Alfabet grecki

Z Wikipedii

Artykuł wymaga poszerzenia. Zajrzyj na stronę dyskusji, by dowiedzieć się, czego brakuje i jeśli to możliwe, uzupełnij braki.

Do tej strony wymagana jest rozszerzona grecka czcionka. Jeśli takiej nie posiadasz, możesz ją pobrać stąd.

Alfabet grecki – powstały ok. IX w. p.n.e. alfabet służący do zapisu języka greckiego i języków kilku ludów znajdujących się pod wpływem kultury greckiej. Jego znaki służyły Grekom także do zapisu liczb. We wczesnej starożytności istniało wiele form alfabetu greckiego, wypartych w okresie klasycznym przez formę jońską (zachodnią), której w niezmienionej postaci używa się do dziś do zapisu języka nowogreckiego.

Spis treści 1 Alfabet grecki 1.1 Postać klasyczna 1.2 Postać rozszerzona 1.3 Pozostałe litery greckie 1.3.1 Digamma 1.3.2 Stigma 1.3.3 Heta 1.3.4 Jot 1.3.5 San 1.3.6 Szo 1.3.7 Koppa 1.3.8 Sampi 1.4 Dyftongi i kombinacje literowe 1.5 Sposób pisania 1.6 Znaki diakrytyczne 1.7 System politoniczny i monotoniczny 1.8 Interpunkcja grecka 2 Historia alfabetu greckiego 2.1 Pismo linearne A i B 2.2 Powstanie alfabetu greckiego 2.3 Mity o powstaniu alfabetu greckiego 3 Inne języki zapisywane za pomocą alfabetu greckiego 4 Bibliografia

[edytuj] Alfabet grecki

[edytuj] Postać klasyczna

Klasyczny alfabet grecki składa się z 24 liter:

Litera	Nazwa			Wymowa		Transliteracja
	Grecka (klasyczna)	Łacińska	Polska	Starożytna	Nowogrecka
Α α	ἄλφα (wym. alpha)	alpha (wym. alfa)	alfa	[a] [aː]	[a]	a
Β β ϐ	βῆτα (wym. beta)	bēta	beta	[b]	[v]	b
Γ γ	γάμμα (wym. gamma)	gamma	gamma	[ɡ]	[ʝ] przed [e̞] lub [i]; w innych wypadkach [ɣ]	g
Δ δ	δέλτα (wym. delta)	delta	delta	[d]	[ð]	d'
Ε ε ϵ ϶	ἒ ψιλόν (wym. e psilon)	epsīlon	epsilon	[e]	[e̞]	e
Ζ ζ	ζῆτα (wym. dzeta)	dzeta (wym. dzeta lub zeta)	dzeta	[zd] albo [ʣ], później [zː]	[z]	z
Η η	ἦτα (wym. eta)	ēta	eta	[ɛː]	[i]	e, ē
Θ θ ϴ ϑ	θῆτα (wym. theta)	thēta (wym. teta)	theta	[tʰ]	[θ]	th
Ι ι	ἰῶτα (wym. iota)	iōta	jota	[i]] [iː]	[i], [j]	i
Κ κ ϰ ϗ	κάππα (wym. kappa)	kappa	kappa	[k]	[c] przed [e̞] lub [i]; w innych wypadkach [k]	k
Λ λ	λάμβδα (wym. lambda), λάβδα (wym. labda)	lambda	lambda	[l]	[l]	l
Μ μ	μῦ (wym. my)	my (wym. mi)	my	[m]	[m]	m
Ν ν	νῦ (wym. ny)	ny (wym. ni)	ny	[n]	[n]	n
Ξ ξ	ξῦ (wym. ksy), ξῖ (wym. ksi), ξεῖ (wym. ksej)	xy (wym. ksi), xi	ksi	[ks]	[ks]	ks, x
Ο ο	ὂ μικρόν (wym. o mikron)	omicron (wym. omikron)	omikron	[o]	[o̞]	o
Π π ϖ	πῖ (wym. pi), πεῖ (wym. pej)	pi	pi	[p]	[p]	p
Ρ ρ ϱ	ῥῶ (wym. rho)	rho (wym. ro)	rho	[r], [r̥]	[r]	r, rh
Σ σ Ϲ ϲ Ͻ ͻ ς	σίγμα, σῖγμα (wym. sigma)	sigma	sigma	[s]	[s]	s
Τ τ	ταῦ (wym. tau)	tau	tau	[t]	[t]	t
Υ ϒ υ	ὖ ψιλόν, ὒ ψιλόν (wym. y psilon)	ypsīlon (wym. ipsilon)	ipsylon	[u] [uː], później [y] [yː]	[i]	y
Φ φ ϕ	φῖ(wym. phi), φεῖ (wym. phej)	phi (wym. fi)	phi	[pʰ]	[f]	ph
Χ χ	χῖ (wym. khi), χεῖ (wym. khej)	chi	chi	[kʰ]	[ç] przed [e̞] lub [i]; w innych wypadkach [x]	kh
Ψ ψ	ψῖ (wym. psi), ψεῖ (wym. psej)	psi	psi	[ps]	[ps]	ps
Ω ω	ὦ μέγα (wym. o mega)	oměga	omega	[ɔː]	[o̞]	o, ō

