Zielona rewolucja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zielona rewolucja zmieniła agrokulturę

Zielona rewolucja – określenie programów rozwoju rolnictwa prowadzonych w latach 60. XX w. przez agencję ONZOrganizacja do spraw Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Ich celem było zlikwidowanie zjawiska głodu na Ziemi poprzez zwiększenie produktywności rolnictwa (zwłaszcza w krajach tropikalnych i subtropikalnych) dzięki zastosowaniu wydajniejszych odmian roślin uprawnych i rozwojowi agrotechniki.

Ważnym czynnikiem było wyhodowanie nowych odmian pszenicy, ryżu (np. IR-8) i kukurydzy, charakteryzujących się dużą plennością i odpornością na choroby.

Mimo znacznej poprawy sytuacji żywnościowej w wielu krajach, m.in. Indiach, Pakistanie, państwach Ameryki Południowej i Afryki, zielona rewolucja miała również swoje negatywne następstwa: ekologiczne – niekorzystne przekształcenia środowiska przyrodniczego w wyniku wprowadzania monokultur rolnych, przeprowadzania nieprzemyślanych melioracji czy nadmiernego zużycia wody w celu nawadniania, nadużywania nawozów sztucznych i pestycydów; społeczne: np. nagły wzrost zróżnicowania dochodów (biedni jeszcze bardziej zubożali), zaś brak doświadczenia rolników i odpowiednich urządzeń do magazynowania spowodowały straty cennych nadwyżek żywności.

Idea zielonej rewolucji krytykowana była również z pozycji marksistowskich – uważano, że prawdziwym jej celem jest wprowadzanie i utrwalanie systemu kapitalistycznego, m.in. poprzez zaniechanie reform rolnych i zachowywanie dotychczasowej struktury własności obszarów rolnych.

Charakterystyka rolnictwa w Indiach przed wprowadzeniem „zielonej rewolucji”[edytuj | edytuj kod]

Rolnictwo w Indiach w pierwszej połowie XX wieku charakteryzowało się dużą rozmaitością form – od gospodarstw tradycyjnych do nowoczesnych plantacji, produkujących dobra na rynek światowy. Większość obszarów rolniczych zajmowały jednak prymitywne, zacofane gospodarstwa rodzinne, które opierały się na prostej technice i działały w ramach tradycyjnej struktury i organizacji społecznej. Takie gospodarstwa często są określane jako chłopskie, zacofane czy żywieniowe.

Tradycyjne rolnictwo charakteryzuje się poprzez takie kryteria, jak rodzaj produkowanego dobra, ilość oraz jakość „towaru”, a także typ struktur społecznych. Ważny jest również cel produkcji: czy ma być ona źródłem wyżywienia dla rodziny, czy też powstałe dobra mają trafić na rynek krajowy, a nawet światowy. Rolnictwo chłopskie cechuje wyłącznie mała skala produkcji, prymitywne metody użytkowania roli oraz produkcja na potrzeby rodziny.

Rolnictwo tradycyjne często nazywano „nowoczesnym”, ze względu na szereg czynników łączących w/w rolnictwo z nowymi technikami, maszynami oraz sposobem prowadzenia roli. Niestety w Indiach przeważały gospodarstwa zwane chłopskimi. Zmodernizowane gospodarstwa stanowiły tylko niewielki odsetek gospodarstw w całych Indiach.

Miarą ilościową, która wyróżnia osiągnięty poziom rozwoju rolnictwa jest wskaźnik produktywności pracy, czyli wielkość produkcji w przeliczeniu na jednego zatrudnionego w rolnictwie. Na tle światowym Indie pod względem produktywności oraz technicznej modernizacji rolnictwa w znacznym stopniu odbiegały od innych państw różnych kontynentów. Na początku lat sześćdziesiątych średni poziom produktywności pracy w rolnictwie Indii stanowił zaledwie 2-4% odpowiednich wielkości w krajach najwyżej rozwiniętych.

Projekty rozwoju rolnictwa po uzyskaniu przez Indie niepodległości[edytuj | edytuj kod]

Rząd Indii na początku drugiej połowy XX wieku podejmował wiele posunięć w celu modernizacji dotychczasowego rolnictwa oraz poprawienia rolnictwa tradycyjnego. Zaczęto wprowadzać reformy instytucjonalno-społeczne obejmujące swym działaniem całe terytorium kraju. Likwidowano systemy wieloszczeblowej dzierżawy ziemi; reformy określały limit posiadanej ziemi i maksymalnych rent dzierżawnych oraz program rozkwitu wspólnot wiejskich. Wprowadzenie reform wniosło niewiele korzyści. Wielu obywateli Indii zostało właścicielami ziemi, jednak aby tak się stało każdy dzierżawca musiał udowodnić, że ma pełne prawo do niej. Z tego powodu duża rzesza robotników nie została objęta tą reformą.

