Układ planetarny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zdjęcie w podczerwieni czterech planet układu HR 8799
Podobne układy planetarne: 55 Cancri A i Układ Słoneczny w tej samej skali

Układ planetarnyplanety i inne ciała niebieskie, krążące wokół centralnej gwiazdy lub układu gwiazd. System planetarny, w którym znajduje się Ziemia nosi nazwę Układu Słonecznego.

Odkrycia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy pozasłoneczny układ planetarny został odkryty przez polskiego astronoma Aleksandra Wolszczana w 1992 roku wokół pulsara PSR 1257+12: krążą w nim trzy planety. Do dziś znane są tylko trzy układy, w których gwiazdą centralną jest pulsar[1].

Do 4 grudnia 2014 Encyklopedia pozasłonecznych układów planetarnych stwierdzała istnienie 1162 pozasłonecznych systemów planetarnych (w tym 473 systemów wielokrotnych, czyli z więcej niż jedną planetą pozasłoneczną)[1].

Metody badań[edytuj | edytuj kod]

Specyfika najwydajniejszych metod wykrywania planet pozasłonecznych (tranzytów i badania zmian prędkości radialnej) ma wpływ na dokonywane odkrycia: w początkach badań (przełom XX i XXI wieku) najczęściej wykrywane były planety o dużej masie, wyraźnie zaburzające ruch gwiazdy macierzystej. Najwięcej znanych planet było obiektami o masie rzędu masy Jowisza, znajdującymi się na ciasnych orbitach (to tak zwane gorące jowisze). Dzięki misji Kepler, w drugiej dekadzie XXI w. obserwacja tranzytów planet stała się najwydajniejszą metodą wykrywania układów planetarnych, szczególnie wielokrotnych. Także ona ma jednak ograniczenia, pozwala wykryć głównie planety krążące blisko gwiazd i tylko przy specyficznym ustawieniu płaszczyzn orbit względem obserwatora.

Charakterystyka układów[edytuj | edytuj kod]

Ciasny układ Kepler-11 w porównaniu z wewnętrznym Układem Słonecznym

Charakterystyczną cechą Układu Słonecznego jest to, że gazowe olbrzymy to planety zewnętrzne: krążą one poza pasem planetoid i linią śniegu, gdzie najprawdopodobniej powstały. Planety typu ziemskiego krążą bliżej gwiazdy. Układ planetarny Kepler-90, choć znacznie ciaśniejszy od Układu Słonecznego, ma podobną konfigurację: w wewnętrznej części krążą niewielkie planety, a na dalekich orbitach planety-olbrzymy.

Wiele pozasłonecznych układów planetarnych różni się konfiguracją od Układu Słonecznego, co po części wynika ze specyfiki metod ich wykrywania. Dość pospolite wydają się ciasne układy, w których kilka planet o masach większych od Ziemi krąży wokół gwiazdy w odległościach podobnych do Merkurego, m.in. Kepler-11, Kepler-32 i Kepler-33.

W niektórych przypadkach gwiazda macierzysta jest gwiazdą wielokrotną, wówczas, w zależności od mas i odległości gwiazd, planety mogą okrążać jeden składnik układu lub dwa (planety okołopodwójne). W szerokich układach podwójnych druga gwiazda nie wywiera znacznego wpływu na planety i może on mieć konfigurację podobną do Układu Słonecznego, jak np. 55 Cancri A z gazowym olbrzymem 55 Cancri d na dalekiej orbicie.

W niektórych układach występuje rezonans orbitalny pomiędzy planetami, podobnie jak np. w układach księżyców Jowisza i Saturna. Przykładowo okresy obiegu planet Gliese 876 c, b i e są w stosunku 1:2:4, a w układzie Kepler-223 okresy obiegu czterech planet są w stosunkach 3:4:6:8.

Układem o nietypowej konfiguracji, na razie wymykającej się modelom powstawania planet jest układ HR 8799, gdzie cztery bardzo masywne planety (7–10 MJ), które odkryto na zdjęciach w podczerwieni, krążą po orbitach bardzo dalekich od gwiazdy[2].

Wprawdzie w większości układów planety krążą w przybliżeniu w jednej płaszczyźnie, tak jak w naszym[3], ale znane są wyjątki. Przykładowo orbita planety ypsilon Andromedae c jest nachylona pod kątem 30° do orbity planety d.

Jedna lub więcej planet może krążyć w ekosferze, gdzie nasłonecznienie pozwala na istnienie ciekłej wody na powierzchni (inne warunki mogą to zmienić). Do przykładów należą planety Kepler-62e i Kepler-62f.

Układy o największej liczbie odkrytych planet[edytuj | edytuj kod]

8 planet:

  1. SłońceUkład Słoneczny

7 planet:

  1. HD 10180 (przypuszczalnie nawet 9)
  2. Kepler-90

6 planet:

  1. HD 40307
  2. Kepler-11

5 planet[1]:

  1. 55 Cancri
  2. Kepler-20
  3. Kepler-33
  4. Kepler-55
  5. Kepler-62
  6. Kepler-80
  7. Kepler-84
  8. Kepler-102
  9. Kepler-169
  10. Kepler-186
  11. Kepler-238
  12. Kepler-292
  13. Kepler-296

4 planety – 35 znanych układów[1], w tym:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Jean Schneider: Catalog. W: The Extrasolar Planet Encyclopaedia [on-line]. 2014-12-04. [dostęp 2014-12-09].
  2. Quartet of giant planets puzzles astronomers (ang.). 2010-12-08. [dostęp 2010-12-08].
  3. Kepler mission: NASA's Kepler Mission Announces a Planet Bonanza, 715 New Worlds (ang.). NASA, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-01].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]