Storczyk męski
| Storczyk męski | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
.jpg) Kwiatostan
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
| Systematyka[1] | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| Domena | eukarionty |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Królestwo | rośliny |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny naczyniowe |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | rośliny nasienne |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Klasa | okrytonasienne |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Klad | jednoliścienne |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Rząd | szparagowce |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzina | storczykowate |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Podrodzina | storczykowe |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Rodzaj | storczyk |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Gatunek | storczyk męski |
|||||||||||||||||||||||||||||||
| Nazwa systematyczna | ||||||||||||||||||||||||||||||||
| Orchis mascula (L.) L. Fl. Suec., ed. 2: 310 (1755)[2] |
||||||||||||||||||||||||||||||||
| Kategoria zagrożenia | ||||||||||||||||||||||||||||||||
|
||||||||||||||||||||||||||||||||
 Zdjęcia i grafiki w Commons |
||||||||||||||||||||||||||||||||
Storczyk męski (Orchis mascula L.) – gatunek byliny należący do rodziny storczykowatych (Orchidaceae).
Spis treści |
Rozmieszczenie geograficzne [edytuj]
Występuje na przeważającej części Europy bez jej krańców północnych i północno-wschodnich, poza tym w północno-zachodniej Afryce, w Azji Mniejszej i regionie Kaukazu sięgając na wschodzie do Iranu[3]. W Azji jego pionowy zasięg wynosi 2700 m n.pm[4], w Europie najwyżej rośnie w szwajcarskich Alpach, gdzie sięga do wysokości 1950 m n.p.m.n. W Polsce opisano jego występowanie na około 300 stanowiskach. W ostatnich latach dokonano przeglądu tych stanowisk i potwierdzono występowanie tylko na mniej niż 60 stanowiskach. Podawany był z rozproszonych stanowisk na terenie całego kraju, największe skupienia tych stanowisk znajdowały się na Pojezierzu Mazurskim, na Nizinie Staropruskiej. W środkowej Polsce podano jego występowanie tylko w Puszczy Kampinoskiej, w południowej Polsce występuje od Dolnego Śląska przez Wyżynę Śląską i Krakowską, Beskidy Zachodnie i Środkowe (wraz z pogórzami), po Wyżynę Lubelską i Beskidy Wschodnie. Najwyżej w Polsce rośnie na wysokości 1100 m na Hali Śmietanowej w Paśmie Policy[5]. Obecnie południowa część Polski jest głównym ośrodkiem występowania tego gatunku, rośnie tutaj głownie w górach po regiel górny[6].
Morfologia [edytuj]
- Łodyga
- Smukła, bladozielona, często na górze fioletowo nabiegła, a u nasady lekko plamista i czasami pusta. Rośnie do wysokości od 20 do 60 cm.
- Liście
- Dolne podłużnie lancetowate od 3 do 5 sztuk o długości 5-25 cm i szerokości 0,5-3,5 cm. Szarozielone, a niekiedy purpurowoczerwono nakrapiane. Ostre lub tępe na końcu. Górne liście obejmują łodygę. Przysadka o długości do 2 cm, zalążnia do 1,5 cm.
- Kwiaty
- Średniej wielkości, różowy do ciemnofioletowego, działki okwiatu zaostrzone, trzy większe wyprostowane lub odgięte, dwa wewnętrzne mniejsze, nachylone ku sobie. Kwiatostan stożkowaty o wysokości do 20 cm, liczący od 10-45 kwiatów, gęsty w górze, kłos kwiatowy dołem zwykle luźny. Łatki są wyraźnie stępione i tylko nieznacznie karbowane. Ostroga osiąga do 1,5 cm, długa jak zalążnia, górny zewnętrzny płatek 0,7-1,3 cm, boczne zewnętrzne płatki 0,8-1,4 cm, a boczny wewnętrzny płatek 0,5-1 cm. Warżka do 1,5 cm długości, fioletowoczerwona do różowej, jaśniejsza u podstawy z ciemnofioletowymi plamkami. Prętosłup krótki i spiczasty. Pręciki jajowate do 2,5 mm długości, fioletowe lub zielone. Dwie ciemnozielone (lub żółte w kwiatach białych) pyłkowiny. Kwitnie od kwietnia do lipca. Bardzo rzadko spotykane są osobniki o białych (albinotycznych) kwiatach.
