonki rozwodu i wyjazdu do rodzinnej Meklemburgii. Wobec jej odmowy „Co Bóg złączył, Bóg tylko rozłączyć może” Przemysł zdecydował się na jej uwięzienie w wieży, gdzie usiłował ją namówić do ustąpienia. Ostatecznie wobec trwania Ludgardy w uporze Przemysł miał ją osobiście zabić sztyletem. W czynie tym wspierała władcę również jego służba, która miała dobić konającą Ludgardę dusząc ją ręcznikiem. Ostatnim ważnym źródłem do dziejów Ludgardy są Roczniki Jana Długosza[47]. Jedyną nową informacją jest fakt, że o nienaturalnym zgonie księżnej były śpiewane pieśni aż do czasu współczesnych autorowi kroniki (tj. do około roku 1480). Długosz jako pierwszy wydarzenia lokalizuje nie w Gnieźnie a w Poznaniu. Poza tym jako datę śmierci podaje on 14 grudnia, pod którą to datą wcześniejszy rocznik małopolski wyraźnie pisze, że odbył się pogrzeb zmarłej. Obecnie wśród historyków zdaje się przeważać teza o całkowitej niewinności Przemysła względem nagłej śmierci żony[an].

Opierając się na ustaleniach Brygidy Kürbis, można uznać, że 10-letnie pożycie małżeńskie Przemysła i Ludgardy nie należało do udanych i w miarę upływu czasu coraz bardziej stawało się dla wszystkich oczywiste, że książęca para nie doczeka się potomka. Nie było to jednak jeszcze całkowicie pewne, gdyż Ludgarda w 1283 miała najwyżej 23 lata. Niemniej można uznać, że w Przemyśle coraz bardziej rosła niechęć do żony uznawanej za bezpłodną, a fakt ten był powszechnie przez wszystkich znany. Kiedy więc w połowie grudnia 1283[48] Ludgarda zmarła nagle i w osamotnieniu (świadczyć może o tym śmierć w Gnieźnie, z dala od dworu Przemysła w Poznaniu), wśród współczesnych zrodziło się podejrzenie, iż śmierć księżnej była nienaturalna. Nikt nie miał jednak na to żadnych dowodów, choć rodziły się wątpliwości. Do pogłosek przyczyniło się to, że w XIII w. znajomość medycyny była znikoma, w związku z czym często nagły zgon młodego człowieka interpretowano jako nienaturalny. Dodatkowo księciu zaszkodziło odrzucenie w zupełności żałoby, co wobec faktu, że księżna była osobą powszechnie lubianą, zrodziło wrażenie winy Przemysła.

Wybór Jakuba Świnki na stolicę arcybiskupią[edytuj | edytuj kod]

Arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka – najbliższy współpracownik Przemysła II

18 grudnia 1283, zaledwie parę dni po pogrzebie Ludgardy władca Wielkopolski stał się świadkiem niezwykle ważnego dla dziejów Polski wydarzenia – konsekracji arcybiskupa gnieźnieńskiego Jakuba Świnki. Do wydarzenia doszło w kościele franciszkanów w Kaliszu i było tym ważniejsze, że Polska od dwunastu lat (od śmierci w 1271 arcybiskupa Janusza) nie miała pełnoprawnego duszpasterza[ao]. Nominację papieską Jakub Świnka otrzymał 30 lipca 1283, jednakże z uwagi na to, że był on dotychczas tylko diakonem, istniała konieczność nadania mu święceń kapłańskich. Uroczystość ta odbyła się 18 grudnia a dzień później Jakub otrzymał sakrę biskupią. Na uroczystości według źródeł było obecnych pięciu polskich biskupów oraz książę wielkopolski Przemysł II, który nowo kreowanemu arcybiskupowi podarował kosztowny pierścień[49].

O pochodzeniu i wcześniejszych losach Jakuba Świnki nie wiadomo prawie nic, nie licząc wzmianki w dokumencie o zasługach względem Bolesława Pobożnego[50][ap]. Arcybiskup gnieźnieński był z pewnością dla Przemysła II człowiekiem bardzo dobrze znanym, gdyż współpraca między oboma układała się doskonale. Świadczy o tym m.in. wydanie przez księcia na ręce arcybiskupa aż 14 dyplomów[51], w tym tak ważnego jak potwierdzenie wszystkich dotychczasowych przywilejów i zezwolenie na bicie własnej monety w Żninie i kasztelanii lądzkiej[52].

Sojusz z Brandenburgią i wojna z Pomorzem Zachodnim. Zjazd w Sieradzu[edytuj | edytuj kod]

W pierwszej połowie 1284 Przemysł II zaangażował się po stronie Danii i Brandenburgii w konflikcie zbrojnym z Pomorzem Zachodnim i Rugią. O tej wojnie i zakresie pomocy Przemysła II dla sojuszników nie wiadomo praktycznie nic, a pokój, jaki został zawarty 13 sierpnia 1284, nie przyniósł Wielkopolsce żadnych realnych korzyści[aq].

O wiele więcej władcy wielkopolskiemu mogły przynieść przyjazne relacje z władcą krakowskim Leszkiem Czarnym, z którym Przemysł spotkał się na zjeździe w Sieradzu 20 lutego 1284. Nie są znane treści rozmów, które wówczas przeprowadzono, ale musiały być one owocne, skoro Przemysł zdecydował się nadać wojewodzie krakowskiemu Żegocie trzy wsie (Nieczajno, Wierzbiczany i Lulin)[ar]. Dobre stosunki zostały podtrzymane także w późniejszym okresie, skoro pół roku później (6 września) książę wielkopolski pośredniczył w rokowaniach Leszka Czarnego i jego brata Kazimierza z Krzyżakami[53]. Przemysł nie tracił również z oczu spraw pomorskich, spotykając się 13 września tegoż roku w Nakle z Mściwojem II[54].

Zdrada Sędziwoja Zaremby. Utrata Ołoboku[edytuj | edytuj kod]

28 września 1284, jak informuje Rocznik Traski, opierający się prawdopodobnie na starszym obecnie zaginionym roczniku, spłonął Kalisz[55]. Fakt ten uruchomił wkrótce lawinę wydarzeń zagrażających integralności władztwa Przemysła II. Otóż gospodarzem w Kaliszu był przed pożarem Sędziwój Zaremba, który obawiając się konsekwencji, zdecydował się zająć zamek kaliski (najwyraźniej nie uszkodzony w pożarze)[as] i przekazać go księciu wrocławskiemu Henrykowi Prawemu[at]. Na wieść o wydarzeniach kaliskich władca wielkopolski zareagował błyskawicznie. Najpóźniej 6 października był bowiem, jak zaświadcza wydany przez niego dokument[56], na czele rycerstwa wielkopolskiego pod murami miasta. Wobec odmowy poddania się książę zarządził oblężenie zamku[57]. Nie wiadomo jak długo trwały walki[au], wkrótce jednak na skutek niechęci do walki w szeregach jego własnych oddziałów (rycerze i możni bali się zapewne, że Przemysł po zdobyciu grodu nie oszczędzi obrońców, a znajdowali się tam ich współrodowcy) książę zgodził się na rokowania. Ostatecznie książę odzyskał zamek kaliski, musiał jednak oddać księciu wrocławskiemu świeżo wybudowany zamek w Ołoboku[58]. Nie ma pewności, czy zdrada Sędziwoja Zaremby była wówczas odosobnionym przypadkiem, czy też częścią szerszego spisku rodu Zarembów. Można jednak przypuszczać, że książę w spisek nie wierzył, gdyż większość współrodowców Sędziwoja pozostała na swoich urzędach, także po roku 1284[59]. Dodatkowym argumentem jest z pewnością fakt występowania jako świadka na dokumencie z 6 października (a więc z okresu oblężenie grodu) wojewody poznańskiego Beniamina Zaremby, który wobec tego musiał pozostać w kręgu zaufanych władcy.

Do zmiany nastawienia Przemysła względem Beniamina doszło w 1285. Z uwagi na niewielką ilość informacji nie wiadomo, co było tego przyczyną. Znany jest tylko podany przez Rocznik Traski fakt, że Przemysł II uwięził przebywającego wówczas w Wielkopolsce Sędziwoja oraz wojewodę poznańskiego Beniamina[av]. Uwięzieni Zarembowie zostali ostatecznie potraktowani bardzo łagodnie, sądzeni przez księcia pomorskiego Mściwoja II utracili wyłącznie sprawowane urzędy i część majątku, która została im skonfiskowana[60]. Beniamin zresztą w 1286 ponownie występował w otoczeniu Przemysła II[aw].

Ślub z Ryksą szwedzką[edytuj | edytuj kod]

W 1285 książę wielkopolski postanowił ożenić się powtórnie. Jego wybranką została Ryksa, córka zdetronizowanego króla Szwecji Waldemara i Zofii, córki króla Danii Eryka IV. Małżeństwo to z uwagi na brak większych kontaktów Wielkopolski ze Szwecją zostało zawarte najpewniej dzięki pośrednictwu dynastii askańskiej[61]. Ślub per procura odbył się w szwedzkim Nyköping 11 października 1285. Podczas uroczystości władcę Wielkopolski zastępował notariusz Tylon, któremu rok później Przemysł II z wdzięczności nadał Giecz wraz z prawem lokacji[62]. Nie wiadomo, gdzie i kiedy odbył się właściwy ślub z udziałem Przemysła i Ryksy, ani kto udzielił sakramentu małżeństwa. W rachubę wchodzą tylko Poznań (biskup Jan) i Gniezno (arcybiskup Jakub Świnka)[63].

Synod w Łęczycy, zjazd w Sulejowie i konsekracja nowego biskupa poznańskiego[edytuj | edytuj kod]

Rok 1285 przyniósł władcy także inne sukcesy: jeszcze w styczniu arcybiskup Jakub zwołał do Łęczycy synod prowincjonalny, podczas którego obłożono klątwą głównego przeciwnika Przemysła II, księcia wrocławskiego Henryka IV Prawego[ax], 15 sierpnia zaś spotkał się książę w Sulejowie z księciem brzeskim Władysławem Łokietkiem i inowrocławskim Ziemomysłem. W Sulejowie omawiano zapewne sprawę rebelii części możnych przeciwko Leszkowi Czarnemu i powołania na tron krakowski Konrada II czerskiego[ay].

W maju 1286 po śmierci biskupa poznańskiego Jana Wyszkowica na jego następcę konsekrowany został Jan Gerbicz[64]. Współpraca z nowo kreowanym biskupem odbywała się bez zarzutu, choć część historyków zastanawia fakt obdarzenia Jana przydomkiem „traditor” (zdrajca)[az].

Odzyskanie Ołoboku. Trójstronny sojusz Wielkopolski, Pomorza Gdańskiego i Zachodniego[edytuj | edytuj kod]

14 czerwca 1287 według Jana Długosza rycerstwo wielkopolskie, jak sugeruje kronikarz, bez wiedzy swojego pana[ba] zaskoczyło śląską załogę w Ołoboku, zdobyło zamek i przyłączyło okręg ołobocki na powrót do Wielkopolski[65]. Henryk Prawy nie zdecydował się wówczas na konflikt zbrojny, akceptując stratę świeżego nabytku, co więcej w tym czasie w bliżej nieznanych okolicznościach Przemysł II odzyskał również ziemię wieluńską (straconą jeszcze w 1281)[66]. Można tylko przypuszczać, że tak dalekie ustępstwa księcia wrocławskiego wiązały się z jego planami opanowania tronu krakowskiego, a przez oddanie Przemysłowi swoich wcześniejszych zaborów chciał on zapewnić życzliwą neutralność ze strony władcy Wielkopolski.

W tym samym roku 23 listopada w Słupsku doszło do spotkania trzech książąt: zachodniopomorskiego Bogusława IV, gdańskiego Mściwoja II oraz wielkopolskiego Przemysła II. Książęta zawarli wówczas przymierze skierowane przeciwko każdemu przeciwnikowi, a zwłaszcza przeciwko agresywnej polityce Brandenburgii i władcy rugijskiego Wisława II. Porozumienie gwarantowało Bogusławowi IV i dynastii Gryfitów objęcie Pomorza Gdańskiego w przypadku bezpotomnych zgonów Mściwoja pomorskiego i Przemysła wielkopolskiego[67]. Ponadto w znaczący sposób przyczyniło się do pogorszenia na jakiś czas stosunków z rządzącą w Brandenburgii dynastią askańską[68]. Przymierze to zostało następnie potwierdzone na spotkaniu w Nakle w sierpniu 1291.

Sprawa I koalicji piastowskiej. Stosunki z Leszkiem Czarnym i narodziny córki Ryksy[edytuj | edytuj kod]

Rycina ks. Pillatiego zamieszczona w książce Kraszewskiego (1888) przedstawiająca króla Przemysława

Według ostrożnej teorii lwowskiego historyka Oswalda Balzera około 1287 z inspiracji arcybiskupa Jakuba Świnki doszło do politycznego porozumienia pomiędzy księciem krakowskim Leszkiem Czarnym, wrocławskim Henrykiem Prawym, wielkopolskim Przemysłem II oraz głogowskim Henrykiem III w sprawie wzajemnego dziedziczenia[bb]. Z początku teoria Oswalda Balzera zdobyła niezwykłą popularność wśród historyków[69]. Pogląd ten obaliły prace: Władysława Karasiewicza[70] i Jana Baszkiewicza[71]. Nie należy jednak zupełnie wykluczyć możliwości zawarcia w tym okresie jakiegoś układu pomiędzy Przemysłem a Henrykiem Prawym, czego dowodem miał być dobrowolny zwrot Przemysłowi ziemi ołobockiej i wieluńskiej a także późniejszy testament księcia wrocławskiego[72].

14 maja 1288 na zjeździe w Rzepce doszło do dalszego zacieśnienia współpracy Przemysła z Mściwojem II[73]. W lipcu zaś książę odwiedził w Krakowie zapewne ciężko chorego Leszka Czarnego. Treści podjętych tam rozmów nie są znane.

Z małżeństwa z Ryksą 1 września 1288 urodziła się Przemysłowi II córka Ryksa, późniejsza żona Wacława II, króla Czech i Polski, a po jego śmierci – Rudolfa III Habsburga[74]. Wiadomość o narodzinach córki jest zarazem ostatnią wiadomością źródłową o królewnie szwedzkiej Ryksie. Musiała ona umrzeć po tej dacie, a przed 13 kwietnia 1293, kiedy Przemysł ożenił się z Małgorzatą brandenburską[75]. Wydaje się, że Przemysł swoją drugą żonę darzył głębszym uczuciem. Świadczy o tym nie tylko fakt nadania ich córce imienia matki, ale przede wszystkim nadanie 19 kwietnia 1293 biskupstwu poznańskiemu wsi Kobylniki w zamian za palenie wiecznej lampki przy grobie zmarłej[bc].

Śmierć Leszka Czarnego. Walki o Małopolskę i bitwa siewierska[edytuj | edytuj kod]

30 września 1288 zmarł bezpotomnie książę krakowski, sandomierski i sieradzki Leszek Czarny[76]. Jego zgon uruchomił w Małopolsce różne uśpione dotąd siły, które w krótkim czasie doprowadziły do wybuchu wojny. Otóż ogół rycerstwa krakowskiego opowiedział się za księciem płockim Bolesławem II (rycerstwo sandomierskie poparło jego brata Konrada II), podczas gdy mieszczaństwo opowiedziało się za księciem wrocławskim Henrykiem IV Prawym[77].

Na początku 1289 roku na Wawel, dzięki opowiedzeniu się po stronie Henryka kasztelana Sułka z Niedźwiedzia, wkroczyły oddziały śląskie pod dowództwem sprzymierzonych z księciem wrocławskim książąt: opolskiego Bolka I i ścinawskiego Przemka[bd]. W odpowiedzi nawiązała się koalicja złożona z księcia płockiego Bolesława II, księcia brzeskiego Władysława Łokietka oraz księcia łęczyckiego Kazimierza II[be]. Niespodziewanie do nawiązanej koalicji przyłączył się również Przemysł II, który złamał tym samym wcześniejsze układy z władcą wrocławskim.

Książęta śląscy zdali sobie wówczas sprawę, że nie dysponują wystarczającymi siłami, by oprzeć się w Krakowie koalicji wielkopolsko-kujawsko-mazowieckiej, i postanowili wycofać się na Śląsk, gdzie mieli zgromadzić większe oddziały. Za wycofującymi się Ślązakami udały się oddziały koalicji i na terenie księstwa bytomskiego, pod Siewierzem 26 lutego doszło do krwawej bitwy zakończonej pełnym zwycięstwem sprzymierzeńców. W bitwie tej z rąk Wielkopolan poległ Przemko ścinawski, a Bolko opolski dostał się do niewoli[78]. Bo bitwie Władysław Łokietek zajął Kraków, a książę wielkopolski wycofał swoje oddziały i zawarł z Henrykiem Prawym rozejm[79]. Korzystając z tego, jeszcze w 1289 Henryk Prawy ponownie zajął zbrojnie Kraków, usuwając Władysława Łokietka do Sandomierza. Stan ten obie strony konfliktu uważały za tymczasowy, gdyż zarówno Prawy, jak i Łokietek używali nadal tytułu księcia krakowskiego i sandomierskiego[80].

Droga ku koronacji królewskiej (1290–1295)[edytuj | edytuj kod]

Katedra na Wawelu – miejsce przechowywania insygniów Bolesława Szczodrego
Wacław II – najpotężniejszy z rywali Przemysła II

Śmierć Henryka Prawego. Przemysł księciem krakowskim[edytuj | edytuj kod]

23 czerwca 1290 zmarł we Wrocławiu, prawdopodobnie otruty, książę wrocławski i krakowski Henryk IV Prawy[81]. Jako że nie miał syna, w pozostawionym po sobie testamencie[82] dziedziczne księstwo wrocławskie przekazywał stryjecznemu bratu, księciu głogowskiemu Henrykowi III[83], ziemię kłodzką zwracał Czechom a księstwo nyskie nadawał w wieczyste posiadanie biskupstwu wrocławskiemu[84].

Powyższe nadania nie budzą wątpliwości, gdyż są one zgodne z dotychczasową linią polityczną Henryka. Spore zdziwienie wśród historyków budzi natomiast nadanie księstwa krakowskiego i sandomierskiego innemu bliskiemu krewnemu, księciu wielkopolskiemu Przemysłowi[bf]. W literaturze istnieje kilka teorii wyjaśniających decyzję księcia wrocławskiego[bg]. Ostatnio przyjmuje się, że za testamentem stał najpewniej arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka, który 17 czerwca 1290, na kilka dni przed śmiercią Henryka, przebywał we Wrocławiu[85]. Zgodnie z ostatnią wolą Prawego na Przemyśle spoczęły zobowiązania: przekazania katedrze krakowskiej 100 grzywien złota oraz oddania kościołowi tynieckiemu ozdób i ksiąg liturgicznych[86].