[edytuj] Postać rozszerzona

Kolejność liter wraz z ich odmianami w rozszerzonym alfabecie greckim jest następująca:

[edytuj] Pozostałe litery greckie

Pewne litery występowały w piśmie greckim tylko w okresach archaicznym, średniowiecznym, w niektórych dialektach lub do zapisu cyfr (digamma, stigma, heta, jot, san, szo, koppa i sampi). Litera szo została dodana do alfabetu greckiego w celu zapisu języka baktryjskiego, podczas gdy ligatura stigma stanowiła połączenie sigmy i tau.

Litera	Nazwa	Wymowa	Odpowiednik literowy z alfabetu fenickiego	transliteracja
	digamma	[w]	wāw	w
	stigma	[st]		st
	heta	[h]	ḥēth	h
	jot	[j]	yōdh	j
	san	[s]	ṣādē	s
	szo	[ʃ]	ṣādē	sh
	koppa	[q]	qōph	q
	sampi	[sː], [ks], [ts]	ṣādē	ss

[edytuj] Digamma

Zobacz więcej w osobnym artykule: Digamma.

[edytuj] Stigma

Zobacz więcej w osobnym artykule: Stigma (litera).

[edytuj] Heta

Zobacz więcej w osobnym artykule: Heta.

[edytuj] Jot

Zobacz więcej w osobnym artykule: Jot.

[edytuj] San

Zobacz więcej w osobnym artykule: San (litera).

[edytuj] Szo

Zobacz więcej w osobnym artykule: Szo.

[edytuj] Koppa

Zobacz więcej w osobnym artykule: Koppa.

[edytuj] Sampi

Zobacz więcej w osobnym artykule: Sampi.