- Owoce
- Torebka nasienna do 2 cm długości. Liczne i drobne nasiona do 0,4 mm długości i 0,2 mm szerokości. Łupina nasienna przezroczysta.
- Organy podziemne
- Bulwy elipsoidalne do 3,5 cm długości umiejscowiona 3-10 cm pod powierzchnią gleby. Korzenie nieliczne i raczej niewielkie.
Biologia i ekologia [edytuj]
- Rozwój
- Bylina, geofit[7]. Kwitnie w maju i na początku czerwca. Kwiaty zapylane głownie przez pszczoły, trzmiele, ale występuje także samozapylenie. Rozmnaża się głownie przez nasiona[5].
- Siedlisko
- Rośnie głównie na łąkach, rzadziej w świetlistych zaroślach i lasach liściastych i murawach z bliźniczką psią trawka. Preferuje gleby umiarkowanie wilgotne, o lekko kwaśnym odczynie[5].
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n = 42[5].
Zagrożenia i ochrona [edytuj]
W Polsce gatunek podlega ścisłej ochronie gatunkowej. W opracowaniu Czerwona lista roślin i grzybów Polski jest umieszczona w grupie gatunków narażonych na wyginięcie (kategoria zagrożenia V)[8]. Głównym zagrożeniem dla storczyka męskiego jest zaorywanie, melioracja i zalesianie łąk, na których występuje, zbyt intensywny wypas, nawożenie, podsiewanie łąk trawami, przeznaczanie terenów pod zabudowę. W przypadku stanowisk wysokogórskich zagrożeniem jest zaprzestanie wypasu i koszenia polan i łąk, powodujące zarastanie ich lasem. Obecnie jego populacje w Karpatach liczą zazwyczaj po kilkanaście-kilkadziesiąt osobników. Najliczniejsze stanowiska, liczące po około 100 osobników obserwowano koło Lipnika w Beskidzie Wyspowym i koło Baligrodu w Bieszczadach[5].
Nazewnictwo [edytuj]
Dawne nazwy: storczyk samcowy (Jan Krzysztof Kluk w Dykcyonarzu Roślinnym), storczyk samczy (Józef Jundziłł), storczyk tępoliściowy – (Jakób Waga, we Florze Polski Jawnokwiatowych rodzajów).
Zastosowanie [edytuj]
Na wschodzie (w krajach arabskich) panuje przeświadczenie, że bulwy korzeniowe mają właściwości wzmagające popęd płciowy, co wiązane jest ich kształtem przypominającym jądra samcze. Zbierane są tam bulwy, z których wytwarzany jest tzw. salep (w języku perskim – lisie jądra).
Przypisy
- ↑ Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-08-04].
- ↑ World Checklist of Selected Plant Families (ang.). Kew Gardens. [dostęp 2010-08-04].
- ↑ Orchis mascula (ang.). USDA, ARS, National Genetic Resources Program. Germplasm Resources Information Network – (GRIN). [dostęp 17 grudnia 2008].
- ↑ Helmut Baumann: Storczyki Europy i obszarów sąsiednich. Warszawa: Multico Oficyna Wydawnicza, 2010. ISBN 978-83-7073-698-9.
- ↑ 5,0 5,1 5,2 5,3 5,4 Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa: Czerwona księga Karpat Polskich. Kraków: Instytut Botaniki PAN, 2008. ISBN 978-83-89648-71-6.
- ↑ Halina Piękoś-Mirkowa, Zbigniew Mirek: Rośliny chronione. Warszawa: Multico Oficyna Wyd., 2006. ISBN 978-83-7073-444-2.
- ↑ Lucjan Rutkowski: Klucz do oznaczania roślin naczyniowych Polski niżowej. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 2006. ISBN 83-01-14342-8.
- ↑ Zbigniew Mirek, Kazimierz Zarzyski: Red list of plants and fungi in Poland. Czerwona lista roślin i grzybów Polski. Kraków: IB PAN, 2006. ISBN 83-89648-38-5.
Bibliografia [edytuj]
- Hans Jacquemyn, Rein Brys, Olivier Honnay, Michael Hutchings. Biological Flora of the British Isles: Orchis mascula (L.) L.. [www.journalofecology.org „Journal of Ecology”]. 97, s. 360-377, marzec 2009. Londyn: British Ecological Society. doi:10.1111/j.1365-2745.2008.01473.x (ang.). [dostęp 2009-05-07].
