Beskid Żywiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Beskid Żywiecki
Śrubity Groń BŻ6.jpg
513.51 Beskid Żywiecki.png
Megaregion Region Karpacki
Prowincja Karpaty Zachodnie
Podprowincja Zewnętrzne Karpaty Zachodnie
Makroregion Beskidy Zachodnie
Mezoregion Beskid Żywiecki
Zajmowane
jednostki
administracyjne
Polska:
woj. śląskie
woj. małopolskie
Widok z Wielkiej Raczy
Wyciąg orczykowy z Hali Miziowej
Grzbiet Babiej Góry porośnięty kosodrzewiną
Chałupa Chemików
Tęcza widziana z okolic Rysianki
Szafran spiski – Crocus scepusiensis
Żniwa w Beskidzie Żywieckim
Panorama Pasma Babiogórskiego oraz grupy Pilska z Leskowca
Panorama z Hali na Muńczole
Panorama Beskidu Żywieckiego z Pilska
Wikimedia Commons
Wikimedia Commons

Beskid Żywiecki (513.51) – drugie co do wysokości (po Tatrach) pasmo górskie w Polsce. Należy do Zewnętrznych Karpat Zachodnich, a w ich obrębie do Beskidów Zachodnich. Przebiega przez niego Wielki Europejski Dział Wodny między zlewiskami Morza Bałtyckiego i Morza Czarnego[1].

Topografia[edytuj | edytuj kod]

Według Jerzego Kondrackiego, autora regionalizacji fizycznogeograficznej Polski w granicach Polski do Beskidu Żywieckiego należą dwie izolowane części, które łączą się z sobą na terenie Słowacji[1]:

Granice części zachodniej są następujące:

  • zachodnia: od Przełęczy Zwardońskiej wzdłuż potoków Roztoka i Czerna oraz rzeki Soła po Kotlinę Żywiecką
  • północna i wschodnia: od Kotliny Żywieckiej doliną Koszarawy do ujścia potoku Przybyłka, nim w górę na przełęcz Głuchaczki
  • południowa biegnie polsko-słowackim grzbietem granicznym od przełęczy Głuchaczki po Przełęcz Zwardońską.

Pasmo Przedbabiogórskie (nazywane też Pasmem Jałowieckim) według regionalizacji Polski Jerzego Kondrackiego należy do Beskidu Makowskiego[1].

Do najwyższych szczytów Beskidu Żywieckiego należą[2]:

  1. Babia Góra (Diablak) – 1725 m
  2. Gówniak 1617 m
  3. Pilsko – 1557 m

Inne wyższe szczyty to: Mała Babia Góra (Cyl, 1515 m), Kępa (1521 m), Polica (1369 m), Sokolica (1367 m), Romanka, 1366 m), Munczolik (1356 m), Palenica (1338 m), Lipowski Wierch (1324 m), Rysianka (1322 m), Czyrniec (1318 m), Cyl Hali Śmietanowej (1298 m), Boraczy Wierch (1244 m), Złota Grapa (1242 m), Okrąglica, 1239 m), Wielka Racza (1236 m), Wielka Rycerzowa (1226 m)[2].

Geologia i ukształtowanie terenu[edytuj | edytuj kod]

Beskid Żywiecki zbudowany jest głównie ze skał fliszowych, które powstały w okresie kredy. W Karpatach Środkowych znajdowało się wówczas morze. Z otaczających go wzniesień znoszony był do niego przez rzeki materiał skalny, który osiadał na dnie tworząc poziome warstwy o grubości do 2 km. Zbudowane one były z piaskowców inoceramowych, łupków, zlepieńców[3]. Zachowanymi dotąd świadectwami powstawania fliszu karpackiego na dnie morzą są m.in. hieroglify – różnego rodzaju bruzdy na powierzchni piaskowców, będące śladami działalności organizmów morskich lub ruchów słabo z sobą związanych osadów dennych[4].