O śmierci księcia wrocławskiego Przemysł II został poinformowany zapewne jeszcze w czerwcu. Z uwagi na lukę w dokumentach władcy tytuł księcia krakowskiego po raz pierwszy widnieje na dokumencie z 25 lipca 1290[87]. Co charakterystyczne, Przemysł w żadnym ze swoich dokumentów nie używał tytułu księcia sandomierskiego, ponieważ, pomimo posiadania pełni praw do ziemi sandomierskiej na mocy testamentu Prawego, nigdy tej ziemi nie posiadał – po śmierci Henryka IV dzielnicę przejął Władysław Łokietek[bh].

Obejmując Małopolskę, Przemysł II jako swoje godło przyjął koronowanego orła, używanego wcześniej przez Henryka Prawego (dotychczas książę używał odziedziczonego po ojcu i stryju wspiętego lwa)[bi].

Nie wiadomo, kiedy dokładnie Przemysł udał się do Krakowa w celu objęcia tam władzy. 24 kwietnia 1290 przebywał jeszcze w Gnieźnie[88]. Dwa miesiące później wydał dokument w Krakowie[89], gdzie początkowo jego władzę poparli przedstawiciele elity możnowładczej (z kasztelanem Żegotą, kanclerzem Prokopem, wojewodą Mikołajem, skarbnikiem Florianem, stolnikiem Śmielem oraz cześnikiem Żegotą na czele[90]) duchowieństwa (łącznie z biskupem krakowskim Pawłem z Przemankowa, któremu dokumentem z 12 września 1290 książę nadał prawo do pobierania dziesięciny z połowy dochodów żupy krakowskiej[91]) oraz mieszczaństwa[92].

Stosunki z Władysławem Łokietkiem. Rządy w ziemi krakowskiej[edytuj | edytuj kod]

Nie ma pewności, jak w tym czasie układały się stosunki Przemysła z rządzącym w księstwie sandomierskim Władysławem Łokietkiem. Fakt nieużywania przez Przemysła tytułu księcia sandomierskiego skłania historyków do opowiedzenia się za tezą, iż obaj konkurenci zaakceptowali swoją władzę zgodnie ze stanem posiadania, nie wykluczając jednak możliwości drobnych starć[93].

Charakterystycznym jest to, że w otoczeniu Przemysła II występują wyłącznie urzędnicy z Krakowa i najbliższych okolic (Wieliczka i Miechów). Nasuwa się stąd przypuszczenie, że realna władza księcia wielkopolskiego ograniczała się jedynie do Krakowa i okolic. Na pozostałych terytoriach realną władzę sprawował prawdopodobnie Łokietek[94].

Rezygnacja z Małopolski na rzecz władcy czeskiego Wacława II[edytuj | edytuj kod]

Stolicę Małopolski Przemysł opuścił między 12 września a 23 października 1290. Nigdy więcej już do niej nie powrócił[bj]. Opuszczając Wawel, zabrał ze sobą insygnia koronacyjne przechowywane w skarbie katedralnym od czasów Bolesława Szczodrego[95]. Prawdopodobnie już wtedy planował koronację królewską.

Tymczasem z pretensjami do Małopolski wystąpił książę czeski Wacław II. Roszczenia te znajdowały oparcie w darowiźnie ciotki Wacława, wdowy po Leszku Czarnym, Gryfinie[96], oraz nadaniach króla niemieckiego Rudolfa I. Oba dokumenty w myśl polskiego prawa nie miały żadnych postaw, jednak siła militarna, bogactwo i bliskość kulturowa sąsiednich Czech spowodowała, że kandydaturę Wacława przyjęto w Małopolsce powszechnie[bk].

Książę wielkopolski stanął wtedy przed wyborem: konfrontacji zbrojnej, w której z uwagi na przewagę militarną Czech nie miał szans, albo rozmów politycznych.

14 października 1290 w Gnieźnie Jakub Świnka otworzył obrady synodu prowincjonalnego, na którym zjawili się biskupi: poznański Jan, płocki Tomasz, kujawski Wisław i lubuski Konrad[bl]. Na synodzie oprócz biskupów zjawili się również: książę pomorski Mściwoj II oraz wielkopolski Przemysł. Prawdopodobnie wówczas Przemysł II zdecydował się za radą zebranych zrezygnować z Małopolski na rzecz Wacława II za odszkodowaniem pieniężnym[97].

Nie wiadomo, kiedy dokładnie rozpoczęły się rokowania Przemysła z Wacławem II. Musiały jednak zakończyć się one pomiędzy 6 stycznia (wydanie ostatniego dokumentu, w którym Przemysł użył tytułu księcia krakowskiego) a 10 kwietnia 1291 (pierwsze użycie tytułu przez Wacława II)[98]. Ponadto wiadomo, że drugiej połowie kwietnia oddziały czeskie dowodzone przez biskupa bamberskiego Arnolda były już na Wawelu[99].

Umocnienie rządów czeskich w Małopolsce. Sprawa wyprawy sieradzkiej Przemysła[edytuj | edytuj kod]

Władca czeski w przeciwieństwie do Przemysła II po zajęciu Krakowa i najbliższej okolicy nie zamierzał pozostawić Władysława Łokietka przy władzy w księstwie sandomierskim. Zwłaszcza, że książę kujawski, nie czekając na wzmocnienie się Czechów, nagłym atakiem przy pomocy węgierskiej zajął leżącą w ziemi krakowskiej Wiślicę[100].

Do kontrnatarcia Wacław II przygotował się doskonale, wydając 1 września 1291 w Litomyšlu przywilej dla małopolskich możnych zapewniający ich poparcie, a następnie razem z posiłkami brandenburskimi i górnośląskimi uderzył na sandomierskie dzierżawy Łokietka, zajmując je bez problemu[101].

W konflikcie tym książę wielkopolski nie brał udziału. Do zmiany jego stosunku przyczyniło się wkroczenie latem 1292 oddziałów czeskich do ziemi sieradzkiej położonej w bezpośrednim sąsiedztwie Wielkopolski, gdzie po krótkim oblężeniu skapitulowali przed Wacławem Władysław Łokietek oraz jego brat Kazimierz łęczycki.

29 września 1292 Przemysł II wydał w Kaliszu dokument w którym określił, że podąża „cum ad expedicionem processimus in Syradz ad regem Bohemie”[102]. Zdanie to jest tłumaczone różnorako[bm]. Obecnie wydaje się przeważać pogląd, że oznaczało ono tyle, że Przemysł ruszył pod Sieradz pilnować tam interesów Władysława Łokietka i jego brata Kazimierza, aby Wacław II w swoich żądaniach nie posunął się za daleko[103]. Ostatecznie Przemysłowi nie udało się jednak uchronić książąt kujawskich przed koniecznością złożenia hołdu lennego, której gwarantem stał się arcybiskup Jakub Świnka[104].

Sojusz z Henrykiem III głogowskim. Ustanowienie księcia głogowskiego następcą[edytuj | edytuj kod]

Zaangażowanie w sprawy małopolskie nie przeszkodziło księciu wielkopolskiemu aktywnie uczestniczyć także na innych odcinkach. Na początku lat 90. (zapewne niedługo po śmierci Henryka Prawego) Przemysł zawarł ścisły sojusz z księciem głogowskim Henrykiem III. O układzie tym nie zachowały się do dzisiaj żadne szczegóły, a jedyną wiedzę na ten temat czerpie się z dokumentu Władysława Łokietka wydanym w Krzywiniu 10 marca 1296, w którym książę podkreśla, że Henryk miał dobre prawa do Wielkopolski[105]. Jeśli więc odrzuci się prawa pokrewieństwa, na które zresztą Henryk nie mógł się powoływać (Łokietek przez swoje małżeństwo z Jadwigą kaliską miał lepsze), to uzasadniony wydaje się pogląd, że na początku lat 90. (na pewno przed styczniem 1293, kiedy Przemysł związał się z Łokietkiem) doszło do układu, w którym władca wielkopolski przelewał prawo do sukcesji na rzecz księcia głogowskiego[bn].

Zjazd kaliski i nawiązanie przyjaznych stosunków z Władysławem Łokietkiem[edytuj | edytuj kod]

W styczniu 1293 doszło w Kaliszu do politycznych rozmów Przemysła z Władysławem Łokietkiem i jego bratem Kazimierzem. Szczegóły toczonych rozmów nie są znane. Zachowały się tylko dwa dokumenty, w których w pierwszym Przemysł, Łokietek i Kazimierz, a w drugim sam książę wielkopolski tytułują się dziedzicami Krakowa i zobowiązują się po odzyskaniu tej dzielnicy przez któregokolwiek z nich, wypłacać corocznie 300 grzywien srebra arcybiskupstwu gnieźnieńskiemu, z tym, że przez pierwsze dwa lata książęta zobowiązują się wypłacić dodatkowo 100 grzywien srebra[106]. Rozmowy w Kaliszu były z pewnością poufne[bo], a ich inicjatorem był arcybiskup Jakub Świnka. Doszło tutaj zapewne do zawiązania antyczeskiej koalicji, w której sojusznicy zobowiązywali się wzajemnie do pomocy. Przemysł uznał też Władysława Łokietka swoim następcą w Wielkopolsce na wypadek niedoczekania się męskiego następcy (choć możliwe, że tak samo, jak w przypadku układu z Henrykiem chodziło tutaj o układ o przeżycie)[107]. Mimo zawartego układu nie są znane jakieś spektakularne działania ze strony koalicjantów. Książę łęczycki Kazimierz zginął zresztą 10 czerwca 1294 w bitwie pod Trojanowem z Litwinami[108].

W Kaliszu doszło też zapewne do małżeństwa Władysława Łokietka z siostrą stryjeczną Przemysła (córką Bolesława Pobożnego), Jadwigą[bp].

Ślub z Małgorzatą brandenburską[edytuj | edytuj kod]

W tym samym czasie Przemysł postanowił ponownie zawrzeć związek małżeński, gdyż Ryksa szwedzka nie żyła od co najmniej roku. Wybranką księcia wielkopolskiego została margrabianka brandenburska Małgorzata. Urodzona ok. 1275 była ona starszą córką Albrechta III, margrabiego brandenburskiego na Salzwedel, i Matyldy, córki króla Danii Krzysztofa I[bq]. Małżeństwo to zostało zawarte ze względów politycznych i miało zabezpieczyć spodziewaną przez Przemysła sukcesję na Pomorzu. Z uwagi na dość bliskie pokrewieństwo między małżonkami (oboje byli prawnukami króla czeskiego Przemysła Ottokara I) potrzebna była dyspensa papieska[109]. Część historyków uważa, że przy okazji ślubu Przemysł zaręczył również swoją pięcioletnią córkę Ryksę z bratem Małgorzaty, Ottonem[110]. Do zaplanowanego ślubu nie mogło jednak dojść z powodu przedwczesnej śmierci narzeczonego[111].

Śmierć Mściwoja II. Objęcie rządów na Pomorzu Gdańskim[edytuj | edytuj kod]

Wiosną 1294 Przemysł gościł w Wielkopolsce Mściwoja II. Z kolei 15 czerwca książę wielkopolski był na Pomorzu, gdzie m.in. zatwierdzał w Słupsku dokumenty księcia pomorskiego[112]. 30 czerwca Przemysł był z powrotem w Wielkopolsce[113].

Pogarszający się stan zdrowia Mściwoja zmusił Przemysła do kolejnej wizyty na Pomorzu jesienią[br]. Brak jednak pewności, czy książę był przy Mściwoju, kiedy ten umierał 25 grudnia 1294 w Gdańsku[bs]. Nie budzi najmniejszych wątpliwości fakt, że Przemysł wziął udział w jego pogrzebie. Ostatni książę pomorski z rodzimej dynastii został pochowany w opactwie cystersów w Oliwie[114].

Po odziedziczeniu Pomorza Przemysł przyjął nowy tytuł „dux Polonie et Pomoranie”[115]. Na Pomorzu przebywał do początku kwietnia, gdyż 10 kwietnia był w Poznaniu[116].

Koronacja królewska i śmierć Przemysła II (1295–1296)[edytuj | edytuj kod]

Polska za czasów Przemysła II w 1295
Koronacja Przemysła II
Katedra gnieźnieńska – miejsce koronacji Przemysła II

Przygotowania do koronacji[edytuj | edytuj kod]

Zjednoczenie Wielkopolski z Pomorzem Gdańskim uczyniło Przemysła zdecydowanie najsilniejszym wśród Piastów. Obejmując tron krakowski w 1290, książę wspólnie z arcybiskupem gnieźnieńskim Jakubem Świnką podjął plan (nieskutecznie realizowany być może wcześniej przez Henryka Prawego) koronacji królewskiej, która miała być krokiem wstępnym do zjednoczenia Polski. O tym, że już wtedy Przemysł myślał o koronacji, świadczy dobitnie fakt zabrania z Krakowa insygniów koronacyjnych.

W latach 1291–1294, z uwagi na zajęcie Małopolski przez Wacława II, książę wielkopolski nie odważył się koronować. Dopiero śmierć Mściwoja II i związane z tym wzmocnienie pozycji Przemysła II skłoniły władcę do podjęcia wspólnie z arcybiskupem decyzji o koronacji.

Przemysł II królem (Wielko)polski. Kwestia zgody papieskiej i zasięgu terytorialnego królestwa[edytuj | edytuj kod]

Do koronacji królewskiej Przemysła i jego trzeciej żony Małgorzaty doszło w katedrze gnieźnieńskiej 26 czerwca 1295, w niedzielę, w dniu świętych Jana i Pawła[117]. Nie wiadomo, według jakiego ordinis cororandi (porządku ceremonii koronacyjnej) się odbyła. Była to pierwsza koronacja władcy polskiego po 219 latach. Współkoronatorami władcy Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego według Rocznika wielkopolskiego[118] i Rocznika kapituły poznańskiej[119] zostali biskupi: lubuski Konrad, poznański Jan Gerbicz, włocławski Wisław i płocki Gedko. Z polskiego episkopatu na uroczystość nie przybyli wyłącznie biskupi: wrocławski Jan Romka i krakowski Jan Muskata, którzy, mimo iż nie było to konieczne, przysłali swoją zgodę na koronację[bt]. Historycy na ogół zgadzają się z powyższą listą biskupów uczestniczących w koronacji. Pewną wątpliwość budzi co najwyżej osoba biskupa lubuskiego Konrada, który jeszcze 18 czerwca miał przebywać w Pradze[120]. Jak jednak zauważył Kazimierz Tymieniecki[121], Konrad mimo wszystko mógł zdążyć do Gniezna na koronację. Nie zachowały się natomiast informacje o świeckich uczestnikach koronacji. Na pewno w Gnieźnie zjawili się wówczas liczni dostojnicy wielkopolscy i pomorscy[122]. Nie ma za to dowodów, by w Wielkopolsce przebywali jacyś książęta piastowscy[bu].

Nie jest ostatecznie rozstrzygnięta sprawa, czy arcybiskup Jakub Świnka i Przemysł II uzyskali zgodę papieża Bonifacego VIII na koronację. Źródła w tej mierze na ogół tylko informują o fakcie koronacji bez podania czy Przemysł II uzyskał zgodę papieską. Tylko Kronika oliwska[123] i Kronika zbrasławska[bv] twierdzą, że koronacja nastąpiła za zgodą Stolicy Apostolskiej. Na opinii historyków o tym wydarzeniu zaważył w znacznej mierze fakt, że o zgodę papieską później starał się Władysław Łokietek. Należy jednak zwrócić uwagę na fakt, iż koronacja w 1320 doszła do skutku w zupełnie innych okolicznościach, gdyż Piastowicz miał konkurenta do tronu w osobie potężnego Jana Luksemburskiego a papiestwo było wówczas silnie uzależnione od dworu francuskiego[124]. W 1295 papiestwo było niezależne i episkopat Polski mógł z większym spokojem oczekiwać spodziewanych protestów ze strony Wacława II. Zgoda Bonifacego VIII nie była konieczna, gdyż z uwagi na wcześniejsze koronacje Polska była królestwem[bw].

Bez względu na to, czy Przemysł uzyskał zgodę papieża czy nie, legalność koronacji nie była przez współczesnych negowana. Nawet czeska Kronika zbrasławska nie odmawia wielkopolskiemu Piastowi tytułu królewskiego, tyle, że nazywa Przemysła królem Kalisza[bx]. Ostatecznie Wacław II ograniczył się wyłącznie do protestów dyplomatycznych skierowanych do Przemysła (którego usiłował nakłonić do rezygnacji z korony) i kurii papieskiej[125].

Fakt koronacji królewskiej Przemysła II stał się przyczyną sporu historyków na temat zasięgu jego królestwa. Jako pierwszy tym problemem zajął się Stanisław Kutrzeba, który wyszedł z założenia, że Przemysł w rzeczywistości koronował się na króla Wielkopolski[126]. Jego praca wywołała ożywioną dyskusję, która do dnia dzisiejszego nie dała jednoznacznej odpowiedzi o charakterze monarchii Przemysła[by]. Można jednak spodziewać się, że Przemysł, koronując się w Gnieźnie na króla, chciał wskrzesić uniwersalne królestwo polskie, co podkreśla zresztą napis na pieczęci stosowanej przez władcę po koronacji: „Reddidit ipse pronis victricia signa Polonis” („Sam wszechpotężny zwrócił Polakom ich zwycięskie znaki”)[127], choć w rzeczywiści władza Przemysła ograniczyła się wyłącznie do Wielkopolski i Pomorza Gdańskiego.

Królewskie rządy i śmierć w Rogoźnie[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć królewska Przemysła II z 1296
Katedra w Poznaniu, miejsce pochówku Przemysła II

Po koronacji Przemysł udał się na Pomorze Gdańskie. 30 lipca był w Słupsku, gdzie potwierdził przywileje klasztorom cystersów w Oliwie i Żarnowcu[128]. Następnie odwiedził inne ważniejsze ośrodki w tej dzielnicy: Gdańsk, Tczew i Świecie. W sierpniu 1295 Przemysł powrócił do Wielkopolski, by w październiku być ponownie w Gdańsku[129]. Świadczy to jak ważną dzielnicą było dla Przemysła II Pomorze Gdańskie.

Zasób źródeł mówiących o śmierci Przemysła, biorąc pod uwagę fakt, iż wydarzenia te miały miejsce w XIII wieku, jest niemały, choć kronikarz wielkopolski nie zdołał doprowadzić swojego dzieła do czasów sobie współczesnych, a więc do roku 1295/1296[bz] i nie opowiedział o wydarzeniach z Rogoźna.

Źródła te możemy podzielić ze względów merytorycznych[ca] na oskarżające o zamordowanie króla Polski Brandenburczyków, rody polskie (Zarembów, Nałęczów, czy też oba rody jednocześnie), wreszcie źródła próbujące pogodzić obie teorie.

Do źródeł pierwszej kategorii możemy zaliczyć niemal współczesny Rocznik kapituły poznańskiej[130]. Z zapiski tej wynika, że margrabiowie brandenburscy Otto V Długi, inny Otto, oraz Jan, syn Konrada, będący siostrzeńcem Przemysła, wysłali oddział zbrojnych, który o świcie 8 lutego wtargnął do nieobronnego Rogoźna, gdzie wielkopolski Piast spędzał zapusty, by go porwać. Ponieważ jednak bronił się przed ujęciem, odniósł rany, zaś napastnicy, nie mogąc go z powodu zranienia dowieźć do Brandenburgii, dobili go. Motywem zbrodni miała być nienawiść Niemców do polskiego króla z powodu koronacji.

