Storczyk samczy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Storczyk samiczy
Orchis morio semialba Saarland 02.jpg
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Podrodzina storczykowe
Rodzaj storczyk
Gatunek storczyk samiczy
Nazwa systematyczna
Orchis morio L.
Sp. Pl. 940 1753
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Storczyk samiczy
Morfologia

Storczyk samczy, s. samiczy (Orchis morio L., właściwie Anacamptis morio (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase) – gatunek rośliny należący do rodziny storczykowatych (Orchidaceae).

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

  • Po odkryciu polifiletycznego charakteru rodzaju Orchis gatunek ten włączony został do rodzaju koślaczek (Anacamptis) i obecna nazwa gatunku to Anacamptis morio (L.) R.M.Bateman, Pridgeon & M.W.Chase (Lindleyana 12: 120 (1997)[2][3]. Tu opisany jest pod nazwą tradycyjną ze względu na utrzymanie jej stosowania w polskojęzycznych źródłach nomenklatorycznych[4].
  • Synonimy[3]:
    • Herorchis morio (L.) D. Tyteca & E. Klein
    • Orchis morio L.
  • Dawne nazwy według botaników: storczyk samiczowy (Krzysztof Kluk w "Dykcyonarzu Roślinnym"), storczyk wąskoliści (Józef Jundziłł), storczyk szczupłoliściowy (Jakób Waga, we "Florze Polski Jawnokwiatowych rodzajów")

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Zwarty zasięg występowania obejmuje Europę i ciągnie się od południowej części Wysp Brytyjskich, północnej Hiszpanii, południowych wybrzeży Skandynawii i Estonii po europejską część Rosji, a na południu po wybrzeża Morza Śródziemnego. W Polsce występował na około 300 stanowiskach (z tego w Karpatach ok. 70), jednakże ostatnie badania terenowe (do 2008 roku) potwierdziły jego występowanie tylko na około 60 stanowiskach (z tego w Karpatach na kilkunastu)[5].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Prosta smukła koloru zielonego, o wysokości od 10 do 40 cm, zakończona luźnym kwiatostanem. Wyrasta z kulistej bulwy o długości od 1 do 1,5 cm,
Liście
Dolne kształtu lancetowatego, wyrastają bezpośrednio z bulwy i odchylają się różyczkowato na boki, liście górne obejmują łodygę, mocno do niej przylegając.
Kwiaty
Stosunkowo duże, jasnofioletowe Kwiatostan wielokwiatowy, maksymalnie 25-kwiatów o wysokości do 8 cm. Kłos kwiatowy luźny. Warżka różowa, w środku biała z różowymi nakropieniami, osiąga długość 0,7 cm. Górny zewnętrzny płatek do 0,8 cm, boczne zewnętrzne płatki do 1 cm, natomiast boczny wewnętrzny płatek do 0,7 cm długości. Przysadka osiąga do 1,5 cm, zalążnia 1 cm.
Owoce
O długości od 1 do 1,5 cm.
Kwiat

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Bylina, geofit. Kwitnie od kwietnia do czerwca. Kwiaty zwabiają owady imitując swoją budową kwiaty roślin nektarodajnych, jednak roślina nie wytwarza nektaru. Kwiaty zapylane są przez owady, głównie przez trzmiele. Zawiązuje owoce w średnim stopniu[6]. Może występować również samozapylenie[5]. Rośnie w suchych zaroślach, naturalnych łąkach i w świetlistych lasach (głównie w grądach), na miejscach otwartych lub częściowo zacienionych, często na zboczach[7]. Liczba chromosomów 2n=36[8]. Najwyżej w Polsce położone stanowisko znajduje się na Hali Śmietanowej w Paśmie Policy (1100 m n.p.m.). W Szwajcarii dochodzi do wysokości 1950 m[5].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce gatunek podlega ścisłej ochronie gatunkowej. Kategorie zagrożenia gatunku:

Istnieje szereg przyczyn, które spowodowały tak znaczne zmniejszenie się liczby stanowisk tego gatunku w Polsce. Są to: zmiana stosunków wodnych na jego stanowiskach, zaorywanie łąk i pastwisk, wysiewanie nasion traw, nawożenie, zbyt intensywny wypas, zalesianie oraz zabudowa stanowisk. W wyższych partiach górskich przyczyną jest zaniechanie wypasu i sporadycznego nawet koszenia, co powoduje zarastanie jego stanowisk[5].

Zmienność[edytuj | edytuj kod]

Tworzy mieszańce z storczykiem błotnym, cuchnącym, męskim i kukułką szerokolistną[8]. Zróżnicowany na sześć podgatunków[10]:

  • Anacamptis morio subsp. caucasica (K.Koch) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.
  • Anacamptis morio subsp. champagneuxii (Barnéoud) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.
  • Anacamptis morio subsp. longicornu (Poir.) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.
  • Anacamptis morio subsp. morio
  • Anacamptis morio subsp. picta (Loisel.) Jacquet & Scappat.
  • Anacamptis morio subsp. syriaca (E.G.Camus) H.Kretzschmar, Eccarius & H.Dietr.

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

  • Bulwy storczyka samiczego używano dawniej w ziołolecznictwie, jako źródło śluzu oraz stosowano przy leczeniu zaburzeń żołądkowo-jelitowych.
  • W ziołolecznictwie mieszankę z korzenia liści i kwiatu wykorzystuje się do leczenia nadpobudliwości.

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-04].
  2. Bateman, Richard M.; Hollingsworth, Peter M.; Preston, Jillian; Yi-Bo, Luo; Prodgeon, Alec M. & Chase, Mark W.. Molecular phylogenetics and evolution of Orchidinae and selected Habenariinae (Orchidaceae). „Bot. J. Linn. Soc.”. 142(1), s. 1–40, 2003. doi:10.1046/j.1095-8339.2003.00157.x. 
  3. 3,0 3,1 The Plant List Anacampsis morio. [dostęp 20011-05-28].
  4. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  6. Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
  7. Zbigniew Nawara: Rośliny łąkowe. Warszawa: Oficyna Wyd. MULTICO, 2006. ISBN 978-83-7073-397-1.
  8. 8,0 8,1 Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  9. Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki, Władysław Wojewoda, Zbigniew Szeląg (red.). Kraków: Instytut Botaniki im. W. Szafera, Polska Akademia Nauk, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
  10. Anacamptis morio na eMonocot [dostęp 2013-11-13].