W trzeciorzędzie, podczas orogenezy alpejskiej formującej cały łuk górski Karpat warstwy te zostały sfałdowane i wypiętrzone. Powstała płaszczowina magurska, w skład której wchodzą piaskowce ciężkowickie z łupkami pstrymi i piaskowce pasierbickie, przewarstwiane łupkami pstrymi. Najmłodsze – zarazem o największej miąższości – są piaskowce górnoeoceńskie; z wkładkami łupków marglistych – piaskowce magurskie, z których zbudowane są np. wszystkie wyższe partie Grupy Wielkiej Raczy[3]. Podczas fałdowania warstwy skalne nieraz zostały odwrócone, tak, ze czasami młodsze znalazły się pod spodem. Ślady fałdowania obserwować możemy w wielu odsłonięciach skalnych, zarówno naturalnych, jak i sztucznych (kamieniołomy). Naturalne odsłonięcia skalne występują np. w Zerwie Cylowej pod Małą Babią Górą, w wodospadzie na Mosornym Potoku, na urwistych brzegach potoków (np. Marków Potok)[5].

Krajobraz jest charakterystyczny dla tego typu gór i obejmuje kopulaste szczyty. Najwyższe szczyty w szczytowych kopułach często są nagie i skaliste (Babia Góra, Pilsko). Charakterystyczna jest dysproporcja w nachyleniu stoków; stoki północne lub północno-zachodnie są bardziej strome, czasami urwiste, szczególnie wyraźnie jest to widoczne w masywie Babiej Góry. Jest to skutkiem skośnego ustawienia warstw skalnych[3].

Charakterystyczne dla Beskidów osuwiska występują również w Beskidzie Żywieckim; szczególnie w masywie Babiej Góry, pod grzbietem Lipowski Wierch – Romanka i pod Pilskiem. Najczęściej osuwiska występują w łatwo nasiąkających wodą skośnie ułożonych warstwach łupków, lub w lejach źródliskowych potoków jako erozja wsteczna podcinająca zbocza. Takie osuwiska występują np. w dolinie potoku Straceniec lub w Zerwie Cylowej pod Małą Babią Górą. W niedalekiej przyszłości potok Bystra podcinający stoki przełęczy Bory Orawskie może doprowadzić do kaptażu – przeciągnięcia wód słowackiego Złotego Potoku na polską stronę. Podobne zjawisko odbywa się pod przełęczą Głuchaczki[5].

W górnych partiach niektórych szczytów występują gołoborza, szczególnie duże znajdują się na Babiej Górze. Te położone powyżej 1600 m są jeszcze czynne, niższe są już ustabilizowane korzeniami roślin. Na Babiej Górze są też żleby, największe z nich to: Szeroki Żleb, Piarżysty Żleb i Żleb Poszukiwaczy Skarbów[5].

Występują też jaskinie i schrony. Największe z nich to Jaskinia Oblica w Paśmie Policy (długość 416 m) i Jaskinia w Sopotni Wielkiej. Mniejsze jaskinie, dawniej penetrowane przez zbójników występują też w masywie Małej Babiej Góry (Złota Studnia, Słowikowa Studnia]][5].

Na wielu rzekach i potokach występują progi rzeczne, na których powstają wodospady i kaskady, a pod nimi kotły eworsyjne i baniory. Liczne progi występują np. na potoku Cicha. Największe z wodospadów to Wodospad w Sopotni Wielkiej i Wodospad na Mosornym Potoku[5].

Występują źródła wód mineralnych, głównie są to solanki i wody siarkowe. Najbardziej znane są źródła solankowe w miejscowości Sól, duże źródło solankowe występuje w Sidzinie Górnej. Źródła siarkowe występują w miejscowościach Lipnica Wielka i Lipnica Mała oraz na Śmierdzącym Potoku w miejscowości Złatna[5].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Świat roślin[edytuj | edytuj kod]

Beskid Żywiecki, podobnie jak w całych Karpatach, cechuje piętrowy układ roślinności, jednak w wielu miejscach w wyniku działalności człowieka uległ on zaburzeniu. Przed osiedleńczą działalnością ludzi lasy pokrywały całe Karpaty (tzw. Puszcza Karpacka). W Beskidzie Żywieckim lasy obecnie zajmują jeszcze około 70% powierzchni, czyli znacznie więcej od średniej krajowej. Piętro pogórza (do wysokości 600–700 m) jest całkowicie zmienione w wyniku działalności człowieka. Dominują w nim pola uprawne, tereny zabudowane i lasy mieszane z przewagą świerka. W dolinach potoków i rzek występują olszyny z olszą szarą. Na wysokościach 600–1150 m rozciąga się regiel dolny. Dawniej porastały go głównie lasy bukowo-jodłowe, te jednak zostały wycięte, na ich miejsce wprowadzono świerka, który szybko rośnie i ma duże zastosowanie w budownictwie. Wyhodowano tutaj ekotyp świerka zwany świerkiem istebniańskim, charakteryzujący się bujnym wzrostem i wysokością ponad 40 m Jedynie w nielicznych miejscach można jeszcze spotkać pierwotne fragmenty żyznej buczyny karpackiej lub kwaśnej buczyny górskiej. z bukiem pospolitym, w niewielu tylko miejscach uchowały się skupiska jodeł i pojedyncze jawory. Sztucznie wprowadzony świerk okazał się nieodporny na szkodniki i wiatrołomy .Obecnie w Beskidzie Żywieckim kontynuowaną jest zaplanowana na kilkadziesiąt lat przebudowa drzewostanu świerkowego na drzewostan wielogatunkowy[5].