[edytuj] Dyftongi i kombinacje literowe

Kombinacja literowa	Wymowa			Uproszczona transliteracja
	archaiczna	klasyczna	nowogrecka
ᾰι, αι		[aɪ]	[e̞]	ai lub aj
ᾱι, ᾳ	[aːɪ]	[aː]	[a]	a lub ā
ει	[eː]	[eː]	[i]	ei lub ej
ηι, ῃ	[ɛːi]	[ɛː]	[i]	e lub ē
οι		[oɪ]	[i]	oj
ῠι, υι	[yɪ]	[yː]	[i]	yi lub yj
ῡι, υι	[yːi]	[yː]	[i]	yi lub yj
ωι, ῳ	[ɔːɪ]	[ɔː]	[o̞]	o lub ō
ᾰυ, αυ		[aʊ]	[av] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [af] przed głoską bezdźwięczną	au, av
ᾱυ, αυ		[aːʊ]	[av] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [af] przed głoską bezdźwięczną	au, āv
ευ		[eʊ]	[e̞v] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [e̞f] przed głoską bezdźwięczną	eu, ev
ηυ		[ɛːʊ]	[iv] przed samogłoską lub spółgłoską dźwięczną; [if] przed głoską bezdźwięczną	eu, ēv
ου	[oʊ] [oː]	[uː]	[u]	u, ū, ou
ωυ**	[ɔːʊ]	[ɔː.y]	[o.i]	oy, ōy
γγ*		[ŋɡ]	[ŋɡ] w wymowie formalnej (palatalizowane do [ɲɟ] przed [e̞] lub [i]), ale często redukowane do [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [e̞] lub [i]); w pewnych przypadkach wymawiane także jako [ŋɣ] (palatalizowane do [ɲʝ] przed [e̞])	ng
γκ*		[ŋk]	Na początku wyrazu [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [e̞] lub [i]); w innych przypadkach [ŋɡ] (palatalizowane do [ɲɟ] przed [e̞] lub [i]), często redukowane do [ɡ] (palatalizowane do [ɟ] przed [e̞] lub [i]	nk
γξ*	[ŋks]	[ŋɡz]		nks
γχ*	[ŋkʰ]	[ŋx]	[ɲç] przed [e̞] lub [i]; w innych przypadkach [ŋx]	nch, nkh
μπ		[mp]	Na początku wyrazu [b]; w innych przypadkach [mb], często redukowane do [b]	mp
ντ		[nt]	Na początku wyrazu [d]; w innych przyadkach [nd], często redukowane do [d]	nt

* Niektórzy twierdzą, żę [ŋ] (spółgłoska nosowa miękkopodniebienna) jest osobnym fonemem.

[edytuj] Sposób pisania

Początkowo pismo greckie zapisywano od prawej do lewej, jak pisma semickie. Następnie rozpowszechnił się system zwany bustrofedonem (gr. βουστροφηδόν, "jak wół orze bruzdy") w którym pisano przemiennie od prawej do lewej i od lewej do prawej – najpóźniejsze znane zastosowania tego systemu pochodzą z Gortyny na Krecie (V w. p.n.e.), w Atenach już od ok. 550 p.n.e. pisano od lewej do prawej.

Początkowo grecy pisali wszystkie litery, wyrazy i zdania jednym ciągiem – nie znali minuskuły, odstępów między wyrazami, znaków diakrytycznych ani interpunkcyjnych. W związku z faktem, że lektura tekstu pisanego jednym ciągiem jest trudna, dla rozdzielenia niektórych wyrazów w inskrypcjach używano czasem pionowej kreski lub pionowego rzędu trzech kropek. W starożytności pisano wyłącznie kapitałą (używanym na inskrypcjach i zwojach pismem o kształtach kanciastych) i kursywą (stosowaną od V. w. p.n.e. w pismach o charakterze urzędowym), dopiero w IX w. n.e. weszła w użycie minuskuła.

[edytuj] Znaki diakrytyczne

Pismo greckie posiada trzy znaki diakrytyczne na oznaczenie akcentu, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie dyftongów, dwa znaki diakrytyczne na oznaczenie przydechów oraz rzadko występujący znak tremy.

Przydech (łac. spiritus)

Zaczynające się od samogłoski lub dyftongu słowa greckie otrzymują przy tej samogłosce lub dyftongu znak diakrytyczny na oznaczenie przydechu. W dyftongach znak przydechu stawia się przy drugiej samogłosce z dyftongu. Są dwa znaki na oznaczenie przydechu:

• ῾ – przydech mocny (spiritus asper) wymawiany podobnie jak polskie h,
• ᾿ – przydech słaby (spiritus lenis), niewymawiany.

Prócz samogłosek i dyftongów przydech otrzymuje litera ro. Jeśli znajduje się ona na początku wyrazu, litera ro zawsze otrzymuje przydech mocny. Podwójna litera ro, znajdująca się zawsze w środku wyrazu, otrzymuje przydech słaby nad pierwszą literą, przydech mocny nad drugą – często w typografii tych przydechów się nie zaznacza, jednak w transkrypcji zbitkę ρρ oddaje się z reguły jako rrh.

Prz