Również inne zmiany nie wniosły zbyt wiele pożytku. Prawdziwą przyczyną niepowodzeń był brak niezbędnych reform politycznych. Przeprowadzenie bardziej radykalnej reformy rolnej przy przewadze dużych i średnich właścicieli w aparacie władzy politycznej było niemożliwe. Nie można było liczyć na współudział mas chłopskich w programach modernizacji wsi. Po nieudanych reformach rząd Indii postanowił wprowadzić zupełnie inne działanie w dążeniu do dalszego rozwoju rolnictwa. Nacisk położono w głównej mierze na kwestie techniczne.

W drugiej połowie lat sześćdziesiątych kryzys produkcji rolnej w Indiach drastycznie wzrósł. Wynikało to ze źle przeprowadzonych reform we wcześniejszych latach oraz z największej (od 70 lat) suszy, która objęła niemalże całe terytorium Indii. W 1966 r. ogólny deficyt zbóż kalkulowano na 16 mln ton, a zbiory zbóż stanowiły zaledwie 76 mln ton. Indie, aby nie dopuścić do śmierci głodowej 80 mln ludzi zamieszkujących prowincje najbardziej dotknięte suszą, zmuszone były do kupna od innych krajów 11 mln ton pszenicy. Trzy lata później Indie zebrały z pól ok. 100 mln ton zboża, a zakup pszenicy za granicą został zredukowany do 4 mln ton. W roku 1970-1971 produkcja zboża poprawiła się jeszcze bardziej i wynosiła 108 mln ton zabranych z własnych pól; zaprzestano również sprowadzać pszenicę z zagranicy. Działania między rokiem 1966 i 1971 określane są mianem „zielonej rewolucji”.

Początki „zielonej rewolucji” – wnioski, plany, propozycje[edytuj | edytuj kod]

W roku 1958 grono specjalistów, po dogłębnych analizach, dało ocenę sytuacji rolnictwa w Indiach, stwierdzając, że podstawowym dążeniem powinien być wzrost produkcji rolnej. W tym celu niezbędne jest dostarczenie rolnikowi całego kompletu środków produkcji, bodźców cenowych, kredytów oraz sprawnego aparatu handlowego i poradnictwa agrotechnicznego. Wiąże się to jednak ze znacznymi nakładami, dlatego niezbędna jest koncentracja wysiłków na ograniczonych terenach, gdzie stały dostęp do wody pozwala na szybkie osiągnięcie rezultatów produkcyjnych. W latach 1961-1966 zalecenia ekspertów zostały przyjęte. Zaczęto realizować plany, zaczynając od terenów dobrze rozwiniętych i z czasem rozszerzano pole działań na tereny średnio i słabo rozwinięte. „Główne myśli zaleceń – nacisk na wzrost produkcji żywności oraz koncentracja wysiłku na obszarach najlepszych – znalazły swój wyraz w Programie Intensywnych Okręgów Rolnych, którego realizację rozpoczęto w 1960 r. Programem tym objętych zostało 15 okręgów (…), wybranych pod kątem optymalnych warunków dla zwiększenia produkcji.”

Dr Norman Borlaug[edytuj | edytuj kod]