W niższych partiach występują m.in. takie gatunki, jak: kopytnik pospolity, przytulia wonna, goryczka trojeściowa, dziewięćsił bezłodygowy, pierwiosnek wyniosły, śnieżyczka przebiśnieg, wiązówka błotna, ciemiężyca zielona, naparstnica zwyczajna, widłak goździsty, storczyk męski, borówka czarna, borówka brusznica, wiele gatunków goryczek, maliny, tarnina i in[5].

Pomiędzy 1150 a 1400 m rozciąga się regiel górny, w którym lepiej zachowała się roślinność pierwotna. Rośnie tu głównie karpacki bór świerkowy, w dolnych partiach spotyka się nieliczne jawory i buki. Piętro kosodrzewiny występuje na wysokościach 1400–1650 m (a więc tylko na Pilsku i Babiej Górze[5]. Właściwe piętro halne (alpejskie) rozciąga się w Beskidzie Żywieckim powyżej poziomicy 1650 m i występuje tylko w partiach szczytowych Babiej Góry[5].

Podczas prowadzonej inwentaryzacji gatunków roślin na Babiej Górze stwierdzono występowanie 700 gatunków roślin naczyniowych, prawie 200 gatunków mchów, ponad 1oo gatunków wątrobowców, 250 gatunków porostów i ponad 800 gatunków grzybów[5].

Świat zwierząt[edytuj | edytuj kod]

Fauna Beskidu Żywieckiego niewiele się różni od typowej fauny Karpat Zachodnich. Z ssaków kopytnych występują jelenie, dziki i sarny, z drapieżników lis, borsuk, kuna leśna, ryś, żbik, wilk . Czasami pojawiają się niedźwiedzie brunatne zachodzące tutaj ze strony słowackiej, gdzie zakładają gawry. Znaleziono też gawrę na polskiej stronie SmerekowaWielkiego, ślady niedźwiedzia na Babiej Górze, samicę z młodymi obserwowano na Hali Rycerzowej, Wyjątkowo bogaty jest świat ptaków. Wśród gatunków drapieżnych najliczniej występują: jastrząb gołębiarz, puszczyk, pustułka zwyczajna, krogulec, kruk i myszołów zwyczajny. W lasach Wielkiej Raczy oraz na Hali Śrubita obserwowano rzadkiego głuszca, dość częsty jest jarząbek. W reglu dolnym występuje kilka gatunków sikorek, orzechówka, dzięcioły (trójpalczasty, czarny, zielony), dzięciołek, strzyżyk, pluszcz, muchołówki, drozdy. Z ryb w potokach występują pstrągi, strzeble i głowacz białopłetwy. Przedstawicielami górskich płazów są kumak górski, żaba trawna, ropucha, rzekotka drzewna i szczególnie chronione salamandra plamista, i traszka karpacka. Z gadów można spotkać jaszczurki i żmije zygzakowate[5].

Wśród bezkręgowców stwierdzono występowanie około 2500 gatunków. Najliczniejsze są owady. Wśród motyli obserwowano gatunki występujące także na niżu (np. paź królowej, paź żeglarz, rusałka pawik, ale są także gatunki górówek występujące tylko w górach[5].

