Pszenica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pszenica
Kłosy pszenicy zwyczajnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj pszenica
Nazwa systematyczna
Triticum L.
Sp. Pl. 85. 1753
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons

Pszenica (Triticum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z południowo-zachodniej i środkowej Azji. Wyróżnia się około 20 gatunków pszenicy. Oprócz jęczmienia jest najstarszym zbożem chlebowym uprawianym od co najmniej 6 tysięcy lat. Zajmuje trzecie (po kukurydzy i ryżu) miejsce w światowej produkcji zbóż. Gatunkiem typowym jest pszenica zwyczajna Triticum aestivum L.[2].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Owoce
Ziarniaki, które zawierają duże ilości skrobi. Zawiera najwięcej białka i glutenu ze wszystkich gatunków zbóż. Dostarczają one także organizmowi: ryboflawinę, tiaminę, niacynę, karoten, tokoferol. Bogata w związki mineralne (sodu, wapnia, potasu, magnezu, fosforu, siarki, żelaza) i witaminy B1, B2, D, E, K, PP.

Skład ziarniaków zależy od odmiany oraz technologii produkcji, jakości gleby i warunków pogodowych i przeciętnie wynosi: woda – 13,2%, białko – 11,7%, węglowodany – 69,3%, błonnik – 2%, tłuszcze – 2%, substancje mineralne – 1,8%.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Uprawa pszenicy na świecie

Typowe zboże klimatu umiarkowanego. Zasięg uprawy rozciąga się od 60°N do 50°S. W tropiku pola pszenicy można spotkać jedynie na wyżynie Dekan w Indiach, wyżynach Etiopii, Kenii, Tanganiki oraz Ekwadoru. Typowa roślina zbiorowisk trawiastych (stepów, prerii), a więc stref klimatycznych umiarkowanie wilgotnych.

Najwięksi producenci pszenicy (2012)
(w milionach ton)[3]
 Chiny 125,6
 Indie 94,9
 Stany Zjednoczone 61,8
 Francja 40,3
 Rosja 37,7
 Australia 29,9
 Kanada 27,0
 Pakistan 23,5
 Niemcy 22,4
 Turcja 20,1
Łącznie na świecie 690 mln ton

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Łan dojrzałej pszenicy zwyczajnej
Kłos w fazie kwitnienia

Do produkcji różnych gatunków mąk. Z pszenicy uzyskuje się mąkę[4][5]:

Nazwa Typ Zastosowanie
Mąka pszenna jasna mąka tortowa 450 służy do produkcji ciast biszkoptowych i biszkoptowo-tłuszczowych
mąka krupczatka
mąka wrocławska
500 Stosowana do wyrobu ciasta francuskiego, parzonego i kruchego
mąka luksusowa 550 wykorzystywana do wytwarzania pierogów, makaronów, klusek a także do pieczenia ciast.
mąka pszenna bułkowa 650 wykorzystywana do wypieku pieczywa
mąka pszenna chlebowa 750 wykorzystywana do wypieku pieczywa i pizzy
850 stosowana do wyrobu bułek, chleba i pieczywa mieszanego[6]
mąka Grahama 1850 Stosuje się do pieczenia chleba i bułek typu graham
mąka razowa 2000 Stosowana w wyrobie pieczywa z wysoką ilością błonnika
mąka orkiszowa
(z pszenicy orkisz)
chlebowa 1100
razowa 2000 Stosowana w wyrobie pieczywa z wysoką ilością błonnika

Mąki te różni zawartość popiołu oraz ich wygląd i właściwości[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales)[1]. W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae[8].

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), plemię Triticeae Dumort., podplemię Triticinae Fr., rodzaj pszenica (Triticum L.)[9].

Gatunki[edytuj | edytuj kod]

Gatunki flory Polski, gatunki uprawiane u nas oraz efemerofity[10]:

Inne gatunki[11]
Kłos z odsłoniętymi ziarniakami w fazie dojrzałości woskowej
Mieszańce międzygatunkowe[11]
  • Triticum × borisovii Zhebrak
  • Triticum × dimococcum E.Schiem. & Staudt
  • Triticum × duelongatum Poleva
  • Triticum × duromedium Lubimova
  • Triticum × edwardii Zhebrak
  • Triticum × fungicidum Zhuk.
  • Triticum × teres H.R.Jiang & X.X.Kong
  • Triticum × timococcum Kostov
  • Triticum × turgidovillosum Tschermak

Krzyżówka pszenicy z żytem nosi nazwę pszenżyta (Triticosecale).