Norman Borlaug, dr fitopatologii został zatrudniony w znanej firmie chemicznej DuPont w Wellington w stanie Delaware, gdzie pracował w latach 1942-1944.” Początkowo zamierzano wykorzystać go w badaniach nad substancjami chemicznymi zwalczającymi choroby bakteryjne i grzybowe roślin oraz środkami konserwującymi wytwory rolnicze. W czerwcu 1944 roku Norman udał się do Meksyku w celu kierowania nowym programem badań jako fitopatolog i genetyk. Produkcja pszenicy w Meksyku była niewystarczająca w stosunku do zapotrzebowania kraju. Głównym problemem powodującym brak możliwości zbiorów pszenicy w większych ilościach były choroby grzybowe. Początkowo doktor wraz z grupą specjalistów nie mógł znaleźć rozwiązania, które wyeliminowałoby choroby nękające tę odmianę zboża, głównie rdzę źdźbłową. Na odmianę odporną na tę chorobę Borlaug musiał czekać 13 lat. Po tym czasie udało mu się odkryć jedną spośród ponad 6000 krzyżówek odmianę, która nie była w stanie zarazić się chorobą. Niestety, wyhodowanie krzyżówki odpornej na rdzę wiązało się ze znacznym zwiększeniem rozmiarów i wagi kłosa, co dało efekt fatalny – zbyt słabe źdźbła łamały się pod jego ciężarem. Rozwiązanie dr Norman znalazł przy pomocy karłowatych odmian pszenicy z Japonii. W 1953 roku dokonał on krzyżówki japońskiej pszenicy z pszenicą amerykańską otrzymując oczekiwany rezultat. Nowa odmiana była nazywana „półkarłem” – długość źdźbła wynosiła 30% zwykłych odmian i wyjątkowo dobrze się krzewiła. W następnych badaniach okazało się, że nie tylko osiągnięto sukces w tym co zamierzono, ale nowa krzyżówka (nazwana Norin 10/Brevor) składowała w ziarnie większe ilości asymilatów dając wyższy plon, niż odmiany pierwotne. Po wyhodowaniu dwóch odmian pszenicy – odpornej na rdzę oraz Norin 10/Brevor – postanowiono je skrzyżować w celu osiągnięcia planowanego efektu. Dzięki temu otrzymano dwie odmiany. Pictic 62 i Penjamo 62 przystosowane do uprawy w warunkach klimatu subtropikalnego i tropikalnego, które zapoczątkowały produkcję pszenicy jarej.

Norman Borlaug postanowił również wypróbować inne możliwości zwiększenia plonów pszenicy. Wykorzystał w tym celu naturalne warunki Meksyku. Latem uprawiał pszenicę na płaskowyżu i od razu po zbiorach wysyłał nasiona do stacji doświadczalnej w pobliżu Cuidad Oregon w Sonora położonej w dolinie Yaqui (Yaqui Valley). Różnice wysokości geograficznej i klimatu między tymi miejscami pozwalały na uzyskiwanie dwóch zbiorów w ciągu roku. Wysiewy na północy w warunkach skracającego się dnia, wysokiej temperatury i nisko nad poziomem morza oraz wysiewy na południu na dużych wysokościach, podczas długiego dnia i dużych opadów deszczu dały możliwość uzyskania odmian przystosowanych do różnych warunków. Program ten nazwano „hodowlą wahadłową”. Podczas różnych doświadczeń i uzyskania nowych, odpornych na różne czynniki zewnętrzne odmian uzyskano kolejny nieoczekiwany rezultat. Niektóre odmiany były niewrażliwe na długość dnia (fotoperiod). Cecha ta była wyjątkowo ważna dla geograficznego rozprzestrzeniania się wyhodowanych odmian.

W latach 1961 i 1962 odmiany Normana Borlauga wysyłane były do wielu krajów poprzez amerykańskie Ministerstwo Rolnictwa. Kilka z tych odmian rosło w Indiach, co wzbudziło zainteresowanie tamtejszych pracowników programu pszenicznego. Głównym problemem słabych zbiorów pszenicy w Indiach było niewykorzystywanie przez wysokie odmiany nawożenia azotowego, ponieważ wylegały. Wielu ekspertów zauważyło szansę wykorzystania odmian Borlauga, co rozwiązałoby problem pszenicy w Indiach. Skontaktowano się z dr Normanem i w 1963 roku poleciał on wraz z dr Andersonem do Indii. Początkowo rząd niechętnie odnosił się do wprowadzenia do uprawy nowych nasion, jednak niedożywienie i głód zmusiły rządy centralne do podjęcia interwencji i wdrożenia projektu w życie. Efekty widać było już po roku, kiedy to Indie zakupiły 18 tys. ton nasion, a w 1968 roku zebrano 17 milionów ton ziarna w porównaniu z 12 mln ton w 1964 roku. W wielu miejscowościach brakowało magazynów do przechowywanie zboża. Indie osiągnęły samowystarczalność w produkcji zbóż w 1974 roku.

