Układ planetarny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Zdjęcie w podczerwieni czterech planet układu HR 8799
Podobne układy planetarne: 55 Cancri A i Układ Słoneczny w tej samej skali

Układ planetarnyplanety i inne ciała niebieskie, krążące wokół centralnej gwiazdy lub układu gwiazd. System planetarny, w którym znajduje się Ziemia nosi nazwę Układu Słonecznego.

Odkrycia[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy pozasłoneczny układ planetarny został odkryty przez polskiego astronoma Aleksandra Wolszczana w 1992 roku wokół pulsara PSR 1257+12: krążą w nim trzy planety. Do dziś znane są tylko trzy układy, w których gwiazdą centralną jest pulsar[1].

Do 9 marca 2014 Encyklopedia pozasłonecznych układów planetarnych stwierdzała istnienie 1099 pozasłonecznych systemów planetarnych (w tym 462 systemy wielokrotne, czyli z więcej niż jedną planetą pozasłoneczną)[1].

Metody badań[edytuj | edytuj kod]

Specyfika najwydajniejszych metod wykrywania planet pozasłonecznych (badania zmian prędkości radialnej i tranzytów) ma wpływ na dokonywane odkrycia: w początkach badań (przełom XX i XXI wieku) najczęściej wykrywane były planety o dużej masie, wyraźnie zaburzające ruch gwiazdy macierzystej. Najwięcej znanych planet było obiektami o masie rzędu masy Jowisza, znajdującymi się na ciasnych orbitach (to tak zwane gorące jowisze). Dzięki misji Kepler, obserwacja tranzytów planet stała się bardzo wydajną metodą wykrywania układów planetarnych, szczególnie wielokrotnych, jednak i ona pozwala wykryć głównie planety krążące blisko gwiazd i tylko przy specyficznym ustawieniu płaszczyzn orbit względem obserwatora.

Charakterystyka układów[edytuj | edytuj kod]

Ciasny układ Kepler-11 w porównaniu z wewnętrznym Układem Słonecznym

Charakterystyczną cechą Układu Słonecznego jest to, że gazowe olbrzymy to planety zewnętrzne: krążą one poza pasem planetoid i linią śniegu, gdzie najprawdopodobniej powstały. Planety typu ziemskiego krążą bliżej gwiazdy. Układ planetarny Kepler-90, choć znacznie ciaśniejszy od Układu Słonecznego, ma podobną konfigurację: w wewnętrznej części krążą niewielkie planety, a na dalekich orbitach planety-olbrzymy.

Wiele pozasłonecznych układów planetarnych różni się konfiguracją od Układu Słonecznego, co po części wynika ze specyfiki metod ich wykrywania. Dość pospolite wydają się ciasne układy, w których kilka planet o masach większych od Ziemi krąży wokół gwiazdy w odległościach podobnych do Merkurego, m.in. Kepler-11, Kepler-32 i Kepler-33.

W niektórych przypadkach gwiazda macierzysta jest gwiazdą wielokrotną, wówczas, w zależności od mas i odległości gwiazd, planety mogą okrążać jeden składnik układu lub dwa (planety okołopodwójne). W szerokich układach podwójnych druga gwiazda nie wywiera znacznego wpływu na planety i może on mieć konfigurację podobną do Układu Słonecznego, jak np. 55 Cancri A z gazowym olbrzymem 55 Cancri d na dalekiej orbicie.

W niektórych układach występuje rezonans orbitalny pomiędzy planetami, podobnie jak np. w układach księżyców Jowisza i Saturna. Przykładowo okresy obiegu planet Gliese 876 c, b i e są w stosunku 1:2:4, a w układzie Kepler-223 okresy obiegu czterech planet są w stosunkach 3:4:6:8.

Układem o nietypowej konfiguracji, na razie wymykającej się modelom powstawania planet jest układ HR 8799, gdzie cztery bardzo masywne planety (7–10 MJ), które odkryto na zdjęciach w podczerwieni, krążą po orbitach bardzo dalekich od gwiazdy[2].

Wprawdzie w większości układów planety krążą w przybliżeniu w jednej płaszczyźnie, tak jak w naszym[3], ale znane są wyjątki. Przykładowo orbita planety c jest nachylona pod kątem 30° do orbity planety d.

Jedna lub więcej planet może krążyć w ekosferze, gdzie nasłonecznienie pozwala na istnienie ciekłej wody na powierzchni (inne warunki mogą to zmienić). Do przykładów należą planety Kepler-62e i Kepler-62f, a także Gliese 667 Cc, Gliese 667 Ce i Gliese 667 Cf w układzie czerwonego karła Gliese 667 C.

Układy o największej liczbie odkrytych planet[edytuj | edytuj kod]

8 planet:

  1. SłońceUkład Słoneczny

7 planet:

  1. HD 10180 (przypuszczalnie nawet 9)
  2. Kepler-90

6 planet:

  1. Gliese 667 C
  2. HD 40307
  3. Kepler-11

5 planet:

  1. 55 Cancri
  2. Kepler-20
  3. Kepler-32
  4. Kepler-33
  5. Kepler-55
  6. Kepler-62
  7. Kepler-80
  8. Kepler-84
  9. Kepler-102
  10. Kepler-169
  11. Kepler-238
  12. Kepler-292
  13. Kepler-296
  14. tau Ceti (prawdopodobnie)

4 planety – 39 znanych układów[1][4], w tym:

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło układ planetarny w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 Jean Schneider: Catalog. W: The Extrasolar Planet Encyclopaedia [on-line]. 2014-03-07. [dostęp 2014-03-09].
  2. Quartet of giant planets puzzles astronomers (ang.). 2010-12-08. [dostęp 2010-12-08].
  3. Kepler mission: NASA's Kepler Mission Announces a Planet Bonanza, 715 New Worlds (ang.). NASA, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-01].
  4. Kepler Discoveries (ang.). Kepler Mission, NASA, 2014-02-26. [dostęp 2014-03-01].
  5. T. Forveille, X. Bonfils: The HARPS search for southern extra-solar planets XXXII. Only 4 planets in the Gl~581 system (ang.). 2011-09-12. [dostęp 2011-09-28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]