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W Beskidzie Żywieckim utworzono:

Zagospodarowanie turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Szlaki turystyki pieszej[edytuj | edytuj kod]

  • część polska Beskidu Żywieckiego obejmuje szlaki[2]:
  • Grupa Wielkiej Raczy
szlak turystyczny czerwony SólRachowiecZwardońWielka RaczaWielka RycerzowaRycerzowaRycerka Dolna
szlak turystyczny zielony UjsołyMuńcułHala Rycerzowa
szlak turystyczny żółty GlinkaSoblówkaHala Rycerzowa
szlak turystyczny czarny SoblówkaHala Rycerzowa
szlak turystyczny zielony Rycerka Górna KoloniaPrzegibekRycerka Dolna
szlak turystyczny czarny SólRycerka DolnaBendoszka WielkaPrzegibek
szlak turystyczny zielony Soblówkaprzełęcz Przysłop
szlak turystyczny niebieski Rycerka DolnaMłada HoraPrzełęcz Kotarz -Soblówka
  • Grupa Pilska i Romanki
szlak turystyczny czerwony Węgierska GórkaHala RysiankaHala LipowskaHala MiziowaKorbielówPrzełęcz Glinne
szlak turystyczny niebieski Węgierska GórkaPrusówHala BoraczaRajcza
szlak turystyczny zielony Żabnica Skałka – Hala RysiankaHala LipowskaHala BoraczaMilówka
szlak turystyczny zielony GlinkaKrawców Wierch
szlak turystyczny niebieski Krawców WierchZłatnaHala RysiankaSopotnia
szlak turystyczny żółty RajczaRedykalny WierchHala LipowskaHala RysiankaRomanka
szlak turystyczny czarny ZłatnaHala Rysianka
szlak turystyczny żółty Krawców WierchTrzy Kopce
szlak turystyczny niebieski BystraRomankaSopotnia MałaŻywiec
szlak turystyczny żółty ŻywiecGrojecŻywiec
szlak turystyczny czarny SłowiankaŻabnica Skałka – Hala BoraczaRedykalny Wierch
szlak turystyczny czarny KotarnicaSopotnia Wielka
  • Masyw Babiej Góry
szlak turystyczny czarny Przełęcz Jałowiecka – Markowe SzczawinyBabia Góra
szlak turystyczny zielony Przełęcz Jałowiecka – Mała Babia Góra – Babia Góra
szlak turystyczny czerwony Zawoja Czatoża – Przełęcz Jałowiecka
szlak turystyczny żółty Zawoja WidłyMarkowe SzczawinyBabia Góra
szlak turystyczny zielony Zawoja Widły – Markowe Szczawiny
szlak turystyczny niebieski Zawoja MarkowaZawoja Czatoża
szlak turystyczny czerwony Zawoja Podryżowana – Markowe Szczawiny
szlak turystyczny niebieski Zawoja LajkonikStary Groń
szlak turystyczny niebieski Zawoja PolicznePrzełęcz KrowiarkiMarkowe Szczawiny
szlak turystyczny czerwony Przełęcz LipnickaGówniakBabia Góra
szlak turystyczny zielony Górny PłajSokolica
szlak turystyczny zielony JabłonkaBabia Góra
szlak turystyczny zielony Zubrzyca GórnaPrzełęcz Lipnicka
szlak turystyczny niebieski Zubrzyca Górna – Przełęcz między Przyporem a Czyżów Wierszkiem
szlak turystyczny czarny Przełęcz Lipnicka – Polica
szlak turystyczny niebieski szlak turystyczny zielony Zawoja Policzne – Polana Brożki
szlak turystyczny żółty Zawoja Podryżowana – Kiczorka (Cyl Hali Śmietanowej)
szlak turystyczny zielony Zawoja CentrumHala Krupowa
szlak turystyczny niebieski Zbocze Kiczorki – Kiczorka (Cyl Hali Śmietanowej)
szlak turystyczny niebieski Skawica Górna – Hala Krupowa
szlak turystyczny żółty Juszczyn – Hala Krupowa
szlak turystyczny niebieski KojszówkaPrzełęcz Malinowe
szlak turystyczny zielony OsielecCupel
szlak turystyczny czarny Bystra – Hala Krupowa – Polica
szlak turystyczny niebieski Sidzina Dąb – Przełęcz Malinowe
szlak turystyczny zielony Sidzina Dąb – Hala Krupowa
szlak turystyczny czerwony Sidzina Wielka Polana – Hala Krupowa
szlak turystyczny zielony Sidzina Górna – Przełęcz Wąwóz – Zubrzyca Górna
szlak turystyczny żółty Sidzinka MałaPrzełęcz pod Beskidami
szlak turystyczny niebieski Przełęcz Spytkowicka – Polica
szlak turystyczny niebieski szlak turystyczny zielony Zubrzyca Górna – Hala Krupowa
  • część słowacka Beskidu Żywieckiego obejmuje szlaki[6]:
szlak turystyczny niebieski Wielka RaczaWielka RycerzowaPrzełęcz GlinkaKrawców WierchPilskoPrzełęcz GlinneBabia Góra
szlak turystyczny żółty Polhora – Przełęcz Polhorska
szlak turystyczny zielony przełęcz Głuchaczki – Przełęcz Jałowiecka
szlak turystyczny zielony Dolina Półgórzanki – Gajówka Hviezdoslava – przełęcz między Przyporem a Czyżów Wierszkiem
szlak turystyczny czarny Polhora – Slana Voda – Mała Babia Góra
szlak turystyczny żółty Slana Voda – Gajówka Hviezdoslava – Babia Góra
szlak turystyczny niebieski szlak turystyczny zielony Trzciana – Orawskie Jezioro
szlak turystyczny niebieski szlak turystyczny zielony przejście graniczne Trzciana/Chyżne – Orawskie Jezioro