Zmiany, nowości, innowacje – czyli kluczowy element nowej strategii rolnej[edytuj | edytuj kod]

Zielona rewolucja wniosła wiele nowości nie tylko w uprawę pszenicy. Do 1950 roku w Indiach uprawiano głównie ryż; duże postępy uzyskano również w jego uprawie. Był on głównym „żywicielem narodu” – stanowił od 35 do 80% kalorii spożywanych w Azji, w tym w Indiach. W celu poprawy zbiorów ryżu w 1962 roku na Filipinach powstała organizacja bazująca na meksykańskim programie pszenicy – Międzynarodowy Instytut Badań nad Ryżem. Zaczęto krzyżować różne odmiany ryżu uzyskując bardzo zróżnicowane gatunki, posiadające rozmaite cechy. Jednym z nich była odmiana ryżu która była w stanie zakwitnąć zalana nawet do 1m wysokości wodą. Inne gatunki były odporne na choroby, a jeszcze inne nadawały się do zróżnicowanych warunków klimatycznych. Prawdziwym przełomem była jednak odmiana zwana IR8. Była ona nazwana „ryżem cud”, ponieważ dawała dwa razy większe plony, charakteryzowała się większą odpornością na duże dawki nawozów i krótszym okresem wegetacji. Gatunek ten miał jednak też złe strony. Wymagał on większego wkładu człowieka w jego uprawę – częstszego wyrywania roślin, przesadzania ich w grządki oraz częstszych zbiorów, jako że odmiana ta dojrzewała szybciej niż tradycyjne gatunki ryżu.

Organizacje próbowały swoich sił również przy modyfikowaniu innych zbóż uprawianych w Indiach. Krzyżowano różne odmiany kukurydzy, badżary i dżowaru. Wszelkie modyfikacje i ulepszenia nie przyniosły aż tak satysfakcjonujących rezultatów jak w przypadku pszenicy czy ryżu, aczkolwiek w porównaniu do tradycyjnych gatunków w/w zbóż wyróżniały się lepszą wydajnością i odpornością na zróżnicowane warunki klimatyczne. „Dotychczasowe rezultaty uzyskane w ciągu 8 lat trwania Programu wskazują, że rozprzestrzenianie się WPO zbóż miało równomierny charakter zarówno w odniesieniu do poszczególnych zbóż, jak i określonych obszarów.”

Uprawa pszenicy skupiała się w Indiach w części środkowej, północnej i zachodniej, natomiast ryż zajął prawie całe terytorium Indii (pomijając jałowe pustynie). Od momentu wprowadzenia wysokoplennych odmian pszenicy i ryżu rozprzestrzenianie się ich następowało w błyskawicznym tempie. Patrząc na zmiany pod kątem wprowadzenia dwóch najbardziej satysfakcjonujących odmian można wydzielić dwa rejony zielonej rewolucji: 1. Północny – koncentrujący się na stanach Pendżab i Hariana i zachodni – obejmujący Uttar Pradesz 2. Południowy – skupiający się na stanach Tamil Nadu oraz Andhra Pradesz Oczywiście i w mniejszych obszarach przestrzennych istnieją okręgi o korzystnych warunkach wodno-klimatycznych, gdzie uczestnictwo odmian wysokoplennych jest o wiele wyższe niż średnia dla danego stanu.

Nawozy, mechanizacja i nawadnianie, czyli elementy usprawniające działanie zielonej rewolucji[edytuj | edytuj kod]

Zadowalające efekty wprowadzenia wysokoplennych odmian ryżu i pszenicy są zasługą nie tylko rozmaitych czynników przyrodniczych i gospodarczo-społecznych, ale także odpowiedniemu stopniowi nawadniania. Przed wprowadzaniem programu poprawy nawadniania terenów rolnych braki w Indiach w tej dziedzinie sięgały 80% obszarów uprawnych. „Udział nawadnianych obszarów zajętych przez ryż i pszenicę w ogólnej powierzchni tych dwóch upraw wynosi w Indiach 43,4%.” Do uzyskania takiego efektu konieczne było wszczęcie wiercenia studni kontrolujących proces nawadniania.

Wysokoplenne odmiany zbóż nie są jedynym elementem nowoczesnej technologii stanowiącej fundament zielonej rewolucji. Dużą rolę we wzroście produktywności zbóż odgrywają nawozy sztuczne. Trzy stany – Pendżab, Tamil Nadu i Hariana na przełomie lat 1964 – 1974 zanotowały najwyższy jak do tamtej pory przyrost zużycia nawozów sztucznych. Niestety nawozy te na dłuższą metę były drogie, dlatego uprawa zbóż stawała się kłopotliwa dla ludzi o mniejszych możliwościach finansowych. Ponieważ „sztucznie wyhodowane zboża nie wydadzą pełnych ziaren, jeśli nie dostarczy się im dużych dawek nawozów sztucznych”, uprawa ich na dużą skalę przez ludzi biednych była niemożliwa.