Za zabójstwem Przemysła II przez Brandenburczyków opowiada się też Kronika oliwska, w której zapisano, że po koronacji Przemysł

żył on jeden rok, pojmany przez przybocznych Waldemara, margrabiego brandenburskiego, zamordowany został w zemście za własną żonę, świętobliwą Lukertę, którą, mając w szpetnym podejrzeniu, sam przedtem kazał zabić.

Kronika oliwska[131]

Z dużym prawdopodobieństwem można przypuścić, że pierwszą część swojej informacji autor Kroniki oliwskiej Stanisław wziął z Liber mortuorum monasterii Oliviensis[132], zaś wiadomość o motywach zabójstwa dotyczącą sprawy Ludgardy powstał na skutek dopisku opata klasztoru oliwskiego. W powyższym zapisie rzuca się w oczy wskazanie jako głównego winnego zbrodni margrabiego Waldemara, który jednak w tragicznych wydarzeniach brać udziału nie mógł, gdyż w 1296 miał niespełna 15 lat. Imię Waldemara znalazło się tam z pewnością na skutek złej sławy margrabiego po 1308, czyli po nieudanej próbie zagarnięcia Pomorza[133].

Najwcześniejszym źródłem mówiącym o śmierci Przemysła z rąk Brandenburczyków jest jednak Rocznik kołbacki z klasztoru cystersów w Kołbaczu na Pomorzu Zachodnim. Krótka informacja jest niezwykle cenna głównie z tego powodu, że jako jedyna imiennie wskazuje na bezpośredniego wykonawcę zbrodni, niejakiego Jakuba Kaszubę. Problem w tym, że nic pewnego o nim nie wiemy, a poza tym imię Piotr, pod jakim rocznik zna Przemysła II, budzi spore zdziwienie[cb]. Najpewniej jest to błąd autora rocznika.

Wreszcie Brandenburczyków oskarżają źródła późne wprawdzie, bo pochodzące z połowy XIV wieku, lecz o tyle wiarygodne, że wywodzące się z Niemiec (a więc niepodejrzane o stronniczość). Kronika Henryka z Hertfordu przekazuje, że Przemysł II zginął podczas wojny brandenbursko–wielkopolskiej. Drugim niemieckim dziejopisarzem, który niedwuznacznie oskarżył Askańczyków był Detmar z Lubeki[134], który przy okazji obarczył również winą za śmierć Przemysła II trzecią żonę władcy Małgorzatę, która wywodziła się z Brandenburgii. Nie wiadomo jednak, czy kronikarz znalazł tę informację w źródłach wcześniejszych, czy też wydedukował ją na podstawie prostej zależności: skoro Małgorzata wywodziła się z rodu oskarżanego o zabójstwo, to musiała w tym morderstwie uczestniczyć.

Istnieje cały szereg źródeł, zarówno polskich jak i obcych, doszukujących się sprawców zbrodni wśród polskich wielmożów. Z przekazów polskich o zabójstwie Przemysła II przez Polaków informują nas: Rocznik małopolski kodeks szamotulski[135], Rocznik Sędziwoja[136] i Kronika książąt polskich[137]. Pierwszeństwo należy jednak dać najbliższemu chronologicznie Rocznikowi Traskiemu[138]. Niezwykle ważne jest również zeznanie biskupa poznańskiego Jana Łodzi podczas procesu polsko-krzyżackiego z 1339 – jest to bowiem świadectwo osoby uczestniczącej w życiu politycznym Wielkopolski tych czasów[139].

Ze źródeł obcych Polaków jako winnych śmierci króla polskiego wskazują: annalista toruński z początku XV wieku[140], XIV-wieczna Kronika zbrasławska[141] oraz napisany w pierwszej połowie XIV wieku Latopis hipacki[142]. Z powyższych przekazów wynika, że w źródłach małopolskiej proweniencji, oraz tych pochodzących z Czech i Rusi (w tym wypadku informacje raczej dotarły za pośrednictwem Małopolan) głównych winnych śmierci króla widziano w wielkopolskich rodach możnowładczych. Nazwy tych rodów zostały wskazane przez Rocznik małopolski (Zarembowie) i Latopis hipacki (Nałęczowie i Zarembowie).

Wreszcie trzecią kategorią źródeł są te, które w równym stopniu obarczają za zabójstwo zarówno Brandenburczyków jak i polskie rody możnowładcze. Na czoło wysuwa się tutaj Rocznik świętokrzyski nowy[143]. Niemal identyczne informacje przekazuje Katalog biskupów krakowskich, pochodzący jednak z XV stulecia. Znajduje się w nim interesujący dodatek mówiący o winie Wacława II i nienazwanych z imienia książąt polskich[144]. Nie wiadomo, czy autor katalogu wydedukował winę Wacława II zgodnie z zasadą: kto miał największą korzyść, ten był sprawcą zbrodni, czy też posiadał ku temu jakieś przesłanki[cc]. Wreszcie na Zarembów, Nałęczów, jak i „Saksończyków” wskazuje Jan Długosz[145], Marcin Bielski[cd] i Marcin Kromer[146].

Data 8 lutego 1296 jako data zbrodni jest powszechnie uznawana. Widnieje bowiem w: Roczniku Traski[138], Roczniku małopolskim[147], Roczniku świętokrzyskim nowym[148], Kalendarzu włocławskim[149] i Liber mortuorum monasterii Oliviensis[150]. Błędne więc są daty: 6 lutego podane przez Rocznik kapituły poznańskiej[ce] i w jednym miejscu przez Długosza[cf] oraz 4 lutego podana przez Nekrolog lubiński[151].

Co do miejsca śmierci historycy uznają wiarygodność np. Rocznika małopolskiego („prope oppidum Rogoszno”)[147] czy Rocznika Sędziwoja („ante Rogoszno”)[136] mówiących, że Przemysł zginął niedaleko Rogoźna.

Zwłoki 39-letniego Przemysła zostały pochowane, jak wskazuje Rocznik kapituły poznańskiej[152], w katedrze poznańskiej. Ceremonii pogrzebowej przewodniczył biskup Jan. Licznie wzięli w niej udział możni, duchowieństwo, rycerstwo i zwykła ludność.

Rekonstrukcja wydarzeń z Rogoźna[edytuj | edytuj kod]

Wojciech GersonZabójstwo Przemysława II (1881)
Epitafium Przemysła II w kaplicy królewskiej katedry poznańskiej

Nienaturalny zgon Przemysła II w wyniku nieudanej próby porwania był przedmiotem zainteresowania kilku historyków[cg]. Okolicznościami zgonu ostatniego wielkopolskiego Piasta dokładniej zajmowali się: Karol Górski[153], Kazimierz Jasiński[154], Zygmunt Boras[155], Bronisław Nowacki[156], Edward Rymar[157]. Ważne dla dziejów śmierci Przemysła II są też prace Władysława Karasiewicza[158] oraz Jana Pakulskiego[159], ze względu na rolę Nałęczów i Zarembów.

Święta Bożego Narodzenia 1295 król spędził w Gnieźnie, tam też spotkał się z Władysławem Łokietkiem[160]. O czym wówczas rozmawiano, nie wiadomo. Można tylko przypuszczać, że zastanawiano się ogólnie nad możliwościami odzyskania Małopolski lub usunięcia raz na zawsze zagrożenia brandenburskiego. Rozmowami tymi mogli w każdym razie poczuć się zagrożeni Brandenburczycy z linii joannickiej, którzy i tak z niepokojem obserwowali objęcie Pomorza Gdańskiego przez Przemysła (po Mściwoju II) i koronację królewską[ch]. Cel, jaki przyświecał Przemysłowi II, był oczywisty dla wszystkich – zjednoczenie Polski – i wiadomo było, że wcześniej czy później król upomni się o ziemie zagrabione przez margrabiów w Wielkopolsce.

Po 25 stycznia 1296 król opuścił swoją stolicę, by na pewno 3 lutego znaleźć się w Pyzdrach. Ostatnie dni karnawału (od czwartego do siódmego lutego), czyli zapusty, Przemysł postanowił spędzić w w nieobwarowanym Rogoźnie nad Wełną.

Wyjeżdżając z Pyzdr, król z pewnością nie przypuszczał, że w odległej o około 30 kilometrów brandenburskiej Brzezinie przebywają dwaj bracia, Otto IV ze Strzałą i Konrad, a także synowie tego ostatniego, Otto VII, Jan IV i zapewne także najmłodszy Waldemar[161]. Zostali oni dokładnie poinformowani przez zdrajców z otoczenia Przemysła II o planach władcy Wielkopolski na najbliższe dni.

Tymczasem król bawił się w najlepsze przy zwyczajowych turniejach i ucztach. Czujność straży mającej czuwać nad bezpieczeństwem władcy była coraz słabsza, tym bardziej że zapewne 8 lutego miano wracać do innych zajęć. Tego dnia bowiem rozpoczynał się liturgiczny czterdziestodniowy okres Wielkiego Postu i przed wyruszeniem w dalszą drogę chciano odpocząć.

O tym, że planem margrabiów było porwanie wielkopolskiego Piasta, świadczy cały szereg źródeł z Rocznikiem małopolskim na czele[147]. W ten sposób zapewne chcieli oni uzyskać rezygnację Przemysła z Pomorza Gdańskiego i planów zjednoczenia Polski. Oddział składał się prawdopodobnie z kilkudziesięciu ludzi, gdyż dokonanie porwania na wrogim terytorium wymagało odpowiedniego zabezpieczenia. Bezpośrednie dowództwo nad tym oddziałem powierzono wymienionemu przez Rocznik kołbacki[162] Jakubowi, który został zidentyfikowany przez Edwarda Rymara[163] jako Jakub Guntersberg.

Nie był tutaj wymagany osobisty udział margrabiów[164], co można wyczytać z Rocznika kapituły poznańskiej[152] i kronik Jana Długosza[165]. Co więcej, taki udział przedstawicieli linii joannickiej byłby co najmniej dziwny, gdyż nie ryzykowaliby oni swojego życia, nie mając pewności sukcesu. W każdym razie kilkudziesięcioosobowy oddział wyruszył wieczorem 7 lutego, najpewniej po zachodzie słońca, by najkrótszą drogą przez skutą lodem Noteć dotrzeć do miejsca, w którym przebywał Przemysł. Jak to ustalił Karol Górski[166], słońce 7 lutego (czy też właściwie 30 stycznia, jeżeli uwzględnimy późniejszą reformę kalendarza) zachodziło o 16:48, wschód słońca miał nastąpić o 7:38, co dawało czternaście godzin, które spokojnie wystarczały na dotarcie porywaczy do celu wyprawy.

Atak nastąpił wczesnym rankiem, w Środę Popielcową 8 lutego, kiedy straż przyboczna króla pogrążona była w głębokim śnie. Pomimo tego zdołano zorganizować obronę pod osobistym przewodnictwem Przemysła. Napastników było zbyt wielu, by ich pokonać. Podstawowym celem ludzi Jakuba Guntersberga było ujęcie żywcem polskiego monarchy – udało im się to dopiero wtedy, gdy król, pokryty licznymi ranami, osunął się na ziemię. Brandenburczycy posadzili ciężko rannego na konia, by uciekać w kierunku granicy ze Śląskiem (była to najpewniej próba zmylenia pogoni). Wkrótce porywacze zdali sobie sprawę, że nie są w stanie dowieźć żywego króla do celu, a jeniec tylko opóźnia ich ucieczkę. Padł wtedy rozkaz zamordowania porwanego, wydany przez dowódcę oddziału, Jakuba[167], być może wykonany przez niego osobiście. Późna, ale dość prawdopodobna, tradycja podaje, że stało się to najpewniej 6,5 km na południowy wschód od Rogoźna we wsi Sierniki[168]. Ciało królewskie porzucono na drodze, gdzie znaleźli je rycerze biorący udział w pościgu. Miejsce znalezienia ciała, czyli zarazem miejsce dobicia (porąbania) rannego króla w tradycji określane jest nazwą Porąblic. Zabójcy nigdy nie zostali złapani.

Istnieje wiele przekonywających dowodów na udział Brandenburczyków w morderstwie. Należy zgodzić się z Kazimierzem Jasińskim[169], że przeprowadzenie tak sprawnej akcji nie było możliwe bez uczestnictwa w niej osób z otoczenia Przemysła II. Nie można jednoznacznie stwierdzić, czy zdrady dopuściły się, obwiniane przez część źródeł, rody Nałęczów i Zarembów. Bardziej podejrzani są Zarembowie, o których winie pisze Rocznik małopolski[147]. Dodatkowo obciąża ich udział w buncie w 1284 roku, który z pewnością spowodował pogorszenie ich stosunków z Przemysłem II. Tego samego nie da się powiedzieć o Nałęczach i gdyby nie informacje Rocznika świętokrzyskiego nowego[170] i Długosza[171], z pewnością dzisiejsi historycy pisaliby o przyjaznych stosunkach łączących Przemysła II nie tylko z Grzymałami i Łodziami, ale także z Nałęczami.

Sytuacja w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim po śmierci Przemysła II[edytuj | edytuj kod]

Śmierć ostatniego wielkopolskiego Piasta, mimo iż z całą pewnością zaskoczyła jego sąsiadów (także Brandenburgię, której celem było porwanie króla, a nie zabójstwo), spowodowała błyskawiczne uaktywnienie się wszystkich sił pragnących przejąć władzę w obu dzielnicach. Jeszcze zapewne w lutym a najpóźniej w marcu do Wielkopolski wtargnęły siły Władysława Łokietka wspieranego przez księcia płockiego Bolesława II[172] oraz wojska Henryka III głogowskiego, którego wspomógł książę opolski Bolko I[173].

Walki, jeżeli jakieś w ogóle miały miejsce, nie trwały długo, gdyż 10 marca 1296 w Krzywiniu doszło do zawarcia układu rozejmowego[174]. Na mocy zawartego porozumienia Łokietek uznał prawa Głogowczyka do Wielkopolski uzyskane na mocy jego wcześniejszego układu z Przemysłem II. Książę kujawski przekazał mu także część Wielkopolski po rzekę Obrę oraz adoptował jego syna Henryka, gwarantując jednocześnie, iż w momencie uzyskania przez niego pełnoletności przekaże mu księstwo poznańskie[175].

Nie jest znany powód, dla którego Władysław Łokietek uznał lepsze prawa Henryka III głogowskiego do Wielkopolski. Ogół historyków przyjmuje, że prawdopodobną przyczyną było zagrożenie brandenburskie i zagarnięcie przez nich terenów na północ od Noteci oraz grodów w Wieleniu, Czarnkowie, Ujściu, Santoku i Drezdenku[ci].

Drugim powodem zawarcia przez Władysława Łokietka pośpiesznego układu z Henrykiem głogowskim było pojawienie się na Pomorzu Gdańskim jego bratanka Leszka Ziemomysłowica, który wysunął pretensje do tej części dziedzictwa Przemysła II[176]. Ostatecznie dzięki szybkiej interwencji Władysława Łokietka na Pomorzu Leszek wycofał się do rodzinnego Inowrocławia, zatrzymując za zgodą stryja wyłącznie kasztelanię wyszogrodzką.

Śmierć Przemysła II doprowadziła do rozbioru jego dziedzictwa i tylko dzięki błyskawicznej akcji Władysława Łokietka straty na rzecz Brandenburgii, Głogowa i Kujaw były stosunkowo niewielkie.

Genealogia[edytuj | edytuj kod]

Władysław Odonic
ur. ok. 1190
zm. 5 VI 1239
Jadwiga
ur. ?
zm. 29 XII 1249
Henryk II Pobożny
ur. 1196/1204
zm. 9 IV 1241
Anna Przemyślidka
ur. zap. 1201/1204
zm. 26 VI 1265
         
     
  Przemysł I
ur. 5 VI 1220/4 VI 1221
zm. 4 VI 1257
Elżbieta wrocławska
ur. 1224/1232
zm. 16 I 1265
     
   
1
Ludgarda meklemburska
ur. 1260/1261
zm. 11/13 XII 1283
OO   połowa 1273
2
Ryksa szwedzka
ur. 1265/1270
zm. 1289/1293
OO   11 X 1285
Przemysł II
ur. 14 X 1257
zm. 8 II 1296
3
Małgorzata brandenburska
ur. 1270/1280
zm. 1315
OO   1289/13 IV 1293
                   
                   
   2                
Ryksa Elżbieta
 ur. 1 IX 1288
 zm. 19 X 1335
 


Opracowano na podstawie: K. Jasiński: Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica. [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995; K. Jasiński: Rodowód Piastów śląskich. Kraków 2007.

Pieczęcie i monety[edytuj | edytuj kod]

Pieczęć majestatyczna Przemysła II używana po koronacji królewskiej

W czasie swojego panowania Przemysł używał pięciu pieczęci.

Pierwszą była pieczęć odziedziczona po ojcu a wyrażająca stojącą postać z proporcem w prawej ręce i tarczą w lewej. Na tarczy widnieje wspinający się lew. Po obu stronach stojącej postaci widnieją wieże, z których trębacze dmą w rogi. Nad postacią księcia widnieje ręka błogosławiącego Boga. Wokół napis: „Sig. Premislonis Dei Gra(cia) Ducis Polonie”. Pieczęci tej Przemysł używał dowodnie w latach 1267–1284.

Druga jest pieczęcią herbową i przedstawia wspinającego się lwa. Wokół widnieje napis: „S. Premizlonis Dei Gra(cia) Ducis Polonie”. Władca stosował ją w latach 1267–1289.

Trzecia pieczęć, przedstawiająca te same elementy co pierwsza (rysunek jest jednak większy a na tarczy zamiast lwa widnieje orzeł bez korony), nosi napis: „Sig Premislonis Secundi Dei Gra(cia) Ducis Polonie”. Znana jest ona wyłącznie z jednego dokumentu wydanego 12 września 1290.

Czwarta, używana w latach 1290–1295, jest większa od poprzednich i przedstawia stojącego księcia ze spiczastym kołpakiem na głowie. W lewej ręce trzyma on tarczę z ukoronowanym orłem, w prawej proporzec z nieukoronowanym orłem, z którego biegnie wstęga z napisem „Et Cra”[cj]. U dołu pieczęci widnieje podeptany przez władcę smok. W otoku widnieje ten sam napis, co na pieczęci trzeciej.

