TeX

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Logo TeX-a

TeX (wymowa IPA: /tɛx/ jak gr.) – komputerowy system profesjonalnego składu drukarskiego, obejmujący zarówno dedykowany język, jak i kompilator przygotowujący pliki w formatach wymaganych przez urządzenia graficzne (drukarki, naświetlarki).

Szczególnie często używa się go przy składaniu tekstów naukowych (np. matematycznych), ponieważ umożliwia budowanie dość złożonych wyrażeń, w tym skomplikowanych wzorów matematycznych. Nie mniej ważny jest szeroki zakres dostępnych gotowych pakietów poleceń rozwiązujących mniej lub bardziej typowe problemy związane z tworzeniem publikacji, są to np. automatyczne numerowanie równań, tworzenie skorowidzów, tabel, spisu skrótów, wstawianie prostych ilustracji.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Litery Τ, Ε i Χ reprezentują greckie litery, odpowiednio tau, epsilon oraz chi (\tau\epsilon\chi), tworzące początek greckiego słowa τέχνη (technē) oznaczającego sztukę lub rzemiosło, od którego pochodzi wyraz technika.

Pochodzenie nazwy uzasadnia poprawną wymowę /tɛx/ (tech), lecz ze względu na trudność wymowy spółgłoski szczelinowej miękkopodniebiennej bezdźwięcznej w krajach anglojęzycznych stosuje się również /tɛk/.

W tekstach złożonych za pomocą TeX-a jego nazwa jest zapisywana jako TeX logo.svg. W technologii uniemożliwiającej użycie właściwego kerningu oraz obniżenia "E" program jest nazywany "TeX".

Powstanie i rozwój[edytuj | edytuj kod]

TeX został napisany w języku WEB, który z kolei produkuje programy w języku Pascal. Przy okazji powstał język METAFONT, przeznaczony do opisu fontów, w którym zostały stworzone fonty domyślnie używane przez TeX – ich krój nosi nazwę Computer Modern.

Program powstał w Stanach Zjednoczonych na Uniwersytecie Stanforda. Jego twórcą jest Donald E. Knuth, amerykański matematyk i informatyk. Program powstał, ponieważ prof. Knuth nie był zadowolony z wyglądu swojej książki The Art of Computer Programming. Postanowił wziąć sprawy w swoje ręce i stworzyć język programowania, który umożliwiłby skład tekstu wysokiej jakości. Początkowo profesor zakładał, że prace zajmą najwyżej pół roku, jednak jego oszacowanie było błędne – ostatecznie program został ukończony po ok. ośmiu latach, w 1985 roku. Z tą chwilą rozwój programu został zatrzymany, były poprawiane jedynie błędy.

Profesor Knuth wyznaczył nagrodę pieniężną za każdy znaleziony w jego programie błąd. W roku 1985 nagroda wynosiła 1 cent, była podwajana co rok aż do 327 dolarów i 68 centów[1].

Począwszy od wersji 3 systemu TeX każda kolejna podwersja oznaczana jest kolejnym dziesiętnym przybliżeniem liczby π. Bieżąca wersja, opublikowana w 2008 roku, ma numer 3.1415926[2].

We współczesnych dystrybucjach oprócz programu TeX dostępne są jego rozszerzone wersje, z których część jest nadal rozwijana. Najpopularniejsze z nich to:

  • pdfTeX – rozszerzenie pozwalające tworzyć bezpośrednio pliki w formacie PDF;
  • eTeX – rozszerzenie o nowe polecenia ułatwiające pisanie makr oraz umożliwiające skład dwukierunkowego tekstu
  • XeTeX – wariant umożliwiający korzystanie ze standardu Unicode oraz fontów komputerowych we współczesnych formatach, takich jak OpenType oraz AAT.

Popularyzacja formatu PDF spowodowała, że w większości nowoczesnych dystrybucji TeX-a domyślnym programem jest pdfTeX.

Formaty i zastosowania[edytuj | edytuj kod]

Jednymi z głównych zalet systemu są: dostępność plików źródłowych oprogramowania, przenośność na dowolną platformę sprzętową/systemową (co daje m.in. identyczny efekt pracy na dowolnym komputerze) i stabilność działania. Do szybkiego wzrostu popularności TeX-a w publikacjach naukowych przyczynił się fakt, że praktycznie wszystkie prestiżowe wydawnictwa i czasopisma z zakresu nauk ścisłych przyjmują do publikacji teksty zapisane w TeX-u, a nawet udostępniają własne szablony, pozwalające nadawać publikacji wygląd zgodny z przyjętym w danym czasopiśmie czy wydawnictwie (np. w fizyce pozycję de facto standardu uzyskał opracowany na potrzeby wydawnictw American Physical Society RevTeX4). Szablony te z reguły oparte są na formacie TeX-a zwanym LaTeX2e.

Ponieważ TeX jest wolnym oprogramowaniem, to choć jego rozwój został zatrzymany, powstały programy bazujące na oryginalnym kodzie, rozszerzające możliwości systemu, np. o możliwość włączania grafiki w różnych formatach, generowanie plików PDF, PS, czy też skład w języku japońskim. Ponadto łatwość tworzenia makr spowodowała, że dla TeX-a dostępnych jest mnóstwo rozszerzeń ułatwiających pracę, nazywanych formatami. Przykładem takiego zestawu makr jest AMSTeX, LaTeX (stworzony przez Leslie Lamporta), LaTeX2e, ConTeXt.

Wiele wyrażeń matematycznych, które pojawiają się na Wikipedii, zostało stworzonych właśnie poprzez TeX-a. Na przykład:

 \frac{\sum\limits_{n=1}^N x^{\sqrt{n+1}}-x^{x^{2n}}}{(\ln(x)+2x^{4x+1289})^{\frac{1}{2}}}

Użytkownicy[edytuj | edytuj kod]

Wiele osób rozwijających TeX-a stowarzyszonych jest w organizacji TeX Users Group (TUG). Istnieją także narodowe grupy użytkowników TeX-a – np. niemiecka DANTE, francuska GUTENBERG czy Polska Grupa Użytkowników Systemu TeX (GUST).

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Richard J. Kinch: An Example of Donald Knuth's Reward Check (ang.). [dostęp 2010-04-17].
  2. Donald E. Knuth: Recent News (ang.). 2008. [dostęp 2010-07-07].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]