Klasyfikacja technologiczna[edytuj | edytuj kod]

Pod względem wartości technologicznej odmiany podzielono na pięć grup jakościowych i grupy oznaczono literami:

  • E – pszenica elitarna,
  • A – pszenica jakościowa,
  • B – pszenica chlebowa,
  • K – pszenica na ciastka,
  • C – odmiany pozostałe (w tym również odmiany paszowe).

Historia upraw[edytuj | edytuj kod]

Miniatura z Tacuinum Sanitatis przedstawiająca młóckę pszenicy (XVw.)

Pierwszą dziką, a następnie uprawianą odmianą pszenicy była samopsza. Ma ona najprostszy kod genetyczny (14 chromosomów)[12]. W zawartości jelit człowieka z Similaun (zm. ok. 3300 lat p.n.e) znaleziono częściowo strawioną samopszę[13]. Na Bliskim Wschodzie (w Mezopotamii[14]) niedługo po rozpoczęciu uprawy samopszy, zaczęto uprawiać płaskurkę. Z czasem pszenica zwyczajna wyparła płaskurkę. Współczesne odmiany pszenicy zostały zmodyfikowane w ten sposób, by były odporne na suszę, choroby i wysokie temperatury. Współczesna pszenica, w odróżnieniu do samopszy, posiada ziarna nieprzylegające do łodygi, co usprawnia proces oddzielania ziarna od plew; obecnie pszenica osiąga wysokość 40-60cm , co czyni ją niższą od wcześniej uprawianych odmian[12].

Znaczenie kulturowe[edytuj | edytuj kod]

  • w starożytnym Egipcie ziarna pszenicy wykorzystywane były w misteriach poświęconych Ozyrysowi[15] - przed zasiewami lepione były z ziemi figurki przedstawiające bóstwo, w które następnie wkładano ziarna zboża. Po pewnym czasie cała figurka pokrywała się zielonymi pędami co nawiązywała do mitycznej śmierci i odrodzenia boga, która miała zapewniać cykliczne wylewy Nilu;
  • w mitologii greckiej kłosy pszenicy były atrybutem bogini Demeter[16];
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o pszenicy
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło pszenica w Wikisłowniku

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-01].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-04-03].
  3. Food and Agriculture Organization of the United Nations: FAOstat (ang.). [dostęp 2011-02-28].
  4. Mąka pszenna - typy i zastosowania (pol.). [dostęp 2014-08-03].
  5. Katarzyna Sitek: Mąka i jej zastosowanie (pol.). PODR Boguchwała. [dostęp 2014-08-03].
  6. Mąka pszenna typ 850 chlebowa (pol.). BogutynMłyn. [dostęp 2014-08-03].
  7. Mąka - słów o niej kilka (pol.). e-maka. [dostęp 2014-08-03].
  8. Poaceae (grass family) (ang.). W: Taxonomy Browser [on-line]. The National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2011-02-01].
  9. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Triticum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03].
  10. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  11. 11,0 11,1 Triticum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-02-01].
  12. 12,0 12,1 William Davis: Dieta bez pszenicy: jak pozbyć się pszennego brzucha i być zdrowym. Wrocław: Bukowy Las, 2013, s. 32. ISBN 978-83-62478-92-7.
  13. Franco Rollo, Massimo Ubaldi. Otzi's last meals: DNA analysis ofthcintestinal content ofthe Neolithic glacier mummy from the Alps. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. Vol. 99, No. 20, s. 12594-12599, 1.10.2002. National Academy of Sciences. ISSN 0027-8424 (ang.). 
  14. Karol Przybylak: Płaskurka ekologiczna - zboże pełne zalet (pol.). Biokurier, 22 wrzesień 2010. [dostęp 2014-08-03].
  15. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia - Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 72. ISBN 83-7425-368-1.
  16. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia - Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 73. ISBN 83-7425-368-1.