Ostatnia, piąta pieczęć była używana przez Przemysła po koronacji, w latach 1295–1296. Nowa pieczęć jest majestatyczna i przedstawia na awersie siedzącego na tronie króla w długiej szacie i z długimi włosami, w koronie na głowie, trzymającego w lewej ręce jabłko z krzyżem a w prawej berło. Po prawej ręce króla, obok tronu widnieje hełm z piórami. W otoku widnieje napis: „S. Premislii Dei Gracia. Regis. Polonie (et Ducis) Pomoranie”[177]. Inaczej napis ten odczytał K. Górski (w: „Rocznik Gdański”, XII, 1938, s. 29): „S(igillum) Premislii Dei Gracia Regis Polonorum et Ducis Pomora(nie)”. Z kolei na rewersie widnieje zwrócony w prawą stronę ukoronowany orzeł. Napis w otoku pieczęci budzi pewne wątpliwości z uwagi na uszkodzenie zachowanego egzemplarza pieczęci. Według rekonstrukcji Stanisława Krzyżanowskiego[177] brzmi: „Reddidit Ips(e Deus) Victricia Signa. Polonis”[ck].

Historycy nie są zgodni, jakie powody skłoniły Przemysła do zastąpienia używanego jeszcze przez ojca i stryja lwa orłem. Przypuszcza się, że albo władca chciał podkreślić, iż pochodzi z prastarej polskiej dynastii (orła jako herbu używali zresztą Władysław III Laskonogi i Władysław Odonic), albo przez ten symbol chciał uwydatnić swoje prawa następstwa po Henryku Prawym[178].

Nie jest znana żadna moneta, którą z całą pewnością można byłoby przypisać Przemysłowi II. W związku jednak z poświadczoną źródłowo działalnością mennic oraz występowaniem wśród świadków wykonywanych przez władcę czynności prawnych – mincerzy[179] można być niemal pewnym, iż takowe monety istniały. Część historyków przypisuje wielkopolskiemu Piastowi dwa rodzaje monet: brakteat beznapisowy, zachowany w siedmiu egzemplarzach, przedstawiający ukazaną z profilu postać panującego w koronie, trzymającą w ręce uniesiony do góry miecz, a także monetę zachowaną w jednym egzemplarzu, różniącą się od pierwszego wzoru napisem „REX” oraz zwieńczeniem nakrycia głowy (na drugim egzemplarzu widnieje kłobuk zwieńczony krzyżem). Obie monety swoim wyglądem przypominają denary Bolesława Szczodrego[180].

Przemysł w opiniach potomnych[edytuj | edytuj kod]

Koronacja królewska i tragiczna śmierć w Rogoźnie uczyniła Przemysła męczennikiem sprawy zjednoczenia kraju. Z tego też powodu żaden historyk piszący o końcu XIII wieku nie mógł przejść obok tej postaci obojętnie. Niezwykle silnie na późniejsze pokolenia dziejopisów i historyków wpłynęła barwna i obszerna relacja Jana Długosza[181]:

Był mężem, którego naród polski przez wszystkie następne pokolenia i wieki winien sławić i wynosić w największych pochwałach jako tego, który ten naród wyniszczony i bezsilny podniósł i uczynił panem sąsiednich krajów. Pierwszy wlał weń żywotność, która miała mu zapewnić powodzenie przez wiele wieków i dał światło za ciemnotę, wolność za niewolę, a smutek zamienił w radość. Toteż jak niegdyś uchodziliśmy niemal za najnieszczęśliwszych i napotykając na drodze wszystkie przeszkody błąkaliśmy się tu i tam na rozbitym okręcie i owe znane słowa Herkulesa: „koniec jednego nieszczęścia jest początkiem następnego” można było słuszniej odnieść do nas niż do niego, tak teraz możemy się nazwać szczęśliwymi, jako ci, którzy dzięki miłosierdziu Bożemu i przezornej decyzji Przemysła oglądamy nie tylko po wszystkich burzach, ale obserwujemy, jak one zamieniły w lekki i łagodny zefir.

Pomimo wzmianki[182]:

Okrutna i tak nagła śmierć spotkała króla polskiego Przemysła z powodu zabójstwa, jakiego się dopuścił na swojej pierwszej żonie Lukerdzie (że Bóg podobnie pomścił występek), którą wymieniony król kazał zgładzić, czy to żywiąc wobec niej jakieś podejrzenie czy też, jak podają inni, zbrzydziwszy ją sobie z powodu hańby bezpłodności.

kronikarz ma o królu zdecydowanie pozytywną opinię. Podobnie panowanie Przemysła II w swoich dziełach przedstawili Marcin Bielski[183], Marcin Kromer[184] i Adam Naruszewicz[185].

Współcześnie historycy przedstawiają wielkopolskiego Piasta różnie. Bolesław Ulanowski[186] w swojej pracy napisał, że „Przemysł był najwybitniejszym w swoim czasie przedstawicielem rodu Piastów”. Z kolei Jan Baszkiewicz[187] zauważa, że choć „książę (był) arbitralny i jak się zdaje nie pozbawiony cech okrucieństwa”, to jednak był zarazem „pełen wiary w swe siły i swe dalekosiężne plany”.

O głębsze, choć zdecydowanie negatywne, oceny wielkopolskiego Piasta pokusili się również Karol Górski[188]:

Był to człowiek gwałtowny i okrutny, przy tym odważny, a pragnienie potomka męskiego, które nawet zbrodnie wywołało, dowodzi niewątpliwie wielkich ambicji. Przemysł nie był biernego usposobienia. Słabość i niezdecydowanie płynęły z poderwanego autorytetu Przemysła po zbrodni na Ludgardzie dokonanej. [...] Nie pozostawił też Przemysł dobrej po sobie pamięci: wielkie czyny równoważyły się z wielkimi zbrodniami.

i Benedykt Zientara[189]:

[Przemysł był] miernym politykiem, gdyż jego samodzielna działalność [...] nie była imponująca. [...] Jest zupełnym przypadkiem, że kłótliwe i awanturnicze książątko dzielnicowe, splamione szeroko komentowaną zbrodnią, wyrasta na odnowiciela królestwa, chociaż sam nie reprezentował zbyt wysokich wartości moralnych.

O wiele bardziej pozytywny stosunek do odnowiciela korony polskiej miał Oswald Balzer[190], w opinii którego Przemysł był

wielką indywidualnością, przepełniony wielką ideą [...] Był władcą o szerokim widnokręgu i daleko sięgających zamierzeniach [...] był zręcznym i przewidującym politykiem, zabiegającym przez długi czas wytrwale o stworzenie takich warunków, które licząc się z ówczesnym układem politycznym, nie tylko pozwoliły powziętą myśl urzeczywistnić, ale zarazem zapewnić jej trwały byt i powodzenie.

W ostatnich latach ukazały się dwie monografie historyczne poświęcone Przemysłowi II. Ich autorzy: Bronisław Nowacki[191] i Aleksander Swieżawski[192] zgodnie podkreślają, że Przemysł był niezwykle ambitny, co dało mu następnie impuls do działań zmierzających do koronacji. Ponadto cechował króla realizm polityczny, który skłonił go z jednej strony do rezygnacji z zagrożonej inwazją czeską Małopolski, a z drugiej do umacniania niezwykle korzystnego sojuszu z Pomorzem Gdańskim. Był też człowiekiem niewątpliwie cierpliwym, umiejącym wiele lat czekać na nadarzającą się sposobność. Z całą pewnością cieszył się również zaufaniem współczesnych, o czym świadczą przykłady powoływania władcy na arbitra sporów międzydzielnicowych. Nie bez znaczenia jest również fakt zapisania Przemysłowi przez Mściwoja II Pomorza Gdańskiego. Przemysł prowadził bardzo rozsądną i dalekowzroczną politykę gospodarczą. Był władcą unikającym konfliktów zbrojnych, czym zdecydowanie pozytywnie wyróżnia się na tle współczesnych mu Piastów. Nie był natomiast zbyt dobrym rycerzem i wodzem, o czym świadczy choćby klęska w bitwie pod Stolcem. Inną wadą Przemysła była jego zbytnia ufność wobec partnerów politycznych, przejawiająca się m.in. w stosunkach z Henrykiem Prawym.

Polityka gospodarcza Przemysła II[edytuj | edytuj kod]

Z uwagi na charakter zachowanych źródeł z czasów Przemysła II (dokumenty, oraz teksty narracyjne rejestrujące głównie, jeśli nie wyłącznie wydarzenia polityczne) trudno jest jednoznacznie wskazać jakie były główne zamysły działań władcy na niwie gospodarczej. Najważniejszym partnerem dla księcia był wówczas kościół rzymskokatolicki i z wiadomych względów (osoby piśmienne to w przeważającej większości duchowni) dokumentów ich współpracy dochowało się do naszych czasów najwięcej.

Jednym z najważniejszych sojuszników politycznych Przemysła II był arcybiskup gnieźnieński Jakub Świnka. Już 8 stycznia 1284 wystarał się on o nadanie wsi Polanowa[193]. O wiele ważniejszą zdobyczą Jakuba było otrzymanie 1 sierpnia tegoż roku prawa do bicia monety w Żninie i kasztelanii lądzkiej własnej monety. Co więcej w myśl wydanego przywileju moneta arcybiskupa miała być traktowana na równi z książęcą[194]. Dwa lata później 20 czerwca 1286 udało się dodatkowo arcybiskupowi uzyskać przywilej od księcia mazowieckiego Bolesława II do prawa bicia monety w okręgu łowickim i moneta ta miała być przyjmowana na całym Mazowszu, co stało się się podstawą niezależności ekonomicznej Jakuba i potęgą gospodarczą w kraju[195]. Również biskup poznański otrzymał od Przemysła II kilka nadań np. w 1288 r. miasto Śródka[196], w 1289 r. zwolnienie z opłat celnych kupców biskupiego miasta Buk[197], wreszcie w 1290 r. książę zatwierdził zatwierdził nadanie prawa niemieckiego dla Słupcy. Ze względów politycznych brak jest podobnego wsparcia na rzecz innych biskupów – z jednym wyjątkiem – w 1287 r. Przemysł uwolnił dobra biskupa lubuskiego Konrada od powinności prawa polskiego i zezwolił na lokowanie miasta targowego na prawie niemieckim[198].

Władca Wielkopolski starał się również wspierać zakony. Z zachowanych źródeł wynika, że najbardziej faworyzowany byli cystersi a zwłaszcza ich klasztory w Lądzie (nadania dla klasztoru w latach 1280, 1289, 1291, 1293)[199], Łęknie (1280,1283,1288[200]), oraz Paradyżu (1276, 1277, 1290[201]). Trochę mniejszym poparciem cieszyli się benedyktyni (zwłaszcza klasztor w Lubiniu. który otrzymał przywileje w latach 1277, 1294, 1296[202]), oraz dominikanie (klasztor poznański otrzymał w 1277r. prawo połowu ryb na Warcie[203], zaś klasztor we Wronkach podstawowe uposażenie[204]). Drobne przywileje otrzymały od Przemysła II również zakony rycerskie: templariusze[205], joannici[206], oraz bożogrobcy[207].

Szczególnymi względami Przemysła II cieszyło się mieszczaństwo, a szczęśliwie do naszych czasów zachowało się wiele dokumentów to potwierdzających. W 1280 r. stołeczny Poznań zakupił od księcia leżące na obszarze miasta nieruchomości i pożytki, oraz otrzymał dochody z kramów i jatek[208]. Trzy lata później władca uwolnił kupców Poznania od płacenia cła w Wielkopolsce[209]. Drugie stołeczne miasto Przemysła Kalisz w 1282 r. otrzymało potwierdzenie prawa średzkiego nadanego jeszcze przez Bolesława Pobożnego[210]. W 1283 r. książę rozszerzył ten przywilej nakazując by wszystkie miasta księstwa kaliskiego wzorowały się na prawie Kalisza (prawo kaliskie)[211]. Kolejne przywileje miasto otrzymało w 1287 (Żydzi otrzymali prawo założenia cmentarza we wsi Czaszki, w bezpośrednim sąsiedztwie Kalisza[212]), w 1289 r. (nadanie miastu pięciu aptek i pozwolenie prowadzenia wójtowi szóstej[213]), dwa w 1291 r. (sprzedawcy sukna otrzymali od księcia dochody z cła, a miasto 12 łanów ziemi z przeznaczeniem na pastwiska[214]), 1292 r. (zwolnienie z cła pobieranego w Ołoboku[215]) i 1294 r. (lokacja zagrodników na prawie niemieckim w Starym Mieście[216]).

Oprócz przywilejów dla Poznania i Kalisza znamy jeszcze pojedyncze przywileje dla Pyzdr z 1283 r. (zwolnienie kupców z płacenie ceł w Wielkopolsce[217]), Rogoźna z 1280 r. (lokacja na prawie niemieckim[218]) i Elbląga z 1294 r. (potwierdzenie przywilejów Mściwoja II[219]).

Przemysł II jako bohater ludowy[edytuj | edytuj kod]

Niewielu polskich monarchów wywarło tak duże piętno swoimi rządami i postępowaniem, by trwale zapisać się w świadomości zbiorowej prostej, niepiśmiennej ludności. Mowa tutaj oczywiście o świadomości „nieskażonej” wiedzą podręcznikową znaną coraz powszechniej od początku XX wieku. Pamięć „ludu wiejskiego” była selektywna i nie zawsze wiernie przywoływała zaistniałe wydarzenia. Jeszcze w XIX wieku podaniami i legendami wielkopolskimi zajęli się Edward Raczyński[220], Oskar Kolberg[221] i przede wszystkim Otto Knoop[222]. Zachowało się około dziesięciu legend, historii różniących się w szczegółach.

Przemysł został zapamiętany jako król Polski, który stał się ofiarą brutalnego mordu dokonanego przez Niemców (także dokładniej Brandenburczyków)[cl]. Szczegóły tego wydarzenia w zależności od wersji różnią się dosyć znacznie[cm]. Drugim faktem z życia Przemysła, który został zapamiętany, to domniemane morderstwo pierwszej żony Ludgardy[cn].

Na polanie Porąblic pod Siernikami, gdzie według tradycji znaleziono zwłoki Przemysła, pod dębem noszącym imię króla, w każdą rocznicę jego śmierci odbywa się inscenizacja historyczna odtwarzająca zbrodnię w Rogoźnie.

Przemysł II w literaturze[edytuj | edytuj kod]

Józef Ignacy Kraszewski uczynił Przemysła II bohaterem powieści "Pogrobek"[co]. Elżbieta Cherezińska opisuje walkę o odzyskanie korony przez Przemysła II w powieści historycznej "Korona śniegu i krwi" .Przemysł II jest również jednym z bohaterów cyklu powieściowego Witolda Jabłońskiego "Gwiazda Wenus, Gwiazda Lucyfer". Z kolei domniemana tragiczna śmierć pierwszej żony Przemysła, Ludgardy stała się inspiracją do napisania przez Franciszka Karpińskiego 28-zwrotkowej dumy. Tego samego zagadnienia dotyczy 5-aktowa tragedia Ludgarda napisana przez Ludwika Kropińskiego, a przetłumaczona na język niemiecki jeszcze w XIX wieku przez Johanna Wolfganga Goethego.