Baza noclegowa[edytuj | edytuj kod]

Schroniska turystyczne i bacówki PTTK
Chatki studenckie
Bazy namiotowe
Schroniska prywatne

Bazę górską uzupełnia baza położona w dolinach, w szczególności w takich miejscowościach jak Zwardoń, Rycerka Dolna, Milówka, Korbielów, Zawoja.

Turystyka zimowa[edytuj | edytuj kod]

Śnieg w Beskidzie Żywieckim utrzymuje się stosunkowo długo, nawet do początku maja, co związane jest z panującym tutaj specyficznym mikroklimatem. Najwyższą narciarską górą w Beskidach nadal pozostaje Pilsko (1557 m), na które prowadzą liczne wyciągi z Korbielowa. Miejscowość ta staje się coraz częściej alternatywą dla zatłoczonego Szczyrku, znajdującego się w sąsiednim Beskidzie Śląskim. Działa tutaj duży Ośrodek Narciarski Pilsko w Korbielowie[5]. Jakość pozostałych stoków narciarskich w regionie odbiega nieco od standardów, ale systematycznie ulega poprawie. Coraz więcej z nich ma własne ratraki, armatki śnieżne, a nawet oświetlenie. Beskid Żywiecki to raj nie tylko dla narciarzy. Od dawien dawna organizowane są tu doskonałe kuligi. Tam, gdzie nie da się ani dojść, ani dojechać, można dotrzeć na skuterze śnieżnym z miejscowej wypożyczalni[potrzebne źródło]. Istnieją też znakowane szlaki turystyki narciarskiej[5].

Ratownictwo górskie i pomoc medyczna[edytuj | edytuj kod]

Za ratownictwo w rejonie Beskidu Żywieckiego odpowiedzialna jest Beskidzka Grupa GOPR. Ma ona swoje placówki w schroniskach na Hali Lipowskiej, na przełęczy Przegibek, w Zwardoniu, na Wielkiej Raczy, na Markowych Szczawinach i na Hali Miziowej[5].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. 2,0 2,1 2,2 Beskid Śląski i Żywiecki. Mapa 1:50 000. Kraków: Wyd. „Compass”, 2011. ISBN 978-83-7605-084-3.
  3. 3,0 3,1 3,2 Ewa Stupnicka: Geologia regionalna Polski. Warszawa: Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, 2007. ISBN 978-83-235-0253-1.
  4. W. Jaroszewski, L. Marks, A. Radomski, 1985: Słownik geologii dynamicznej. Wyd. Geologiczne, Warszawa
  5. 5,00 5,01 5,02 5,03 5,04 5,05 5,06 5,07 5,08 5,09 5,10 5,11 5,12 5,13 5,14 5,15 Stanisław Figiel, Piotr Krzywda: Beskid Żywiecki. Oficyna Wydawnicza „Rewasz”, 2006. ISBN 83-89188-59-7.
  6. Turystyczna i satelitarna mapa Słowacji. [dostęp 2012-01-10].


Panorama Beskidu Żywieckiego z Zapolanki
Panorama Beskidu Żywieckiego z Zapolanki