Storczyk męski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Storczyk męski
Kwiatostan
Kwiatostan
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd szparagowce
Rodzina storczykowate
Podrodzina storczykowe
Rodzaj storczyk
Gatunek storczyk męski
Nazwa systematyczna
Orchis mascula (L.) L.
Fl. Suec., ed. 2: 310 (1755)[2]
"(systm)" Systematyka w Wikispecies
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Storczyk męski – pokrój rośliny
Kwiaty

Storczyk męski (Orchis mascula L.) – gatunek byliny należący do rodziny storczykowatych (Orchidaceae).

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Występuje na przeważającej części Europy bez jej krańców północnych i północno-wschodnich, poza tym w północno-zachodniej Afryce, w Azji Mniejszej i regionie Kaukazu sięgając na wschodzie do Iranu[3]. W Azji jego pionowy zasięg wynosi 2700 m n.pm[4], w Europie najwyżej rośnie w szwajcarskich Alpach, gdzie sięga do wysokości 1950 m n.p.m.n. W Polsce opisano jego występowanie na około 300 stanowiskach. W ostatnich latach dokonano przeglądu tych stanowisk i potwierdzono występowanie tylko na mniej niż 60 stanowiskach. Podawany był z rozproszonych stanowisk na terenie całego kraju, największe skupienia tych stanowisk znajdowały się na Pojezierzu Mazurskim, na Nizinie Staropruskiej. W środkowej Polsce podano jego występowanie tylko w Puszczy Kampinoskiej, w południowej Polsce występuje od Dolnego Śląska przez Wyżynę Śląską i Krakowską, Beskidy Zachodnie i Środkowe (wraz z pogórzami), po Wyżynę Lubelską i Beskidy Wschodnie. Najwyżej w Polsce rośnie na wysokości 1100 m na Hali Śmietanowej w Paśmie Policy[5]. Obecnie południowa część Polski jest głównym ośrodkiem występowania tego gatunku, rośnie tutaj głownie w górach po regiel górny[6].

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Łodyga
Smukła, bladozielona, często na górze fioletowo nabiegła, a u nasady lekko plamista i czasami pusta. Rośnie do wysokości od 20 do 60 cm.
Liście
Dolne podłużnie lancetowate od 3 do 5 sztuk o długości 5-25 cm i szerokości 0,5-3,5 cm. Szarozielone, a niekiedy purpurowoczerwono nakrapiane. Ostre lub tępe na końcu. Górne liście obejmują łodygę. Przysadka o długości do 2 cm, zalążnia do 1,5 cm.
Kwiaty
Średniej wielkości, różowy do ciemnofioletowego, działki okwiatu zaostrzone, trzy większe wyprostowane lub odgięte, dwa wewnętrzne mniejsze, nachylone ku sobie. Kwiatostan stożkowaty o wysokości do 20 cm, liczący od 10-45 kwiatów, gęsty w górze, kłos kwiatowy dołem zwykle luźny. Łatki są wyraźnie stępione i tylko nieznacznie karbowane. Ostroga osiąga do 1,5 cm, długa jak zalążnia, górny zewnętrzny płatek 0,7-1,3 cm, boczne zewnętrzne płatki 0,8-1,4 cm, a boczny wewnętrzny płatek 0,5-1 cm. Warżka do 1,5 cm długości, fioletowoczerwona do różowej, jaśniejsza u podstawy z ciemnofioletowymi plamkami. Prętosłup krótki i spiczasty. Pręciki jajowate do 2,5 mm długości, fioletowe lub zielone. Dwie ciemnozielone (lub żółte w kwiatach białych) pyłkowiny. Kwitnie od kwietnia do lipca. Bardzo rzadko spotykane są osobniki o białych (albinotycznych) kwiatach.
Owoce
Torebka nasienna do 2 cm długości. Liczne i drobne nasiona do 0,4 mm długości i 0,2 mm szerokości. Łupina nasienna przezroczysta.
Organy podziemne
Bulwy elipsoidalne do 3,5 cm długości umiejscowiona 3-10 cm pod powierzchnią gleby. Korzenie nieliczne i raczej niewielkie.

Biologia i ekologia[edytuj | edytuj kod]

Rozwój
Bylina, geofit[7]. Kwitnie w maju i na początku czerwca. Kwiaty zapylane głownie przez pszczoły, trzmiele, ale występuje także samozapylenie. Rozmnaża się głownie przez nasiona[5].
Siedlisko
Rośnie głównie na łąkach, rzadziej w świetlistych zaroślach i lasach liściastych i murawach z bliźniczką psią trawka. Preferuje gleby umiarkowanie wilgotne, o lekko kwaśnym odczynie[5].
Genetyka
Liczba chromosomów 2n = 42[5].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

W Polsce gatunek podlega ścisłej ochronie gatunkowej. W opracowaniu Czerwona lista roślin i grzybów Polski jest umieszczona w grupie gatunków narażonych na wyginięcie (kategoria zagrożenia V)[8]. Głównym zagrożeniem dla storczyka męskiego jest zaorywanie, melioracja i zalesianie łąk, na których występuje, zbyt intensywny wypas, nawożenie, podsiewanie łąk trawami, przeznaczanie terenów pod zabudowę. W przypadku stanowisk wysokogórskich zagrożeniem jest zaprzestanie wypasu i koszenia polan i łąk, powodujące zarastanie ich lasem. Obecnie jego populacje w Karpatach liczą zazwyczaj po kilkanaście-kilkadziesiąt osobników. Najliczniejsze stanowiska, liczące po około 100 osobników obserwowano koło Lipnika w Beskidzie Wyspowym i koło Baligrodu w Bieszczadach[5].

Nazewnictwo[edytuj | edytuj kod]

Dawne nazwy: storczyk samcowy (Jan Krzysztof Kluk w Dykcyonarzu Roślinnym), storczyk samczy (Józef Jundziłł), storczyk tępoliściowy – (Jakób Waga, we Florze Polski Jawnokwiatowych rodzajów).

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Na wschodzie (w krajach arabskich) panuje przeświadczenie, że bulwy korzeniowe mają właściwości wzmagające popęd płciowy, co wiązane jest z ich kształtem przypominającym jądra samcze. Zbierane są tam bulwy, z których wytwarzany jest tzw. salep (w języku perskim – lisie jądra).

Przypisy

  1. Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-04].
  2. World Checklist of Selected Plant Families (ang.). Kew Gardens. [dostęp 2010-08-04].
  3. Orchis mascula (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 17 grudnia 2008].
  4. Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
  6. Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
  7. Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
  8. Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzycki: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  1. Hans Jacquemyn, Rein Brys, Olivier Honnay, Michael Hutchings. Biological Flora of the British Isles: Orchis mascula (L.) L.. [www.journalofecology.org „Journal of Ecology”]. 97, s. 360-377, marzec 2009. Londyn: British Ecological Society. DOI: 10.1111/j.1365-2745.2008.01473.x (ang.). [dostęp 2009-05-07].