Uwagi

  1. Samodzielnym księciem poznańskim został po osiągnięciu szesnastego roku życia, zob. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s.95-96.
  2. Sporadycznie tytulatury (bez faktycznego panowania w dzielnicy) władca używał jeszcze w latach następnych, np. przy okazji zjazdu w Kaliszu w 1293 r., Codex diplomaticus Maioris Poloniae, wyd. E. Raczynski, Poznań 1840, nr 76; KDW, t. II, nr 692.
  3. Zwłaszcza, że z analogicznym przypadkiem mamy do czynienia przy imieniu Władysław, które we wcześniejszych źródłach występuje w formie Włodzisław, ewentualnie Włodko. Por. K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 39-40.
  4. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, ks. 119, s. 260-261: „W tym samym roku (tj. w 1257) urodził się syn Przemysła dobrego księcia Wielkopolski, w Poznaniu, w niedzielny poranek, w uroczystość św. Męczennika Kalista. I gdy kanonicy poznańscy i wikariusze śpiewali modlitwy poranne, pod koniec dziewiątej lekcji przyszedł zwiastun i doniósł o narodzeniu chłopca. Więc natychmiast doniosłym głosem zaczęli śpiewać Te Deum laudamus – tak ze względu na poranne oficjum, jak z radości z powodu narodzin chłopca – by chwalić Boga, że tak wielką łaską raczył pocieszyć Polaków”
  5. Nie objęła ona jednak namiestnictwa w księstwie poznańskim, zadowalając się tylko oprawą wdowią wokół podpoznańskiego Modrza. T. Jurek Elżbieta [w:] Piastowie Leksykon Biograficzny, pod red. S. Szczura i K. Ożóga, Kraków 1999, s. 414.
  6. Ich imiona widnieją na dokumencie Bolesława Pobożnego z 8 listopada 1267. Dokument ten jest też pierwszą wzmianką źródłową o młodym władcy Wielkopolski. Zob. Codex diplomaticus Poloniae, t. I, nr 52. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 92-93.
  7. Dowodem pośrednim może być fakt posiadania tych umiejętności przez ojca Przemysła II, Przemysła I. Por. Kronika wielkopolska, wyd. B. Kürbis, przeł. K. Abgarowicz, wstęp i komentarze B. Kürbisówna, Warszawa 1965, ks. 118, s. 257-260.
  8. Część historyków, np. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 93–94, czy Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 19–20, uważa, że część obrońców w rzeczywistości zginęła tylko podczas zdobywania grodu, zaś ocalałych, idąc za sugestią Jana Długosza, uratował właśnie książę wielkopolski.
  9. Jest to wersja współczesna tego imienia, źródła zapisywały je w formach Lucardis, Lucartha, Lukeria. Zob. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 54.
  10. Nie wiadomo, ile lat miała Ludgarda w chwili ślubu. Historycy na podstawie źródeł pośrednich przyjmują, że mogła urodzić się ok. 1259 (B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 54), w 1260 lub 1261 (K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 54), czy wreszcie około 1261 (A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 94). Księżniczka meklemburska miała więc 13–15 lat
  11. Również literatura historyczna nie jest w tym aspekcie zgodna, a dodatkowe zamieszanie występuje wokół kolejności wydarzeń: K. Jasiński, Przemysł II, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXVIII, Wrocław 1984–1985, s. 730, oraz K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 154–155, podają, że najpierw Przemysł II otrzymał własną dzielnicę, a potem, zgodnie z wolą Bolesława Pobożnego, pojął za żonę Ludgardę meklemburską. Informacja o buncie Przemysła przeciwko stryjowi (o czym dalej) zdaje się jednak sugerować, że w rzeczywistości było odwrotnie, tzn. najpierw książę pojął za żonę Ludgardę, a następnie, niezadowolony z braku wpływu na rządy, zbuntował się, by w rezultacie otrzymać księstwo poznańskie. Taką kolejność wydarzeń przedstawiają: B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 54–58, i A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 95-96
  12. Nie wiadomo, kim oni byli. Można tylko przypuszczać, że z młodym księciem sympatyzowały osoby, które w latach 1273–1279, tj. w okresie samodzielnych rządów w księstwie poznańskim, znalazły się wśród jego najbliższych współpracowników. Byli to: wojewoda poznański Beniamin Zaremba, kanclerz i późniejszy biskup poznański Andrzej Zaremba, stolnik poznański Pietrzyk, podkomorzy poznański Bogusław Domaradzic Grzymała, notariusz księcia Tylon, spowiednik Teodoryk oraz ówczesny biskup poznański Mikołaj. Por. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 58-59.
  13. Pewną wątpliwość może budzić tylko fakt późnego wynagrodzenia (po 16 latach) Piotra Winiarczyka przez księcia. A. Swieżawski,Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s.97-98.
  14. KDW, t. VI, nr 25. Przy dokumencie znanym tylko z późniejszego odpisu brak jest daty i miejsca powstania, a z dyplomatycznego rozbioru dokumentu rama chronologiczna jego wydania jest dość szeroka (lata 1273–1278). Z analizy wydarzeń można jednak przypuszczać, że najbardziej możliwą datą jest połowa roku 1273. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 96. Inni historycy (np. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 59–61) jako datę zawarcia sojuszu przyjmują rok 1276, co pozwala uniknąć konieczności złamania postanowień dokumentu przez Przemysła jeszcze w 1273 w związku z wyprawą łupieżczą księcia przeciwko włościom Władysława opolskiego w październiku 1273
  15. Por. S. Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I do roku 1333, Kraków 1995, s. 271: Chodzi tutaj o długotrwały konflikt czeskich Przemyślidów i węgierskich Arpadów o spadek o austriackich Babenbergach, zakończony klęską Przemysła Ottokara II w bitwie pod Suchymi Krutami w 1278. Należy jednak pamiętać, że po 1273 książęta polscy stający po stronie węgierskiej nieoczekiwanie (w związku zapewne z niemożnością znalezienia wspólnego języka z regencją sprawującą rządy w imieniu małoletniego króla Władysława IV) przeszli na stronę czeską. Więcej o tym konflikcie zobacz w: A. Barciak, Ideologia polityczna monarchii Przemysła Ottokara II. Studium z dziejów czeskiej polityki zagranicznej w drugiej połowie XIII wieku, Katowice 1982
  16. Za tą datą opowiada się m.in.: K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 154, i A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 96-97. Innego zdania są: B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 58, który przyjmuję datę około 1275 jako najbardziej pewną objęcia samodzielnych rządów przez Przemysła w Poznaniu. J. Topolski, Dzieje Wielkopolski, t. I , Poznań 1969, s. 294, i W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 2, opowiadają się za rokiem 1277
  17. KDW, t. I, nr 453, 458, 460 i 473. Pierwszym jest wspomniany wcześniej dokument z 1 października 1273 dotyczący pozwolenia lokowania wsi na prawie magdeburskim. Drugi to dokument z 7 kwietnia 1275, w którym książę rozstrzyga spór pomiędzy poddanymi. Ostatnie dwa są wydane wspólnie ze stryjem Bolesławem Pobożnym (27 marca 1276 i 6 stycznia 1278), co dodatkowo świadczy, że wszelkie nieporozumienia między książętami zostały definitywnie zakończone. Nie bez znaczenia jest również fakt, że w pierwszym z tych dokumentów Bolesław zwie swego bratanka „najdroższym synowcem księciem Przemysłem”. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 96.
  18. Ojciec Henryka IV Prawego, Henryk III Biały, był rodzonym bratem matki Przemysła II.
  19. Większość historiografii (K. Ożóg, Przemysł II [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155, B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 67–69, A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 99) przyjmuje fakt uwięzienie Przemysła II za prawdopodobny, mimo że o fakcie tym milczą źródła współczesne, a wspomina o tym dopiero Długosz
  20. W tym też czasie wydał on odezwę skierowaną do Polaków, w której podkreślał braterstwo obu narodów i wspólne zagrożenie ze strony Niemiec. Por. A. Barciak, Ideologia polityczna monarchii Przemysła Ottokara II. Studium z dziejów czeskiej polityki zagranicznej w drugiej połowie XIII wieku, Katowice 1982, s. 43 i n.
  21. Starsza literatura przesuwała wyprawę Bolesława na koniec maja i czerwiec. Por. W. Rybczyński, Wielkopolska pod rządami synów Władysława Odonica (1235–1279), [w:] „Rocznik Filarecki”, I, 1886, s. 316-317
  22. Zupełnie inaczej datę zjazdu w swojej pracy usiłuje rozwiązać J. Tęgowski, W sprawie emendacji dokumentu Przemysła II dotyczącego powrotu Siemomysła na Kujawy, „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, seria A, 1978, s. 213-219. Zwraca on uwagę na możliwość pomyłki w dacie dokumentu (prawidłowym rokiem wydania miałby być 1279). Brak potwierdzenia w innych źródłach powoduje jednak, że teza Tęgowskiego pozostaje jednak tylko mało prawdopodobną hipotezą
  23. Przemysł II miał wówczas tylko niespełna 20 lat. Wydaje się oczywistym, że liczący ponad 35 lat Leszek Czarny i Ziemomysł inowrocławski nie zwrócili się o rozjemstwo bezpośrednio do Przemysła, a raczej do jego stryja Bolesława. Ten, być może z uwagi na zagrożenie ze strony Brandenburgii lub chcąc podnieść prestiżu bratanka, odmówił bezpośredniego uczestnictwa w spotkaniu, wysyłając do Lądu wraz ze swoimi doświadczonymi doradcami Przemysła II. Pomocą dla księcia byli: kasztelan kaliski Maciej, kasztelan lędzki Bodzenta, kasztelan nakielski Andrzej, kasztelan giecki Bodzęta, cześnik lędzki Bierwołt oraz stolnik gnieźnieński Bogumił, KDW, t. III, nr 482, por. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 99.
  24. W sporze chodziło o nadmierne otaczanie się i korzystanie z pomocy z rycerzy niemieckich (głównie Krzyżaków) przez Ziemomysła, kosztem miejscowym rodów (Polaków). Ziemomysł w wyniku buntu poddanych w 1271 stracił władzę na księstwem inowrocławskim, nad którym rządy po przejściowym panowaniu Bolesława Pobożnego przejął Leszek Czarny. S. Sroka, Siemomysł [w:] Piastowie Leksykon Biograficzny, Kraków 1999, s. 208-209.
  25. Kasztelanię wyszogrodzką syn Ziemomysła, Leszek, odzyskał po śmierci Mściwoja II w 1294 na mocy układu w Rzepce z 1280. Zob. S. Sroka, Siemomysł, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 209
  26. Nie uwzględniając przejściowego popsucia stosunków Przemysła II z Władysławem Łokietkiem w okresie jego krótkich rządów w Krakowie. Wstępem do przyjaznych stosunków księcia wielkopolskiego z potomkami Kazimierza kujawskiego było, jak sądzą niektórzy historycy, trzymanie do chrztu średniego syna Ziemomysła, Przemysła, w okresie zjazdu lądzkiego. Por. S. Sroka, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 223
  27. Tak Bolesława Pobożnego określił „Rocznik kaliski”. Zob. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 79.
  28. Datację tę przyjmuje K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 42, i K. Ożóg, Bolesław Pobożny, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 142-147. Do 13 kwietnia datę śmierci zawęża A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 100, O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 232, oraz W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 2
  29. Jolenta Helena wkrótce po śmierci męża wyjechała do Krakowa na dwór swojej siostry, późniejszej świętej, Kingi, z którą po śmierci Bolesława Wstydliwego wstąpiła do klasztoru klarysek w Starym Sączu. W klasztorze tym przebywała, według różnych źródeł, albo do najazdu tatarskiego w 1287, albo do śmierci siostry w 1292. Następnie wróciła do Wielkopolski i zamieszkała w hojnie uposażonym przez Przemysła II klasztorze klarysek w Gnieźnie, gdzie zmarła w opinii świętości zapewne w 1304. Por. E. Rudzki, Polskie królowe, t. I, s. 12
  30. Do 1278 Wielkopolska była najbardziej skonfliktowana z Brandenburgią. Po tym roku żadna ze stron nie podejmowała kroków wojennych. W latach następnych doszło nawet do ocieplenia wzajemnych stosunków, o czym dalej. Książę wielkopolski wybitnie przyjazne stosunki utrzymywał z Mściwojem II pomorskim, Leszkiem Czarnym i do 1281 z Henrykiem IV Prawym. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 105.
  31. Nie ma pewności, gdzie w rzeczywistości zjazd się odbył, gdyż żadne źródło współczesne tym wydarzeniom o tym nie wspomina. Przypuszczenia historyków, że mogło to mieć miejsce w Sądowlu (por. K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155–156) czy w Baryczy (por. Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 25) są oparte tylko na źródłach pośrednich. Nie jest znany także powód tak licznego spotkania książąt dzielnicowych.
  32. O tym, że plany koronacyjne Henryka Prawego były poważne, świadczy dokument wydany w 1280 przez jego teścia, księcia opolskiego Władysława, w którym podkreśla on, że dołoży wszelkich starań, by pomóc w dążeniach koronacyjnych księcia wrocławskiego pod warunkiem ukoronowania w przyszłości jego córki. Por. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 83
  33. Sprawa skończyła się niepomyślnie dla Mściwoja, który wyrokiem legata papieża Marcina IV wydanym 18 maja w Miliczu został zmuszony do przekazania Krzyżakom ziemi gniewskiej. Ziemia białogardzka pozostała przy Pomorzu, lecz w zamian książę musiał oddać kilka wsi na Żuławach. K. Zielinska, Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolska pod koniec XIII w. Umowa kępińska 1282 r. Toruń 1968, s. 82-88.
  34. Wybór Kępna – nadgranicznej miejscowości, jako miejsca spotkania mogło mieć dwojakie znaczenie: po pierwsze mogło chodzić o ułatwienie kontaktu z przebywającym w Miliczu legatem papieskim Filipem z Fermo (K. Zielińska: Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską pod koniec XIII wieku. Umowa kępińska 1282 r. Toruń 1968, s. 51), po drugie mogła to być demonstracja polityczna Przemysła II skierowana przeciwko Henrykowi IV (B. Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295. Poznań 1995, s. 88)
  35. Chronica Oliviensis auctore Stanislao abbate Olivensi, [w:] MPH, t. VI, s. 315, oraz KDW, t. I, nr 544. Istnieją także inne próby datowania tego wydarzenia. Na lata 1288–1291 zjazd datuje J. Bieniak, Postanowienia układu kępińskiego (15 lutego 1282), „Przegląd Historyczny”, t. LXXXII, 1991, s. 228, zaś na rok 1287 B. Śliwiński, „Rola polityczna możnowładztwa na Pomorzu Gdańskim w czasach Mściwoja II”, Gdańsk 1987, s. 187-191
  36. Np. w 1283 Mikołaj Zaremba otrzymał od Mściwoja w podzięce za wierną służbę wieś Krępiechowice. Cztery lata później był on wojewodą tczewskim, KDW, t. II, nr 739, 740.
  37. Dokładna data śmierci księżnej wielkopolskiej nie jest znana, wiadomo tylko, że została pochowana 14 grudnia 1283 w katedrze gnieźnieńskiej. Zaświadczają o tym źródła XIV-wieczne: Roznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 849, oraz Rocznik Małopolski, [w:] MPH, t. III, s. 182. Dopiero Jan Długosz w swoim dziele pisze, że Ludgarda zmarła w Poznaniu, a jako datę śmierci podaje właśnie 14 grudnia; J. Długosz: Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. ks. VII, Warszawa 1975, s. 225-226; Por. O. Balzer: Genealogia Piastów. Kraków 1895, s. 246; W. Dworzaczek: Genealogia. Warszawa 1959, tabl. 2; K. Jasiński: Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica. [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 55.
  38. Źródła średniowieczne lubowały się wręcz wynajdowaniem sensacyjnych informacji o nienaturalnych zgonach władców, np. według źródeł śląskiej proweniencji w latach 1266–1290 z powodu trucizny na Śląsku umrzeć miało aż czterech władców (trzej bracia: Henryk III Biały, Władysław i Konrad I) oraz syn pierwszego, (Henryk IV Prawy). Por. B. Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295. Poznań 1995, s. 93
  39. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 849. Kronikarz w oczywisty sposób błędnie określił stryja księżnej Henryka jej ojcem. Pomyłkę tę popełnił zapewne z uwagi na pełnienie w tym czasie przez Henryka namiestnictwa w Meklemburgii na czas przebywania w niewoli u Saracenów ojca Ludgardy
  40. Za niewinnością Przemysła II, a więc zarazem za naturalnym zgonem Ludgardy opowiadają się: A. Swieżawski: Przemysł. Król Polski. Warszawa 2006, s. 110–111; B. Ulanowski: Kilka słów o małżonkach Przemysła II. [w:] „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności”, t. XVII, 1884, s. 258; B. Nowacki: Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295. Poznań 1995, s. 93–94 i B. Kürbis: O Ludgardzie, pierwszej żonie Przemysła II, raz jeszcze. [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 257-267. Z kolei winę księcia wielkopolskiego uznaje: K. Ożóg: Przemysł II. [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 156; K. Jasiński: Ludgarda. [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XVIII, 1973, s. 87; J. Wesiołowski: Zabójstwo księżnej Ludgardy w 1283 r. [w:] „Kroniki Miasta Poznania”, Poznań 1993, nr 1–2, s. 19; wreszcie B. Zientara: Przemysł II. [w:] Poczet królów i książąt polskich, Czytelnik, s. 212-217.
  41. W 1271 wikariuszem in temporalibus został biskup kujawski Wolimir, który jednak zmarł trzy lata później. Następnie administratorem archidiecezji został kantor gnieźnieński Prokop. Dopiero w 1278 Mikołaj III powołał na tron arcybiskupi Marcina z Opawy. Wyboru tego nie zaakceptowali jednak Bolesław Pobożny i Przemysł II a sprawa rozwiązała się ostatecznie na początku 1279 wraz ze śmiercią Mikołaja. Następni kandydaci: Przemysła II i Leszka Czarnego – Włościbor i papieski – Henryk z Breny nie przyjęli z kolei nominacji. Ostatecznie zgodny wybór kapituły w 1283 Jakuba Świnki i zgoda na ten wybór zarówno Przemysła II, jak i papieża Marcina IV zakończyła wakat. Por. W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 5-10.
  42. Por. również W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 91, który w swojej pracy zawarł sugestię, że Jakub Świnka oddał jakieś nieznane usługi Przemysłowi w czasie jego uwięzienia po bitwie pod Stolcem. Nie ma na to żadnego bezpośredniego dowodu
  43. Fakt zaangażowania się w ten konflikt po stronie Brandenburgii, która tylko czekała na dogodną sytuację by usadowić się na Pomorzu, literatura historyczna ocenia bardzo negatywnie. Por. K. Jasiński, Tragedia Rogozińska 1296 r. na tle rywalizacji wielkopolsko-brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, s. 81–82, oraz A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 113.