„Zielona rewolucja przekształcała dotychczasowych właścicieli ziemskich w bogatych farmerów typu amerykańskiego.” W chwili, gdy robotnicy zaczęli ubiegać się o większą płacę, właściciele ziemscy postanawiali zmechanizować uprawę w celu zastąpienia ludzi – maszynami. Takie rozwiązanie było rozsądne, albowiem jeden traktor zastępował 5 ludzi. Produkcja traktorów i zmechanizowanych maszyn rolniczych stanowiła jednak dość poważny problem w Indiach. W 1971 roku użytkowanie traktorów (140 tys. sztuk) i niewielkie rozmiary miejscowej produkcji (20 tys. sztuk) w zestawieniu z ogromną powierzchnią ziemi rolnej wskazywały, jak duże są w tej dziedzinie potrzeby.

Skutki zielonej rewolucji[edytuj | edytuj kod]

Podstawowym czynnikiem odpowiedzialnym za głód w Indiach były niskoproduktywne pola uprawne, które nie były w stanie zapewnić odpowiedniej ilości zbiorów w porównaniu do liczby populacji. Spowodowane to było wielokrotnymi suszami, niską technologią, brakiem wiedzy w różnych dziedzinach gospodarki oraz chorobami i plagami nękającymi pola uprawne. Światowy program rozwoju rolnictwa opracowany przez FAO wspomógł program zielonej rewolucji, postanawiając poczynić odpowiednie kroki w celu usprawnienia i odbudowania gospodarki Indii. W tym celu ustalono cztery podstawowe działania. – dalszy rozwój na obszarach rolnych – podwojenie ilości zbiorów danych roślin – korzystanie z nasion o zmodyfikowanej genetyce – zmodernizowanie istniejącej gospodarki

Zielona rewolucja poprzez zrealizowanie w/w założeń stworzyła wiele miejsc pracy, nie tylko dla pracowników rolnych, ale i robotników przemysłowych. Indie – „kraj głodujących” przekształcił się w „eksportera żywności”, zyskując jednocześnie szacunek innych krajów, w tym narodów Trzeciego Świata. Pomocną dłoń w kierunku projektu wyciągnęła Indira Gandhi wraz ze swą partią – Indyjskim Kongresem Narodowym. Na przełomie od uzyskania przez Indie niepodległości (1947 r.) do XXI wieku Indie osiągnęły kolosalne różnice w produkcji zbóż – statystyki przedstawia tabela 2.

Zróżnicowany zasięg zielonej rewolucji w skali kraju nie pozwala na jednoznaczną ocenę jej efektów. „Dlatego też należy (…) zbadać przebieg i efekty zielonej rewolucji na (…) obszarach (…) objętych procesem przyspieszonej technicznej modernizacji.” Po takich badaniach można będzie ocenić znaczenie i skutki zielonej rewolucji dla rolnictwa całego kraju.

Zielona rewolucja wniosła wiele dobrego w gospodarkę Indii. „Źródłem indyjskiego przyspieszenia gospodarczego były z pewnością reformy wewnętrzne, otwarcie na inwestycje zagraniczne (…), zwiększenie nakładów inwestycyjnych i poprawa wydajności pracy, a także zmiany strukturalne.” Ale czy „program naprawczy” nie pominął czegoś? Czy nie ma żadnych wad? Otóż zielona rewolucja spowodowała intensywne powiększenie się przepaści pomiędzy zamożnymi chłopami a biedotą wiejską. Nie zmniejszyły się również kontrasty społeczne na wsi. Nowa strategia rolna jest niczym innym jak próbą wdrożenia w sposób ekspresowy rewolucji technicznej na ziemie zacofanej struktury agrarnej. Jaki miały cel inne narody pomagając Indiom? Czy ktoś na tym zarabia? Zielona rewolucja wprowadziła nowe odmiany ziaren zbóż, które wymagają w uprawie środków wytwarzanych najczęściej za granicą. W chwili zaprzestania dostaw ziaren przez inne państwa cały projekt upada. Niezbędne są pieniądze na zakup nawozów, urządzeń nawadniających, pestycydów oraz maszyn rolnych. „Dostarczenie tej technologii to znakomity interes i duża gałąź przemysłu. Jedynie przemysł rolniczy może dostarczyć technologię i związane z nią artykuły. Składa się na to szereg elementów, począwszy od nowych ziaren i nawozów opatentowanych prze główne firmy farmaceutyczne i chemiczne, poprzez wytwórnie maszyn rolnych, zakłady przetwórstwa spożywczego, a na firmach handlowych i marketingowych skończywszy.” Jak widać firmy międzynarodowe czerpią na tym dość duże zyski. Zagraniczne przedsiębiorstwa rolnicze decydują co, gdzie i za jaką wartość wyprodukują rolnicy w państwach Trzeciego Świata.