Ukiyo-e

Drzeworyt z 1794 r. autorstwa Sharaku, przedstawiający aktora teatru kabuki

Matryca do odbitek

Ukiyo-e (jap. 浮世絵, Ukiyo-e^? "obrazy przepływającego świata") – rodzaj malarstwa i drzeworytu japońskiego funkcjonujący w swej typowej formie od połowy XVII wieku do początku ery Meiji (1868). Ukiyo-e były plastycznym środkiem wyrazu społeczności "przepływającego świata" (ukiyo), powstającym w obrębie dzielnic rozrywki największych miast japońskich epoki Edo (1600-1867). Drzeworyt, obok popularnej literatury kibiyoshi i teatru kabuki, stanowiły jeden z trzech zasadniczych filarów kultury ukiyo.

Historia gatunku

Shigenaga Honjō osłania się przed eksplodującym pociskiem. Autor: Kuniyoshi Utagawa

Dohan Kaigetsudō: "Bijin" (Piękna kobieta)

Technika wykonywania drzeworytu monochromatycznego pojawiła się w Japonii przypuszczalnie w VIII wieku za pośrednictwem warsztatów koreańskich i stosowana była przede wszystkim do druku tekstów i wizerunków buddyjskich. Z czasem zaczęto ją stosować także do druku literatury edukacyjnej, popularnej i pornograficznej.

Około połowy XVII wieku została zaadoptowana do druku pamfletów i reklam teatru kabuki oraz popularnych książek ilustrowanych ukazujących Yoshiwarę, dzielnicę rozkoszy w Edo (ob. Tokio). Były to monochromatyczne publikacje, często ręcznie barwione.

Początek gatunku wiąże się z działalnością anonimowego artysty określanego w późniejszej literaturze przedmiotu jako mistrz Kambun, tworzącego około 1660. Termin ukiyoe po raz pierwszy pojawił się dopiero w 1682 w powieści Koshoku ichidai otoko, Doskonały kochanek, której autorem był popularny podówczas pisarz i poeta Saikaku Ihara.

Pierwszym autorem właściwego drzeworytu wielobarwnego, tzw. nishiki-e, był Harunobu Suzuki działający w latach 1765-1770.

Złoty wiek ukiyo-e przypada na lata 1781-1804, kiedy tworzyli m.in.: Kiyonaga, Utamaro, Eishi i Sharaku. Okres schyłkowy (do 1868) zaznaczają dokonania szkoły Toyokuni oraz działalność Hokusai i Hiroshige.

Choć drzeworyty w tej samej technice wykonywane są do dziś, rozwój gatunku zamyka się z upadkiem kultury ukiyo wraz ze schyłkiem epoki Edo. Drzeworyty wykonywane w czasach Meiji (1868-1912) i późniejsze określane są już nazwą hanga (jap. drzeworyt).

Technika wykonania

Kompletna technika wykonania wysokiej jakości wielobarwnego drzeworytu tzw. nishiki-e (dosł. brokatowy obraz) około 1800:

• artysta wykonuje czarno-biały, konturowy szkic, tzw. shita-gaki (dosł. pod-obraz), zaznaczając słowami lub numerami poszczególne barwy;
• rytownik nakleja szkic na klocek drzeworytniczy, przeciera go i według pozostałych linii wykonuje pierwszą matrycę;
• z pierwszej matrycy wykonywanych jest tyle odbitek (wciąż czarno-białych), ile klocków potrzebnych będzie dla poszczególnych kolorów (nawet po opracowaniu techniki drzeworytu wielobarwnego wybrane kolory nakładano niekiedy ręcznie);
• rytownik nakleja odbitki na klocki i po przetarciu przycina matryce poszczególnych barw;
• stemplarze wykonują główną część drzeworytu, odbijając poszczególne kolory;
• barwiarze i aplikatorzy nakładają ręcznie wybrane barwy i specjalne dekoracje (np. sproszkowaną macicę perłową);
• odbitki rozwieszane są do wysuszenia.

Wysuszone odbitki rozprowadzane były poprzez księgarnie i wędrownych sprzedawców.

Odmiany techniczne

• sumizuri-e: pierwsze drzeworyty ukiyo-e, czarno-białe
• tan-e: 1680-1720, ręcznie kolorowane odbitki
• beni-e: zwane także czerwonymi obrazami (od barwy dominującej), również ręcznie kolorowane
• benizuri-e: przewaga różu
• nishiki-e: tzw. obraz brokatowy (od szczególnej połyskliwości), wykorzystywano do 10 farb drukarskich, odbitkę posypywano proszkiem srebrnym, złotym lub sproszkowaną macicą perłową
• urushi-e: odbitki również połyskujące dzięki zmieszaniu czarnej farby drukarskiej z klejem o lekkim połysku (efekt przypomina lakę)

Funkcjonowanie

Ukiyo-e były relatywnie tanim sposobem tworzenia dużej ilości obrazów przeznaczonych głównie dla mieszczaństwa, stanowiąc rodzaj biuletynu dzielnic rozrywki. Ważną grupą odbiorców grafik byli także samuraje, zarówno mieszkający w Edo, jak i przybywający tam w pocztach namiestników prowincji - daimyō. Pierwotna tematyka ukiyo-e to pamflety reklamowe i programy mieszczańskiego teatru kabuki, wizerunki słynnych z urody mieszkanek dzielnic rozkoszy i sceny z życia tychże dzielnic. Dopiero w początkach XVIII wieku popularne stały się pejzaże. Ubocznym, choć ważnym nurtem były drobne przedstawienia fauny i flory. Od początku rozwoju ukiyo-e szczególną popularnością cieszyły się shunga (dosł. 'obrazy wiosenne') czyli książki i grafiki pornograficzne.

Ukiyo-e stały się źródłem inspiracji wielu artystów europejskich i amerykańskich.

Główni twórcy

• Moronobu Hishikawa
• Kaigetsudō
• Harunobu Suzuki
• Utamaro
• Sharaku
• Hiroshige Andō
• Hokusai

Przykładowe grafiki znajdują się w artykułach poświęconych tym autorom.

Linki

• http://www.all-art.org/history330-5.html
• http://www.viewingjapaneseprints.net/texts/ukiyoetexts/ukiyoe_intro.html
• http://www.artcyclopedia.com/history/ukiyo-e.html

Bibliografia

• Wiesław Kotański, Sztuka Japonii, Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, Warszawa 1974
• Rosella Menegazzo, Japonia, Wydawnictwo "Arkady", Warszawa 2008, ISBN 978-83-213-4578-9
• Pictorial Encyclopedia of Japanese Culture, Gakken Co., Ltd., Tokyo 1990, ISBN 0-87040-752-X