  44. KDW, t. I, nr 536. Ostatnio B. Nowacki, Zabiegi o zjednoczenie państwa i koronację królewską w latach 1284 i 1285 na tle rywalizacji Przemysła II z Henrykiem Probusem, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 153–160, wysunął teorię, że stosunki łączące Przemysła z Leszkiem Czarnym nie były poprawne i w Sieradzu spotkali się w rzeczywistości Przemysł z wojewodą krakowskim Żegotą z rodu Toporczyków, który miał być przywódcą opozycji skierowanej przeciwko księciu krakowskiemu. Dojść miało wówczas do porozumienia w myśl, którego ród Toporczyków miał obalić władzę bezdzietnego Leszka i powołać na tron krakowski księcia czerskiego Konrada II. Zabieg ten miał uniemożliwić w przyszłości przejęcie tronu krakowskiego przez księcia wrocławskiego Henryka Prawego. Pomysł ten wydaje się jednak nieprawdopodobny, gdyż po pierwsze spotkanie odbyło się w Sieradzu tzn. na terytorium należącym do Leszka, a więc musiał on wiedzieć o szczegółach prowadzonych tam rozmów. Po drugie Bronisław Nowacki przyjmuje, iż o temacie rozmów sieradzkich poinformowany został Henryk Prawy, a więc tym bardziej nieprawdopodobny staje się fakt jawnego spisku przeciwko Leszkowi, zwłaszcza jeżeli Żegota utrzymał się na urzędzie do 1285 r. tj. do faktycznego buntu Toporczyków, który wyraźnie zaskoczył Leszka Czarnego, gdyż tylko tak można tłumaczyć informację Rocznika Traski, iż bunt całkowicie zaskoczył Leszka i tylko dzięki pomocy Węgrów i Kumanów, zdołał pokonać wojska Konrada II w bitwie nad Rabą 3 maja 1285, por. m.in. P. Żmudzki, Studium podzielonego Królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000, s. 378–380 oraz przypisy 82–84 na s. 379 i przypis 86 na s. 380, także Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 851.
  45. Jan Pakulski twierdzi, że mogło to wydarzyć się 30 września. Jest to bardzo prawdopodobne. J. Pakulski, Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII wieku i na początku XIV wieku, „Prace Komisji Historii XI”, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, seria C, nr 16, 1975, s. 128
  46. Możliwa jest również następująca wersja wydarzeń: Sędziwój już wcześniej należał do opozycji władcy wielkopolskiego i stronników Henryka Prawego, a pożar miasta w Kaliszu wykorzystał tylko do przysłużenia się księciu wrocławskiemu, A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 114-116.
  47. Jak świadczy kolejny dokument, 13 października Kalisz znajdował się jeszcze w rękach Sędziwoja. Zob. KDW, t. I nr 546. Kalisz ponownie musiał znaleźć się w rękach Przemysła II przed 28 listopada, gdyż tego dnia książę był w Poznaniu. Por. KDW, t. I nr 549, J. Pakulski, Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII wieku i na początku XIV wieku, „Prace Komisji Historii XI”, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, seria C, nr 16, 1975, s. 127.
  48. Powrót Sędziwoja do Wielkopolski jest o tyle zaskakujący, że należałoby się raczej spodziewać, że po zdradzie będzie on przebywać na dworze Henryka Prawego. Być może Sędziwoj przyjechał do Wielkopolski tylko na chwilę, chcąc wciągnąć w Beniamina w jakiś szerszy spisek. O fakcie tym dowiedział się Przemysł II i uwięził Beniamina oraz jego gościa. Por. K. Jasiński, Rola polityczna możnowładztwa wielkopolskiego w latach 1284–1370, RH, XXIX, 1963, s. 221
  49. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 115-116. Do łask wielkopolskiego władcy powrócił także Sędziwój. Zob. KDW, t. VI, nr 36
  50. Był to odwet za wygnanie z Wrocławia biskupa Tomasza II. Zob. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 851
  51. W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 21. P. Żmudzki, Studium z podzielonego królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000, s. 416, przypuszcza, że podczas tego spotkania Przemysł II oddał Ziemomysłowi okręg bydgoski. Inni uważają, że stało się to przy okazji spotkania w Lądzie z inspiracji Bolesława Pobożnego. Zob. wcześniej
  52. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 121-122. Część historyków określenie tradidor wiąże z udziałem Jana w zbrodni rogozieńskiej. Nie ma jednak na to żadnego dowodu.
  53. Wydaje się zupełnie nieprawdopodobne, żeby Przemysł II zupełnie nie wiedział o planowanej wyprawie. Ta niewiedza mogła mieć za to podtekst polityczny, ułatwiający później zawarcie porozumienia z Henrykiem Prawym. A. Swieżawski Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 122.
  54. O. Balzer, Królestwo Polskie, t. I, Lwów 1919, s. 272-275. Książęta zgodnie z układem mieli dziedziczyć Małopolskę w następujący sposób: po śmierci Leszka, obszar ten miał otrzymać Henryk Prawy, następnie po jego śmierci Przemysł II, po którego z kolei śmierci Małopolskę miał odziedziczyć Henryk III. Porozumienie miał ułatwić fakt, iż wszyscy książęta byli wówczas bezdzietni
  55. KDW, t. II, nr 631. W dokumencie tym Przemysł wyraził również chęć jego pochowania przy boku żony
  56. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 852. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VII, Warszawa 1974, s. 310, błędnie wymienia księcia legnickiego Henryka V Brzuchatego, jako sojusznika Prawego w walce o Kraków. Jednakże analiza wydarzeń jednoznacznie wskazuje, że za księciem wrocławskim opowiedział się Bolko I opolski. Por. S. Musiał, Bitwa pod Siewierzem i udział w niej Wielkopolski, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 161-166
  57. Niedługo potem, w nieznanym bliżej momencie i z nieznanych powodów przywódcą koalicji został Władysław Łokietek, któremu po rezygnacji Konrada II czerskiego udało się opanować Sandomierszczyznę. R. Grodecki: Dzieje polityczne Ślaska do r. 1290. [w:] Historja Ślaska od najdawniejszych czasów do 1400. pod red. A. Kutrzeby, t. I, Kraków 1933, s. 317.
  58. Matka Przemysła, Elżbieta wrocławska, i ojciec Henryka, Henryk III Biały, byli rodzeństwem
  59. Dla Oswalda Balzera (O. Balzer, Królestwo Polskie, t. I, Lwów 1919, s. 272–275) testament miał stanowić koronny dowód zawarcia I koalicji piastowskiej. Fakt udziału wojsk wielkopolskich w bitwie siewierskiej świadczy jednak o wrogich stosunkach Przemysła z Prawym także po 1287. Część historyków (por. K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 157) uważa, że książę wielkopolski otrzymał Małopolskę w zamian za poparcie Prawego w staraniach koronacyjnych. Wreszcie funkcjonuje hipoteza Tomasza Jurka (T. Jurek, Testament Henryka Probusa. Autentyk czy falsyfikat?, „Studia Źródłoznawcze”, XXXV, s. 95) jakoby testament był falsyfikatem, zaś prawdziwy dokument miał przekazywać prawa do Małopolski księciu opolskiemu Bolkowi I
  60. Wiąże się to zapewne ze stosowaną przez Przemysła zasadą niewysuwania tytułów roszczeniowych. Stało się to pomimo pretensji wysuwanych przez Łokietka względem ziemi krakowskiej. W tym czasie mianował on nawet wojewodę krakowskiego, który oczywiście żadnej realnej władzy nie miał. Por. J. Bieniak, Zjednoczenie Państwa Polskiego, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, Społeczeństwo, Kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, ss. 202-278
  61. O pieczęciach i monetach zobacz dalej
  62. KDW, t. II, nr 657, 658. Wyjazdu z Krakowa z całą pewnością książę nie uważał za rezygnację z tej dzielnicy. Świadczy o tym fakt udania się wraz z Przemysłem II do Wielkopolski kasztelana krakowskiego Żegoty. A. Swieżawski, Przemysł król Polski, Warszawa 2006, s. 135.
  63. Na czele stronnictwa czeskiego stanął wówczas biskup krakowski Paweł z Przemkowa. Por. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 133–134, T. Nowakowski, Małopolska elita władzy wobec rywalizacji o tron krakowski w latach 1288–1306, Bydgoszcz 1992, s. 46
  64. Na synodzie nie zjawił się biskup krakowski Paweł, co stanowi dowód na popieranie przez niego czeskich pretensji. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 142
  65. S. Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I do roku 1333, Kraków 1995, s. 346, uważał, że Przemysł zobowiązany wcześniejszymi umowami wyruszył pod Sieradz z pomocą dla Wacława. Z kolei O. Balzer, Królestwo Polskie, t. II, Lwów 1919, s. 37, w swoich rozważaniach poszedł nawet jeszcze dalej, uważając, że do pomocy władcy czeskiemu zobowiązał Przemysła układ lenny, jaki złożył w czasie rezygnacji z Krakowa
  66. Nie jest znany charakter układu, jednak z uwagi na wycofanie się Przemysła z niego po układzie kaliskim z 1293 można przypuszczać, że chodziło tutaj o klasyczny układ o przeżycie, z którego w związku z urodzeniem się Henrykowi syna (najpóźniej w 1292) Przemysł czuł się zwolniony. Por. T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 23
  67. Świadczy o tym użycie przez książąt tytułu dziedzica Krakowa. Ze względu na Wacława II jawne posługiwanie się tym tytułem groziłoby wojną. Zob. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 150
  68. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 3. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 252, przesuwa zawarcie małżeństwa na okres przed zgonem Bolesława Pobożnego
  69. W. Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959, tabl. 58, K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 156. Małgorzata przeżyła męża i wróciła do Brandenburgii, wydana w 1302 za księcia saskiego Albrechta III, owdowiała sześć lat później. Zmarła w 1315
  70. Na pewno Przemysł był na Pomorzu 14 października, gdyż tego dnia potwierdził w Gdańsku przywileje gospodarcze Elbląga; KDW, t. II, nr 726
  71. Następny (po 14 października) dokument Przemysła nosi datę 6 kwietnia 1295 i został wydany w Świeciu; KDW, t. II, nr 732. Nie ma pewności, co książę robił pomiędzy tymi datami.
  72. Zgoda na koronację biskupów: krakowskiego Jana Muskaty oraz wrocławskiego Jana Romki jest przez część historyków odrzucana. Zgoda takowa nie była zresztą wymagana do ważności koronacji. Por. Z. Dalewski, Ceremonia koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 211
  73. W literaturze pojawiają się opinie, że w uroczystościach mogli brać udział: Władysław Łokietek oraz, z mniejszym prawdopodobieństwem, Siemowit dobrzyński i Bolesław II mazowiecki. Zob. J. Bieniak, Znaczenie polityczne koronacji Przemysła II, [w:] Orzeł biały. Herb państwa polskiego, pod. red. S. Kuczyńskiego, Warszawa 1996, s. 51, oraz T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 31. Nie wydaje się to jednak możliwe, gdyż, jak pisał w drugiej połowie XIV wieku Janko z Czarnkowa, książęta piastowscy byli bardzo wyczuleni na wszelkie ograniczanie ich wolności. Por. B. Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997, s. 147
  74. Petra Zitavskeho kronika zbraslavska, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha, 1884, s. 60. Autor kroniki twierdzi, że Przemysłowi udało się uzyskać koronę na skutek sprzeniewierzenia funduszów przez wysłanego do Rzymu z ramienia Przemyślidów mistrza Aleksego. Por. A. Barciak, Czeskie echa koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 225
  75. Np. nie zachowały się informację by o zgodę papieską starali się Wacław II w 1300 i Ryksa Elżbieta w 1303. Pomimo tego fakt uzyskania zgody papieskiej przez Przemysła II jest niezwykle popularny wśród historyków. Por. K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie, Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 159. Określa on nawet, że członkiem polskiej delegacji w Rzymie był dominikanin Piotr Żyła zwany również Polakiem
  76. Być może powodem tego stanu rzeczy jest późniejsze małżeństwo Wacława II z córką Przemysła II, Ryksą Elżbietą. Petra Zitavskeho kronika zbraslavska, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha, 1884, s. 60.
  77. O wielkopolskim charakterze królestwa pisali: S. Kętrzyński, O królestwie wielkopolskim, PH, VIII 1909, s. 131 i n., J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 242. Z kolei jego uniwersalny charakter podkreślali: S. Krzyżanowski, Regnum Poloniae, [w:] „Sprawozdanie Akademii Umiejętności, Wydział Historyczno-Filozoficzny”, 1909, nr 5, s. 1, O. Balzer, Królestwo Polskie, t. II, Lwów 1919, s. 321
  78. Świadczy o tym zdanie, we wstępie do kroniki: „zwłaszcza panującego obecnie króla Przemysła”, co ściśle określa redakcję pierwszej wersji dzieła na okres pomiędzy 25 czerwca 1295 (koronacja) a 8 lutego 1296 (śmierć), Zob. Kronika wielkopolska, przeł. K. Abgarowicz, oprac. B. Kürbisówna, Warszawa 1965, s. 44
  79. Uczynił tak K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929
  80. Tłumaczenie Karola Górskiego (K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 198), że imię Piotr było imieniem chrzestnym, nie wytrzymuje krytyki, gdyż nie ma potwierdzenia tej informacji w żadnym innym źródle
  81. Por. K. Tymieniecki, Odnowienie dawnego królestwa polskiego, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, XXXIV, 1920, s. 42n. , gdzie autor zgadza się z wersją katalogu
  82. Kronika Marcina Bielskiego, wyd. K. Turowski, Sanok 1856, ks. I, s. 349. Choć wskazuje on także na Wacława II jako zleceniodawcę zbrodni
  83. Rocznik kapituły poznańskiej 965–1309, [w:] MPH, SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 53. Jest to o tyle zaskakujące, iż wydawałoby się, że właśnie to źródło powinno być poinformowane najlepiej. Być może autor rocznika miał na myśli datę rozpoczęcia zapustów przez Przemysła w Rogoźnie. Por. B. Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997, s. 157, B. Kürbisówna, Dziejopisarstwo wielkopolskie w XIII i XIV w., Warszawa 1959, s. 74–80.
  84. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VIII, s. 369. Długosz, podając podwójną datację: 8 lutego, czyli w dniu św. Doroty, pomylił się, ponieważ święto przypadało 6 lutego
  85. Śmiercią wielkopolskiego Piasta bezpośrednio i pośrednio zajmowali się: B. Ulanowski, Kilka słów o małżonkach Przemysława II, [w:] „Rozprawy Akademii Umiejętności w Krakowie. Wydz. Historyczno-Filozoficzny”, t. XVIII, 1884, s. 271, przyp. 1., A. Semkowicz, Krytyczny rozbiór „Dziejów Polski” Jana Długosza (do roku 1384), Kraków 1887, s. 317–318, S. Kujot, Dzieje Prus Królewskich, [w:] „Roczniki Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. XXII, 1915, s. 1171–1174, W. Semkowicz, Ród Awdańców w wiekach średnich, [w:] „Roczniki Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, t. XLVI, 1920, s. 187, O. Balzer, Królestwo Polskie 1295–1370, Lwów 1919, s. 253, F. Koneczny, Dzieje Polski za Piastów, Kraków 1902, s. 303–304, T. Tyc, Walka o kresy zachodnie, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. I, 1925, s. 49, K. Tymieniecki, Odnowienie dawnego królestwa polskiego, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, XXXIV, 1920, s. 42–44, E. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951, s. 32–37, K. Olejnik, Obrona polskiej granicy zachodniej 1138–1385. Okres rozbicia dzielnicowego i monarchii stanowej, Poznań 1970, s. 142, J. Bieniak, Zjednoczenie państwa polskiego, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo, społeczeństwo, kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, s. 228–229, J. Bieniak, Przemysł II, [w:] „Polski Słownik Biograficzny”, t. XXVIII/1, z. 119, s. 730–731, T. Silnicki i K. Gołąb, Arcybiskup Jakub Świnka i jego epoka, Warszawa 1956, s. 229–230, J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 263–264, P. Jasienica, Polska Piastów, Warszawa 1996, s. 233–234, A. Jureczko, Testament Krzywoustego, Kraków 1988, s. 76, W. Fenrych, Nowa Marchia – w dziejach politycznych Polski XIII i XIV wieku , Poznań 1959, s. 31–34, H. Łowmiański, Początki Polski, t. VI/2, Warszawa 1985, s. 871, J. Dowiat, Polska państwem średniowiecznej Europy , Warszawa 1968, s. 275, K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny Kraków 1997, s. 160–161, B. Zientara, Przemysł II, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1984, s. 217.
  86. E. Rymar (Stosunki Przemysła II z margrabiami brandenburskimi ze starszej linii askańskiej w latach 1279–1296, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 142–144) wysunął hipotezę, że bezpośrednim impulsem do podjęcia próby porwania króla stała się niekorzystna dla Brandenburgii decyzja papieża Bonifacego VIII o obsadzeniu biskupstwa kamieńskiego przez przyjaznemu Wielkopolsce Piotra. Dla Askańczyków stało się wówczas jasne, że wszelkie dyplomatyczne naciski na Przemysła II związanego sojuszem z Pomorzem Zachodnim są skazane na niepowodzenie i w związku z tym tracą oni wszelkie szanse na zdobycie Pomorza Gdańskiego
  87. Por. E. Długoposki, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951, s. 33–34, K. Jasiński, Rola polityczna możnowładztwa wielkopolskiego w latach 1284–1314, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. 39, 1963, s. 227, H. Łowmiański, Początki Polski, t. VI/2, Warszawa 1985, s. 871. Zagrożenie było tym większe, że zabory brandenburskie nastąpiły za zgodą zamieszkującego tereny nadgraniczne rycerstwa polskiego i niemieckiego. Zob. E. Rymar, Próba identyfikacji Jakuba Kaszuby, zabójcy króla Przemysła II, w powiązaniu z ekspansją brandenburską na północne obszary Wielkopolski, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii UAM w dniach 14–16 XI 1983 r., pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1986, s. 203–224, E. Rymar, Przynależność polityczna wielkopolskich ziem zanoteckich między dolną Drawą i dolną Gwdą, oraz Wielenia, Czarnkowa i Ujścia w latach 1296–1368, [w:] „Roczniki Historyczne”, L, 1984, s. 39–84, oraz T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 33; Starsza literatura sprawę interwencji margrabiów zupełnie pomijała lub uważała wręcz, że zaborów nie było. Zob. K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929 s. 189, oraz W. Karasiewicz, Działalność polityczna Andrzeja Zaremby w okresie jednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII/XIV wieku, Poznań 1961, s. 19
  88. Nie jest znana przyczyna zastosowania na pieczęci łacińskiego skrótu „et Cra(covie)” i to pomimo, iż jest wystarczająco dużo miejsca by zamieścić cały napis. Zob. Z. Piech, O pieczęciach, herbach i monetach Przemysła II (Uwagi dyskusyjne), [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 181-198
  89. „Sam Wszechpotężny zwrócił Polakom zwycięskie znaki”. Inne rekonstrukcje napisu dają J. Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. VIII, s. 368: „Reddidit Ipse Solus Victricia Signa Polonis”, F. Piekosiński, Pieczęcie polskie w wiekach średnich, Kraków 1899, s. 144-146: „Reddidit Ipse Potens Victricia Signa Polonis”, oraz M. Haisig, Herby dynastyczne Piastów i początki godła państwowego Polski, [w:] Piastowie w dziejach Polski, pod red. R. Hecka, Wrocław 1975, s. 165: „Reddidit Ipse Pronis Victricia Signa Polonis”
  90. Chociaż O. Knoop, König Przemyslaus in der Sage, „Rogasener Familenblatt”, 17 sierpnia 1902, R.VI, nr 8, s. 30, zanotował jakoby króla zamordowali Szwedzi, por. W. Łysiak, Przemysł – Bohater ludowy, [w:] Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 71
  91. Według jednej wersji legendy Przemysł zgninął w trakcie ucieczki przed pogonią w miejscowości Sierniki koło Rogoźna, w innej wersji legendy zginął w Rogoźnie posiekany przez porywaczy, kolejna wersja legendy podała, że władca zginął podczas kąpieli. Ta ostatnia historia jest zapewne rezultatem pomylenia osoby Przemysła z Leszkiem Białym. Zob. W. Łysiak, Przemysł – Bohater ludowy, [w:] Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, ss. 71-75
  92. Według tych opowiadań Przemysł miał zamurować żonę w podziemnym przejściu. Por. W. Łysiak, Przemysł – Bohater ludowy, [w:] Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 71-75.
  93. Zobacz tekst powieści "Pogrobek" na Wikiźródłach.

Przypisy

  1. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, ks. 119, s. 260-261.
  2. Rocznik Kołbacki, MGH SS, t. XIX, s. 716.
  3. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 243-250
  4. K. Górski, Śmierć Przemysła II, Roczniki Historyczne, t. V, Poznań 1929, s. 198.
  5. Por. K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 53.
  6. Np. Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995, s. 14.
  7. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 43.
  8. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, ks. 161, s. 295–297.
  9. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, s. 295-297.
  10. K. Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego, [w:] Historia Gdańska pod red. Edmunda Cieślaka, Gdańsk 1985, t. I (do roku 1454), s. 283-297.
  11. Kronika wielkopolska, Warszawa 1965, s. 297.
  12. Wspominki poznańskie, [w:] MPH SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 125. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 95.
  13. KDW, t. I, nr 453.
  14. KDW, t. II, nr 639.
  15. 15,0 15,1 A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 97.
  16. Szerzej o tych wydarzeniach B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 62–68, por. Kronika książąt polskich, oprac. Z. Węglewski, [w:] MPH, t. III, Lwów 1878, s. 496.
  17. 17,0 17,1 K. Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 155.
  18. Kronika książąt polskich, oprac. Z. Węglewski, [w:] MPH, t. III, Lwów 1878, s. 496.
  19. J. Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VII, s. 250
  20. KDW, t. III, nr 2030
  21. A. Waśko, Henryk IV Prawy (Probus), [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 427-428
  22. K. Ożóg, Bolesław Pobożny, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, s. 146
  23. Taką listę władców podaje B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 69.
  24. KDW, t. I, nr 482.
  25. KDW, t. I, nr 473
  26. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, Lwów 1872, s. 844
  27. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 100
  28. J. Powierski, Krzyżacka polityka Przemysła II w pierwszym okresie jego aktywności politycznej, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 117-118
  29. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 80.
  30. KDW, t. I nr 485, 486, 488, 489, 491, 492, 493, 494, 496.
  31. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 81–82, oraz A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 101-103
  32. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 847.
  33. R. Grodecki, Dzieje polityczne Śląska do r. 1290, [w:] Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, pod red. S. Kutrzeby, t. I, Kraków 1933, s. 289-290
  34. KDW, nr 504, K. Jasiński, Stosunki Przemysła II z mieszczaństwem, [w:] Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach: Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1991, s. 325
  35. Por. J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954
  36. E. Rymar: Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005, tabl. VI
  37. B. Śliwiński, Sambor II, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXXIV, Wrocław 1993, s. 405.
  38. KDW, t. I, nr 501
  39. KDW, t. I, nr 503
  40. O. Balzer, Królestwo Polskie, t. II, Lwów 1919, s. 266-267
  41. Z. Wojciechowski, Hołd Pruski i inne studia historyczne, Poznań 1946, s. 98
  42. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 107–108, i B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 88-90
  43. w pracy Postanowienia układu kępińskiego (15 lutego 1282). „Przegląd Historyczny”, t. LXXXII, 1991, s. 219-233
  44. Rocznik małopolski, [w:] MPH, t. III, s. 183.
  45. Chronica Oliviensis auctore Stanislao abbate Olivensi, [w:] MPH, t. VI, s. 315. Tłumaczenie za B. Kürbis: O Ludgardzie, pierwszej żonie Przemysła II, raz jeszcze. [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 263
  46. B. Kürbis: O Ludgardzie, pierwszej żonie Przemysła II, raz jeszcze. [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 263-264
  47. Jan Długosz: Annales seu cronicae incliti Regni Poloniae. ks. VII-VIII, Warszawa 1975, s. 225-226
  48. K. Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie („Kronika Miasta Poznania”, nr 2/95), Poznań 1995, s. 55.
  49. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 849.
  50. KDW, t. I, nr 532
  51. Zob. S. Krzyżanowski, Dyplomy i Kancelaria Przemysła II, [w:] „Pamiętnik Akademii Umiejętności”, 8 (1890), reg. 10.
  52. KDW, t. I, nr 542. Por. J. Pakulski, Stosunki Przemysła II z duchowieństwem metropolii gnieźnieńskiej, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 87-88.
  53. KDW, t. I, nr 543.
  54. KDW, t. I, nr 544.
  55. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 850
  56. KDW, t. I nr 545
  57. Por. Jan Szymczak, Sposoby zdobywania i obrony grodów w Polsce w okresie rozbicia dzielnicowego, [w:] „Studia i Materiały do Historii Wojskowości”, XXII, 1979, s. 40
  58. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 94-95
  59. J. Pakulski, Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII wieku i na początku XIV wieku, „Prace Komisji Historii XI”, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, seria C, nr 16, 1975, s. 127
  60. KDW, t. I, nr 562
  61. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 120
  62. KDW, t. I, nr 568
  63. K. Jasiński, Szwedzkie małżeństwo księcia wielkopolskiego Przemysła II (Ryksa, żona Przemysła), [w:] Monastycyzm, Słowiańszczyzna i państwo polskie. Warsztat badawczy historyka, pod red. K. Bobowskiego, Wrocław 1994, s. 69-80
  64. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 851. Zob. również W. Karasiewicz, Działalność polityczna Andrzeja Zaremby w okresie jednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII/XIV wieku, Poznań 1961
  65. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VII, Warszawa 1974, s. 308
  66. S. Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I do roku 1333, Kraków 1926, s. 350
  67. B. Popielas-Szultka, Przemysł II a Pomorze Zachodnie (stosunki polityczne), [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 149
  68. E. Rymar, Studia i Materiały z dziejów Nowej Marchii i Gorzowa. Szkice historyczne, Gorzów Wielkopolski 1999, s. 30-31.
  69. R. Grodecki, Dzieje polityczne Śląska do r. 1290, [w:] Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, pod red. S. Kutrzeby, t. I, Kraków 1933, s. 314-315
  70. W. Karasiewicz, Jakób Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948, s. 96
  71. J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczone państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 386-394
  72. S. Musiał, Bitwa pod Siewierzem i udział w niej Wielkopolski, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 163
  73. KDW, t. II, nr 620
  74. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 852
  75. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 249
  76. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 333
  77. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, ss. 124-127
  78. Nagrobki książąt śląskich, [w:] MPH, t. III, s. 713., Kronika książąt polskich, [w:] MPH, t. III, s. 536
  79. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 126
  80. R. Grodecki, Dzieje polityczne Śląska do r. 1290, [w:] Historia Śląska od najdawniejszych czasów do roku 1400, pod red. S. Kutrzeby, t. I, Kraków 1933, s. 317
  81. K. Jasiński, Rodowód Piastów śląskich, t. I, Wrocław 1973, s. 161
  82. KDW, t. II, nr 645
  83. T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, s. 14
  84. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, ss. 126-128
  85. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 123
  86. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 127
  87. Kodeks dyplomatyczny Małopolski, wyd. F. Piekosiński, t. III, Kraków 1887, nr 515
  88. KDW, t. II, nr 644
  89. KDW, t. II, nr 647
  90. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 133
  91. KDW, t. II, nr 651, por. T. Nowakowski, Krakowska kapituła katedralna wobec panowania Przemyślidów w Małopolsce w latach 1292–1306, PH, t. LXXXII, 1991, z. 1, s. 12
  92. A. Teterycz, Małopolska elita władzy wobec zamieszek politycznych w Małopolsce w XIII wieku, [w:] Społeczeństwo Polski Średniowiecznej, pod red. S. Kuczyńskiego, t. IX, Warszawa 2001, s. 80
  93. T. Nowakowski, Stosunki między Przemysłem II a Władysławem Łokietkiem w okresie walk o Kraków po śmierci Leszka Czarnego (1288–1291), RH, LIV, 1988, s. 159, T. Pietras, Krwawy wilk z pastorałem. Biskup krakowski Jan zwany Muskatą, Warszawa 2001, s. 38, S. Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] R. Grodecki, S. Zachorowski, J. Dąbrowski, Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I do roku 1333, Kraków 1995, s. 343.
  94. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 136.
  95. Petra Żitovskeho kronika zbraslavska, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha 1884, s. 60., por. T. Jurek, Przygotowania do koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, Poznań 1997, s. 168
  96. Cronica Przibconis de Tradenina dicti Pulcaua, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. V, wyd. J. Emler, Praha 1893, s. 175
  97. Rocznik Kujawski, [w:] MPH, t. III, s. 209, por. B. Nowacki, Czeskie roszczenia do korony w Polsce w latach 1290–1335, Poznań 1987, s. 52
  98. KDW, t. II, nr 665
  99. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 852, Rocznik Sędziwoja, [w:] MPH, t. II, s. 879
  100. B. Włodarski, Polska i Czechy w drugiej połowie XIII i na początku XIV wieku (1250–1306), Lwów 1931, s. 124
  101. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 147
  102. KDW, t. II, nr 685
  103. T. Jurek, Przygotowania do koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, Poznań 1997, s. 169
  104. J. Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 208
  105. KDW, t. II, nr 745
  106. Zbiór dokumentów małopolskich, wyd. S. Kuraś i I. Sułkowska-Kuraś, cz. IV, Wrocław 1969, nr 886, oraz KDW, t. II, nr 692. Dokumenty noszą datę 6 stycznia
  107. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 149-150
  108. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, s. 342
  109. K. Jasiński, Uzupełnienia do genealogii Piastów, „Studia Źródłoznawcze”, 1960, s. 105
  110. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 152
  111. Agnieszka Bukowczan-Rzeszut: Średniowieczna femme fatale. Z nią żaden mężczyzna nie był bezpieczny. "Ciekawostki Historyczne". [dostęp 2014-10-10].
  112. KDW, t. II, nr 715
  113. KDW, t. II, nr 720
  114. E. Rymar: Rodowód książąt pomorskich. Szczecin 2005, s. 268
  115. A. Swieżawski: Przemysł. Król Polski. Warszawa 2006, s. 153
  116. KDW, t. II, nr 632
  117. Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 853, Rocznik Sędziwoja, [w:] MPH, t. II, s. 879, Rocznik wielkopolski 1192–1309, wyd. A. Bielowski, [w:] MPH, t. III, s. 40
  118. Rocznik wielkopolski 1192–1309, [w:] MPH, t. III, s. 40
  119. Rocznik kapituły poznańskiej 965–1309, [w:] MPH, SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 53
  120. O. Balzer, Królestwo Polskie 1295–1370, t. I, Lwów 1919, s. 338
  121. K. Tymieniecki, Odnowienie dawnego królestwa polskiego, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, XXXIV, 1920, ss. 48-49
  122. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, ss. 164-165
  123. Chronica Oliviensis auctore Stanislao abbate Oliviensi, Secunda tabula benefactorum, [w:] MPH, t. VI, Kraków 1893, s. 315
  124. Por. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 163
  125. A. Barciak, Czeskie echa koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 225
  126. S. Kutrzeba, Historia ustroju Polski w zarysie, t. I, Korona, Warszawa 1905, ss. 44-45
  127. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, ss. 168-169
  128. KDW, t. II, nr 737, 739
  129. KDW, t. II, nr 740
  130. Rocznik kapituły poznańskiej 965–1309, [w:] MPH, SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 40. Por. K. Jasiński, Tragedia rogozińska 1296 roku na tle rywalizacji wielkopolsko-brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, s. 71
  131. Kronika oliwska, wyd. Wojciech Kętrzyński, [w:] MPH, t. VI, Kraków 1893, s. 135. Tłum. za A. Jelicz, By czas nie zaćmił i niepamięć. Wybór kronik średniowiecznych, Warszawa 1975, s. 110
  132. Liber mortuorum monasterii Oliviensis, wyd. W. Kętrzyński, [w:] MPH, t. V, s. 507
  133. K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 172
  134. Interpretacja jego tekstu w K. Jasiński, Tragedia rogozińska 1296 roku na tle rywalizacji wielkopolsko-brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, s. 72
  135. Rocznik małopolski, [w:] MPH, t. III, s. 182
  136. 136,0 136,1 Rocznik Sędziwoja, [w:] MPH, t. II, s. 879
  137. Kronika książąt polskich, oprac. Z. Węglewski, [w:] MPH, t. III, Lwów 1878, s. 541
  138. 138,0 138,1 Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, s. 853
  139. Lites gestae inter Polonos ordinemque cruciferorum, t. I, wyd. 2, ed. Z. Celichowski, Poznań 1890, s. 150. Por. K. Jasiński, Tragedia rogozińska 1296 roku na tle rywalizacji wielkopolsko–brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, s. 90
  140. Annales Toruniensis, [w:] Scriptores rerum Prussicarum, t. III, s. 62
  141. Petra Żitovskeho kronika zbraslavska, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha 1884, s. 61
  142. Tekst za K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 177
  143. Rocznik świętokrzyski nowywyd. A. Bielowski w: MPH, t. III Normal 0 21, s. 76. Por. B. Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997, s. 162
  144. Katalog biskupów krakowskich, wyd. W. Kętrzyński, w: MPH, t. III, s. 365
  145. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VIII, ss. 368–372
  146. Kronika Polska Marcina Kromera biskupa warmińskiego ksiąg XXX, dotąd w trzech językach a mianowicie w łacińskim, polskim i niemieckim wydane. Na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego. Obecnie wydanie w języku polskim trzecie, t. I, Sanok 1868, ks. I, ss. 533–534
  147. 147,0 147,1 147,2 147,3 Rocznik małopolski, [w:] MPH, t. III, s. 187
  148. Rocznik Świętokrzyski nowyw: MPH, t. III, s. 76
  149. Kalendarz włocławskiwyd. A. Bielowski, w: MPH, t. II, s. 942
  150. Liber mortuorum monasterii Oliviensis, wyd. W. Kętrzyński, MPH, t. V, s. 507
  151. Liber mortuorum monasterii Oliviensis, wyd. W. Kętrzyński, MPH, t. V, s. 627. Por. O. Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895, ss. 243–244
  152. 152,0 152,1 Rocznik kapituły poznańskiej 965–1309, [w:] MPH, SN, t. VI, Warszawa 1962, s. 40
  153. K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929
  154. K. Jasiński, Tragedia rogozińska 1296 roku na tle rywalizacji wielkopolsko–brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, K. Jasiński, Rola Polityczna możnowładztwa wielkopolskiego w latach 1284–1314, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. XXIX, 1963
  155. Z. Boras, Książęta piastowscy Wielkopolski, Poznań 1983, Z. Boras, Przemysław II. 700-lecie koronacji, Międzychód 1995
  156. B. Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997, B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995
  157. E. Rymar, Próba identyfikacji Jakuba Kaszuby, zabójcy króla Przemysła II, w powiązaniu z ekspansją Brandenburską na północne obszary Wielkopolski, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w dniach 14–16 XI 1983, pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1986, E. Rymar, Przynależność polityczna wielkopolskich ziem zanoteckich między dolną Drawą, dolną Gwdą, oraz Wielenia, Czarnkowa i Ujścia w latach 1296–1368, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. 50, 1984, E. Rymar, Stosunki Przemysła II z margrabiami brandenburskimi ze starszej linii askańskiej w latach 1279–1296, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997
  158. W. Karasiewicz, Działalność polityczna Andrzeja Zaręby w okresie jednoczenia się państwa polskiego na przełomie XIII/XIV w., Poznań 1961
  159. J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu. Genealogia, uposażenie i rola polityczna XII–XIV w., Warszawa 1982
  160. KDW, t. II, s. 758
  161. B. Nowacki, Przemysł II książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, ss. 141–142
  162. Rocznik kołbacki, MGH SS, t. XIX, s. 716
  163. E. Rymar, Próba identyfikacji Jakuba Kaszuby, zabójcy króla Przemysła II, w powiązaniu z ekspansją Brandenburską na północne obszary Wielkopolski, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w dniach 14–16 XI 1983, pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1986, s. 209
  164. K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, ss. 191–192
  165. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VIII, s. 369
  166. K. Górski: Śmierć Przemysła II. [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 173
  167. Por. E. Rymar: Próba identyfikacji Jakuba Kaszuby, zabójcy króla Przemysła II, w powiązaniu z ekspansją Brandenburską na północne obszary Wielkopolski. [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Uniwersytet Adama Mickiewicza w dniach 14–16 XI 1983, pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1986, s. 209
  168. K. Górski: Śmierć Przemysła II. [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 198
  169. K. Jasiński: Tragedia rogozińska 1296 roku na tle rywalizacji wielkopolsko–brandenburskiej o Pomorze Gdańskie. [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, z. 4, Toruń 1961, s. 65
  170. Rocznik świętokrzyski nowy ... , s. 76
  171. J. Długosz, Roczniki czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VIII, s. 271
  172. O. Balzer, Królestwo Polskie 1295–1370, t. I, Lwów 1919, ss. 350-351
  173. T. Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993, ss. 32-34
  174. B. Śliwiński, Wiosna 1296 roku w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 233-235. O tym, że do walk jednak doszło, wbrew zdaniu dawniejszej literatury (np. E. Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951, s. 35), świadczy fakt zniszczenia posiadłości biskupstwa poznańskiego. Zob. W. Karasiewicz, Działalność polityczna Andrzeja Zaremby w okresie jednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII/XIV wieku, Poznań 1961, s. 31
  175. J. Bieniak, Wielkopolska, Kujawy, ziemia łęczycka i sieradzka wobec problemu zjednoczenia państwowego w latach 1300–1306, Toruń 1969, ss. 122-123
  176. Zob. B. Śliwiński, Wiosna 1296 roku w Wielkopolsce i na Pomorzu Gdańskim, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 237-242
  177. 177,0 177,1 S. Krzyżanowski, Dyplomy i kancelaryja Przemysława II. Studyjum z dyplomatyki polskiej XIII wieku, [w:] „Pamiętnik Akademii Umiejętności, Wydziały Filologiczny i Historyczno-Filozoficzny”, t. VIII, 1890, s. 155
  178. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 145–146, por. S. Kętrzyński, O dwóch pieczęciach Przemysła II z roku 1290, [w:] „Miesięcznik heraldyczny”, II, 1932, ss. 23-24
  179. Np. KDW, t. I, nr 49.
  180. Z. Piech, O pieczęciach, herbach, i monetach Przemysła II (Uwagi dyskusyjne), [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss.196-197
  181. J. Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. VIII, ss. 371-372
  182. J. Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, t. VIII, s. 372
  183. M. Bielski, Zbiór Pisarzy Polskich, cz. V, t. XVI, Kronika Polska Marcina Bielskiego, Warszawa 1830
  184. M. Kromer, Kronika Polska Marcina Kromera biskupa warmińskiego ksiąg XXX. Dotąd w trzech językach a mianowicie łacińskim, polskim i niemieckim. Wydana na język polski z łacińskiego przełożona przez Marcina z Błażowa Błażowskiego i wydana w Krakowie w drukarni M. Loba r. 1611, obecnie wydana w języku polskim trzecie, t. II, Sanok 1868, tom I brak roku i miejsca
  185. A. Naruszewicz, Historyja narodu polskiego od początku chrześcijaństwa. Panowanie Piastów, t. V, Warszawa 1803, s. 452
  186. B. Ulanowski, Kilka słów o małżonkach Przemysława II, [w:] „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności”, t. XVII, 1884, ss. 252-274
  187. J. Baszkiewicz, Powstanie Zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954, s. 242.
  188. K. Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. V, Poznań 1929, s. 199.
  189. B. Zientara, Przemysł II, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1984, s. 213-217.
  190. O. Balzer, Królestwo Polskie 1295–1370, Lwów 1919, ss. 252-253
  191. B. Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995, s. 165-168
  192. A. Swieżawski, Przemysł. Król Polski, Warszawa 2006, s. 272-286
  193. KDW t. I, nr 532.
  194. KDW t. I, nr 542.
  195. Nowy kodeks dyplomatyczny Mazowsza cz. II. Dokumenty z lat 1248–1355, wyd. I. Sułkowska-Kuraś i S. Kuraś przy współpracy K. Paculeskiego i H. Wajsa, Wrocław 1989 nr 76.
  196. KDW t. II, nr 625.
  197. KDW t. II, nr 635.
  198. KDW t. I, nr 585.
  199. t. II nr 636, 673, 695, t. VI, nr 13.
  200. KDW, t. I nr 521, t. II nr 617, t. VI, nr 28.
  201. KDW t. I, nr 459, 470, t. II nr 653.
  202. KDW t. I, nr 467, 469, t. II, nr 729, 744, t. III, nr 2030.
  203. KDW, t. I, nr 464.
  204. KDW, t. I, nr 489, 494.
  205. KDW, t. I, nr 516, 570, t. II, nr 679.
  206. KDW, t. IV, nr 2058.
  207. KDW, t. I, nr 495, t. II, nr 661.
  208. KDW, t. I, nr 494.
  209. KDW, t. I, nr 519.
  210. KDW, t. I, nr 511.
  211. KDW, t. I, nr 528.
  212. KDW, t. I, nr 574.
  213. KDW, t. II, nr 640.
  214. KDW, t. II, nr 665, t. I, nr 674.
  215. KDW, t. II, nr 689.
  216. KDW, t. II, nr 723.
  217. KDW, t. VI, nr 30.
  218. KDW, t. I, nr 615.
  219. KDW, t. II, nr 726.
  220. E. Raczyński, Wspomnienia Wielkopolski to jest województw poznańskiego, kaliskiego i gnieźnieńskiego, Poznań 1842
  221. O. Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, Kraków 1887
  222. O. Knoop, König Przemyslaus in der Sage, „Rogasener Familienblatt”, 17 sierpnia 1902, R.VI, nr 8

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Podstawowa

  • Henryk Andrulewicz, Geneza orła białego jako herbu Królestwa Polskiego w roku 1295, [w:] „Studia Źródłoznawcze”, t. XIII, 1968, ss. 1-26
  • Oswald Balzer, Genealogia Piastów, Kraków 1895
  • Oswald Balzer, Królestwo Polskie 1295–1370, t. I-III, Lwów 1919–1920
  • Antoni Barciak, Czechy a ziemie południowej Polski w XIII wieku oraz na początku XIV wieku. Polityczno-ideologiczne problemy ekspansji czeskiej na ziemie południowej Polski, Katowice 1992.
  • Antoni Barciak, Czeskie echa koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. Jadwigi Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 225-232
  • Jan Baszkiewicz, Powstanie zjednoczonego państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, Warszawa 1954
  • Jan Baszkiewicz, Rola Piastów w procesie zjednoczenia państwowego Polski, [w:] Piastowie w dziejach Polski. Zbiór artykułów z okazji trzechsetnej rocznicy wygaśnięcia dynastii Piastów, pod red. Romana Hecka, Wrocław 1975, s. 49-68
  • Zofia Białłowicz-Krygierowa, Posągi memoratywne Przemysła II i Ryksy w dawnej Kaplicy Królewskiej katedry w Poznaniu, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, s. 307-327
  • Maria Bielińska, Kancelarie i dokumenty wielkopolskie XIII wieku, Wrocław 1967
  • Maria Bielińska, Antoni Gąsiorowski, Jerzy Łojko, Urzędnicy wielkopolscy XII–XV wieku. Spisy, Wrocław 1985
  • Janusz Bieniak, Postanowienia układu kępińskiego (15 lutego 1282), [w:] „Przegląd Historyczny”, t. LXXXII, 1991, ss. 209-232
  • Janusz Bieniak, Zjednoczenie państwa polskiego, [w:] Polska dzielnicowa i zjednoczona. Państwo. Społeczeństwo. Kultura, pod red. A. Gieysztora, Warszawa 1972, ss. 202-278
  • Janusz Bieniak, Znaczenie polityczne koronacji Przemysła II, [w:] Orzeł Biały. Herb państwa polskiego, pod red. S. Kuczyńskiego, Warszawa 1996, ss. 35-52
  • Zbigniew Dalewski, Ceremonia koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 199-212
  • Edmund Długopolski, Władysław Łokietek na tle swoich czasów, Wrocław 1951
  • Włodzimierz Dworzaczek, Genealogia, Warszawa 1959
  • Sławomir Gawlas, Polityka wewnętrzna Przemysła II a mechanizmy społecznych dążeń i konfliktów w Wielkopolsce jego czasów, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 65-80
  • Karol Górski, Śmierć Przemysła II, [w:] „Roczniki Historyczne”, V, 1929, ss. 170-200
  • Roman Grodecki, Polska piastowska, Warszawa 1969
  • Roman Gumowski, Monety królewskie Przemysława II, [w:] „Wiadomości Numizmatyczne”, II, 1958, z. 3, ss. 11-15
  • Marian Haisig, Herby dynastyczne Piastów i początki godła państwowego Polski, [w:] Piastowie w dziejach Polski. Zbiór artykułów z okazji trzechsetnej rocznicy wygaśnięcia dynastii Piastów, pod red. R. Hecka, Wrocław 1975, ss. 149-166
  • Wojciech Iwańczak, Elżbieta Ryksa – królowa, kobieta, mecenas sztuki, [w:] Nasi Piastowie, „Kronika miasta Poznania”, 1995, nr 2, ss. 153-164
  • Kazimierz Jasiński, Gdańsk w okresie samodzielności politycznej Pomorza Gdańskiego, [w:] Historia Gdańska, t. I. pod red. E. Cieślaka, Gdańsk 1978, ss. 271-297
  • Kazimierz Jasiński, Genealogia Piastów wielkopolskich. Potomstwo Władysława Odonica, [w:] Nasi Piastowie, „Kronika miasta Poznania”, 1995, nr 2, ss. 34-66
  • Kazimierz Jasiński, Ludgarda (ok. 1260–1283), pierwsza żona Przemysła II, księcia wielkopolskiego, od r. 1295 króla polskiego, Polski Słownik Biograficzny, t. XVIII, Wrocław 1973, ss. 87-88
  • Kazimierz Jasiński, Przemysł II (1257–1296), książę wielkopolski, krakowski, pomorski, król polski, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. XXVIII, Wrocław 1984–1985, ss. 730-733
  • Kazimierz Jasiński, Rola polityczna możnowładztwa wielkopolskiego w latach 1284–1314, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. XXIX, 1963, ss. 215-250
  • Kazimierz Jasiński, Ryksa Elżbieta – Boemie et Polonie bis regina, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 269-280
  • Kazimierz Jasiński, Stosunki Przemysła II z mieszczaństwem, [w:] Czas, przestrzeń, praca w dawnych miastach. Studia ofiarowane Henrykowi Samsonowiczowi w sześćdziesiątą rocznicę urodzin, Warszawa 1991, ss. 319-328
  • Kazimierz Jasiński, Szwedzkie małżeństwo księcia wielkopolskiego Przemysła II (Ryksa żona Przemysła) [w:] Monastycyzm, Słowiańszczyzna i państwo polskie. Warsztat badawczy historyka, pod red. K. Bobowskiego, Wrocław 1994, ss. 69-80
  • Kazimierz Jasiński, Tragedia Rogozińska 1296 r. na tle rywalizacji wielkopolsko-brandenburskiej o Pomorze Gdańskie, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. XXVI, 1961, z. 4, ss. 65-104
  • Kazimierz Jasiński, Z problematyki zjednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII i XIV wieku, [w:] „Zapiski Towarzystwa Naukowego w Toruniu”, t. XXI, Toruń 1955, ss. 198-241
  • Kazimierz Jasiński, Zapis Pomorza Gdańskiego przez Mszczuja w 1282 r., [w:] „Przegląd Zachodni”, VIII, 1952, nr 5–6, ss. 176-189
  • Tomasz Jurek, Dziedzic Królestwa Polskiego książę głogowski Henryk (1274–1309), Poznań 1993
  • Tomasz Jurek, Przygotowania do koronacji Przemysła II, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 167-180
  • Tomasz Jurek, Testament Henryka Probusa. Autentyk czy falsyfikat?, [w:] „Studia Źródłoznawcze”, t. XXXV, 1994, ss. 79-99
  • Władysław Karasiewicz, Biskup poznański Jan Zaremba 1297–1316, [w:] „Sprawozdania Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk”, nr 49 za I i II kwartał 1957, ss. 62-64
  • Władysław Karasiewicz, Działalność polityczna Andrzeja Zaremby w okresie jednoczenia państwa polskiego na przełomie XIII/XIV wieku, Poznań 1961
  • Władysław Karasiewicz, Jakób II Świnka arcybiskup gnieźnieński 1283–1314, Poznań 1948
  • Stanisław Kętrzyński, O dwóch pieczęciach Przemysła II z roku 1290, [w:] „Miesięcznik heraldyczny”, II, 1932, ss. 21-30
  • Stanisław Kętrzyński, O królestwie wielkopolskim, [w:] „Przegląd Historyczny”, t. VIII, 1909, ss. 129-153
  • Jadwiga Krzyżaniakowa, Rola kulturalna Piastów w Wielkopolsce, [w:] Piastowie w dziejach Polski. Zbiór artykułów z okazji trzechsetnej rocznicy wygaśnięcia dynastii Piastów, pod red. R. Hecka, Wrocław 1975, ss. 167-195
  • Stanisław Krzyżanowski, Dyplomy i kancelaryja Przemysława II. Studium z dyplomatyki polskiej XIII wieku, [w:] „Pamiętnik Akademii Umiejętności, Wydział Filologiczny i Historyczno-Filozoficzny”, t. VIII 1890, ss. 122-192
  • Stanisław Krzyżanowski, Regnum Poloniae, cz. I, II, [w:] „Sprawozdania Akademii Umiejętności, Wydział Historyczno-Filozoficzny”, 1905, nr 5, ss. 14–16, 1913, nr 9, ss. 20-24
  • Brygida Kürbis, O Ludgardzie, pierwszej żonie Przemysła II, raz jeszcze, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 257-267
  • Brygida Kürbis, Dziejopisarstwo wielkopolskie w XIII i XIV w., Warszawa 1959
  • Gerard Labuda, Mściwoj II, Polski Słownik Biograficzny, t. XXII, Wrocław 1977, ss. 229-231
  • Gerard Labuda, O godności króla i instytucji królestwa, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 27-56
  • Gerard Labuda, Wielkopolska na drogach rozwoju politycznego ku koronacji Przemysła II, [w:] Nasi Paistowie, "Kroniki Miasta Poznania", 1995, z. 2,ss. 10-33
  • Henryk Łowmiański, Początki Polski, t. VI, Warszawa 1985
  • Norbert Mika, Imię Przemysł w wielkopolskiej linii Piastów. Niektóre aspekty stosunków książąt wielkopolskich z Czechami do połowy XIII wieku, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 247-255
  • Sławomir Musiał, Bitwa pod Siewierzem i udział w niej Wielkopolan, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 161-166
  • Bronisław Nowacki, Czeskie roszczenia do korony w Polsce w latach 1290–1335, Poznań 1987
  • Bronisław Nowacki, Przemysł II, książę wielkopolski, król Polski 1257–1295, Poznań 1995
  • Bronisław Nowacki, Przemysł II 1257–1296. Odnowiciel korony polskiej, Poznań 1997
  • Bronisław Nowacki, Zabiegi o zjednoczenie państwa i koronację królewską w latach 1284 i 1285 na tle rywalizacji Przemysła II z Henrykiem IV Prawym, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 153-160
  • Bronisław Nowacki, Związki małżeńskie książąt jednoczycieli państwa polskiego w drugiej połowie XIII wieku na tle ich polityki zjednoczeniowej. Rola polityczna margrabiów brandenburskich z młodszej linii askańskiej, [w:] Docento discimus. Studia historyczne poświęcone Profesorowi Zbigniewowi Wielgoszowi w siedemdziesiątą rocznicę urodzin, pod red. K. Kaczmarka i J. Nikodema, Poznań 2000, ss. 161-171
  • Tomasz Nowakowski, Krakowska kapituła katedralna wobec panowania Przemyślidów w Małopolsce w latach 1292–1306, [w:] „Przegląd Historyczny”, t. LXXXII, 1991, z. 1, ss. 1-20
  • Tomasz Nowakowski, Małopolska elita władzy wobec rywalizacji o tron krakowski w latach 1288–1306, Bydgoszcz 1992
  • Tomasz Nowakowski, Stosunki między Przemysłem II a Władysławem Łokietkiem w okresie walk o Kraków po śmierci Leszka Czarnego (1288–1291), [w:] „Roczniki historyczne”, t. LIV, 1988, ss. 143-161
  • Krzysztof Ożóg, Przemysł II, [w:] Piastowie. Leksykon biograficzny, Kraków 1999, ss. 154-161
  • Jan Pakulski, Itinerarium książęco-królewskie Przemysła II, [w:] „Studia Źródłoznawcze”, t. XXXIX, 2001, ss. 69-94
  • Jan Pakulski, Nałęcze w Wielkopolsce w średniowieczu. Genealogia, uposażenie i rola polityczna w XII–XIV w., Warszawa 1982
  • Jan Pakulski, Rola polityczna Beniamina Zaremby w drugiej połowie XIII wieku, [w:] „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu. Nauki Humanistyczno-Społeczne”, z. XXXV, Historia V, 1969, ss. 21-32
  • Jan Pakulski, Ród Zarembów w Wielkopolsce w XIII i początkach XIV wieku. Prace Komisji Historii XI, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe, seria C, nr 16, 1975, ss. 103-137
  • Jan Pakulski, Stosunki Przemysła II z duchowieństwem metropolii gnieźnieńskiej, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 81-100
  • Zenon Piech, O pieczęciach, herbach i monetach Przemysła II (Uwagi dyskusyjne), [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 181-198
  • Zenon Piech, Studia nad symboliką zjednoczeniową pieczęci książąt piastowskich w drugiej połowie XIII wieku i początkach XIV wieku, „Zeszyty Naukowe Uniwersytetu Jagiellońskiego. Prace historyczne”, t. LXXXIV, 1987, ss. 37-60
  • Tomasz Pietras, Krwawy Wilk z pastorałem. Biskup krakowski Jan zwany Muskatą, Warszawa 2001
  • Poczet królów i książąt polskich, wyd. VII, Warszawa 1996
  • Barbara Popielas-Szultka, Przemysł II a Pomorze Zachodnie (stosunki polityczne), [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 145-152
  • Jan Powierski, Krzyżacka polityka Przemysła II w pierwszym okresie aktywności politycznej, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 101-122
  • Edward Rymar, Próba identyfikacji Jakuba Kaszuby, zabójcy króla Przemysła II, w powiązaniu z ekspansją brandenburską na północne obszary Wielkopolski, [w:] Niemcy – Polska w średniowieczu. Materiały z konferencji naukowej zorganizowanej przez Instytut Historii UAM w dniach 14–16 XI 1983 r., pod red. J. Strzelczyka, Poznań 1986, ss. 203-224
  • Edward Rymar, Przynależność polityczna wielkopolskich ziem zanoteckich między dolną Drawą i dolną Gwdą, oraz Wielenia, Czarnkowa i Ujścia w latach 1296–1368, [w:] „Roczniki Historyczne”, t. L, 1984, ss. 39-84
  • Edward Rymar, Stosunki Przemysła II z margrabiami brandenburskimi ze starszej linii askańskiej w latach 1279–1296, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 123-144
  • Tadeusz Silnicki, Kazimierz Gołąb|Gołąb, Arcybiskup Świnka i jego epoka, Poznań 1956
  • Szczęsny Skibiński, Bolesław Chrobry a Przemysł II. O królewskich pomnikach w katedrze poznańskiej, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 299-306
  • Andrzej Skulimowski, Skulimowski M., Magister Mikołaj, nadworny lekarz książąt wielkopolskich w II połowie XIII wieku i na początku XIV wieku, [w:] „Archiwum Historii Medycyny”, t. XXIV, 1958, nr ¾, ss. 285-290
  • Krzysztof Skupieński, Miejsce notariatu publicznego wśród świadków realizacji programu politycznego arcybiskupa Jakuba Świnki, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, t. XCVI, 1989, nr 3, ss. 63-84
  • Aleksander Swieżawski, Dux regni Poloniae i heres regni Poloniae. Ze studiów nad tytulaturą władców polskich na przełomie XIII i XIV wieku, [w:] „Przegląd Historyczny”, t. LXXX, 1989,z. 3, ss. 429-438
  • Aleksander Swieżawski, Plany koronacyjne Henryka Probusa. Królestwo polskie czy królestwo krakowskie?, [w:] „Studia z Dziejów Państwa i Prawa Polskiego”, t. IV, 1999, ss. 139-146
  • Aleksander Swieżawski, Przemysł – król Polski, Wydawnictwo "DiG", Warszawa 2006, ISBN 83-7181-433-X
  • Błażej Śliwiński, Rola polityczna możnowładztwa na Pomorzu Gdańskim w czasach Mściwoja II, UG, Gdańsk 1987, ISBN 83-7017-078-1
  • Błażej Śliwiński, Rządy Przemysła II na Pomorzu Gdańskim w latach 1294–1295, [w:] „Zapiski Historyczne”, t. LIX, 1994, z. 1, ss. 7-27
  • Agnieszka Teterycz, Małopolska elita władzy wobec zamieszek politycznych w Małopolsce w XIII wieku, [w:] Społeczeństwo Polski Średniowiecznej. Zbiór Studiów, pod red. S. Kuczyńskiego, t. IX, Warszawa 2001, ss. 65-87
  • Jan Tęgowski, Uwagi o pieczęciach Przemysła II, "Acta Universitatis Nicolai Copernici. Historia XXIV. Nauki Humanistyczno-Społeczne", z. 204, 1990, ss. 175-183
  • Jan Tęgowski, Zabiegi księcia kujawskiego Władysława Łokietka o tron krakowski w latach 1288–1293, [w:] „Zapiski Kujawsko-Dobrzyńskie”, t. VI, 1987, ss. 43-68
  • Kazimierz Tymieniecki, Odnowienie dawnego królestwa polskiego, [w:] „Kwartalnik Historyczny”, t. XXXIV, 1920, ss. 30-87
  • Bolesław Ulanowski, Kilka słów o małżonkach Przemysława II, [w:] „Rozprawy i Sprawozdania z Posiedzeń Wydziału Historyczno-Filozoficznego Akademii Umiejętności”, t. XVII, 1884, ss. 252-274
  • Zofia Waniek, Powiązania genealogiczne askańsko-wielkopolskie w XII i XIII wieku, [w:] „Prace Komisji Historii”, XI 1975, Bydgoskie Towarzystwo Naukowe. Prace Wydziału Nauk Humanistycznych, seria C, nr 16, ss. 89-101
  • Jacek Wiesiołowski, Zabójstwo księżny Ludgardy w 1283 r., [w:] „Kronika miasta Poznania”, 1993, nr 1–2, ss. 7-22
  • Bronisław Włodarski, Elżbieta-Ryksa, [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. VI, Kraków 1948, ss. 241-242
  • Bronisław Włodarski, Polska i Czechy w drugiej połowie XIII i na początku XIV wieku, Lwów 1931
  • Jerzy Wyrozumski, Gospodarcze i społeczne uwarunkowania procesu zjednoczeniowego w Polsce XIII wieku, [w:] Przemysł II. Odnowienie Królestwa Polskiego, pod red. J. Krzyżaniakowej, Poznań 1997, ss. 57-64
  • Stanisław Zachorowski, Wiek XIII i panowanie Władysława Łokietka, [w:] Grodecki R., Zachorowski S., Dąbrowski J., Dzieje Polski średniowiecznej w dwu tomach, t. I, do roku 1933, Kraków 1926, wyd. II, Kraków 1995
  • Krystyna Zielińska, Zjednoczenie Pomorza Gdańskiego z Wielkopolską. Umowa kępińska 1282 r., Toruń 1968
  • Benedykt Zientara, Przemysł II, [w:] Poczet królów i książąt polskich, Warszawa 1984, ss. 212-217
  • Paweł Żmudzki, Studium podzielonego Królestwa. Książę Leszek Czarny, Warszawa 2000, ISBN 83-86842-85-7

Teksty źródłowe (podstawowe)

  • Chronica Oliviensis auctore Stanislao abbate Olivensi, wyd. W. Kętrzyński, [w:] MPH, t. VI, Kraków 1893, s. 310-350
  • Cronica Przbkonis de Tradenina dicti Pulcaua, [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. V, wyd. J. Emler, Praha 1893
  • Jan Długosz, Roczniki, czyli kroniki sławnego Królestwa Polskiego, ks. VII, Warszawa 1974
  • Kodeks dyplomatyczny Małopolski, wyd. F. Piekosiński, t. III, Kraków 1887
  • Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski, wyd. I. Zakrzewski, t. I-V, Poznań 1877–1908
  • Kronika książąt polskich, oprac. Z. Węglewski, [w:] MPH, t. III, Lwów 1878, s. 423-578
  • Kronika wielkopolska, wyd. B. Kürbis, przeł. K. Abgarowicz, wstęp i komentarze B. Kürbisówna, Warszawa 1965
  • Petra Zitovskeho kronika zbraslavska [w:] Fontes rerum Bohemicarum, t. IV, wyd. J. Emler, Praha 1884
  • Rocznik Traski, [w:] MPH, t. II, Lwów 1872, ss. 826-861