Pszenica

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pszenica
Kłosy pszenicy zwyczajnej
Systematyka[1]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Klad rośliny naczyniowe
Klad rośliny nasienne
Klasa okrytonasienne
Klad jednoliścienne
Rząd wiechlinowce
Rodzina wiechlinowate
Rodzaj pszenica
Nazwa systematyczna
Triticum L.
Sp. Pl. 85. 1753
"(comns)" Zdjęcia i grafiki w Commons
Łan dojrzałej pszenicy zwyczajnej
Kłos w fazie kwitnienia
Kłos z odsłoniętymi ziarniakami w fazie dojrzałości woskowej
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
o pszenicy
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło pszenica w Wikisłowniku

Pszenica (Triticum L.) – rodzaj zbóż z rodziny wiechlinowatych. Pochodzi z południowo-zachodniej i środkowej Azji. Wyróżnia się około 20 gatunków pszenicy. Oprócz jęczmienia jest najstarszym zbożem chlebowym uprawianym od co najmniej 6 tysięcy lat. Zajmuje trzecie (po kukurydzy i ryżu) miejsce w światowej produkcji zbóż. Gatunkiem typowym jest pszenica zwyczajna Triticum aestivum L.[2].

Charakterystyka[edytuj | edytuj kod]

Owoce
Ziarniaki, które zawierają duże ilości skrobi. Zawiera najwięcej białka i glutenu ze wszystkich gatunków zbóż. Dostarczają one także organizmowi: estrogeny, ryboflawinę, tiaminę, niacynę, karoten, tokoferol. Bogata w związki mineralne (sodu, wapnia, potasu, magnezu, fosforu, siarki, żelaza) i witaminy B1, B2, D, E, K, PP.

Skład ziarniaków zależy od odmiany oraz technologii produkcji, jakości gleby i warunków pogodowych i przeciętnie wynosi: woda – 13,2%, białko – 11,7%, węglowodany – 69,3%, błonnik – 2%, tłuszcze – 2%, substancje mineralne – 1,8%.

Występowanie[edytuj | edytuj kod]

Uprawa pszenicy na świecie

Typowe zboże klimatu umiarkowanego. Zasięg uprawy rozciąga się od 60°N do 50°S. W tropiku pola pszenicy można spotkać jedynie na wyżynie Dekan w Indiach, wyżynach Etiopii, Kenii, Tanganiki oraz Ekwadoru. Typowa roślina zbiorowisk trawiastych (stepów, prerii), a więc stref klimatycznych umiarkowanie wilgotnych.

Najwięksi producenci pszenicy (2012)
(w milionach ton)[3]
 Chiny 125,6
 Indie 94,9
 Stany Zjednoczone 61,8
 Francja 40,3
 Rosja 37,7
 Australia 29,9
 Kanada 27,0
 Pakistan 23,5
 Niemcy 22,4
 Turcja 20,1
Łącznie na świecie 690 mln ton

Zastosowanie[edytuj | edytuj kod]

Do produkcji najlepszych gatunków mąk, które służą do wyrobu chleba; wyrobu makaronów oraz produktów cukierniczych.

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna według APweb (aktualizowany system APG III z 2009)

Rodzaj należący do rodziny wiechlinowatych (Poaceae), rzędu wiechlinowców (Poales)[1]. W obrębie rodziny należy do podrodziny wiechlinowych (Pooideae), plemienia Triticeae[4].

Pozycja w systemie Reveala (1994–1999)

Gromada okrytonasienne (Magnoliophyta Cronquist), podgromada Magnoliophytina Frohne & U. Jensen ex Reveal, klasa jednoliścienne (Liliopsida Brongn.), podklasa komelinowe (Commelinidae Takht.), nadrząd Juncanae Takht., rząd wiechlinowce (Poales Small), rodzina wiechlinowate (Poaceae (R. Br.) Barnh.), plemię Triticeae Dumort., podplemię Triticinae Fr., rodzaj pszenica (Triticum L.)[5].

Gatunki flory Polski, gatunki uprawiane u nas oraz efemerofity[6]
Inne gatunki[7]

Mieszańce międzygatunkowe[7]:

  • Triticum × borisovii Zhebrak
  • Triticum × dimococcum E.Schiem. & Staudt
  • Triticum × duelongatum Poleva
  • Triticum × duromedium Lubimova
  • Triticum × edwardii Zhebrak
  • Triticum × fungicidum Zhuk.
  • Triticum × teres H.R.Jiang & X.X.Kong
  • Triticum × timococcum Kostov
  • Triticum × turgidovillosum Tschermak


Krzyżówka pszenicy z żytem nosi nazwę pszenżyta (Triticosecale).

Klasyfikacja technologiczna[edytuj | edytuj kod]

Pod względem wartości technologicznej odmiany podzielono na pięć grup jakościowych i grupy oznaczono literami:

  • E – pszenica elitarna,
  • A – pszenica jakościowa,
  • B – pszenica chlebowa,
  • K – pszenica na ciastka,
  • C – odmiany pozostałe (w tym również odmiany paszowe).

Znaczenie kulturowe[edytuj | edytuj kod]

  • w starożytnym Egipcie ziarna pszenicy wykorzystywane były w misteriach poświęconych Ozyrysowi[8] - przed zasiewami lepione były z ziemi figurki przedstawiające bóstwo, w które następnie wkładano ziarna zboża. Po pewnym czasie cała figurka pokrywała się zielonymi pędami co nawiązywała do mitycznej śmierci i odrodzenia boga, która miała zapewniać cykliczne wylewy Nilu;
  • w mitologii greckiej kłosy pszenicy były atrybutem bogini Demeter[9];

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Stevens P.F.: Angiosperm Phylogeny Website (ang.). 2001–. [dostęp 2010-02-01].
  2. Index Nominum Genericorum. [dostęp 2009-04-03].
  3. Food and Agriculture Organization of the United Nations: FAOstat (ang.). [dostęp 2011-02-28].
  4. Poaceae (grass family) (ang.). W: Taxonomy Browser [on-line]. The National Center for Biotechnology Information. [dostęp 2011-02-01].
  5. Crescent Bloom: Systematyka rodzaju Triticum (ang.). The Compleat Botanica. [dostęp 2009-04-03].
  6. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland : a checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  7. 7,0 7,1 Triticum (ang.). W: The Plant List [on-line]. [dostęp 2011-02-01].
  8. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia - Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 72. ISBN 83-7425-368-1.
  9. Praca zbiorowa: Oxford - Wielka Historia Świata. Cywilizacje Europy. Anglia - Słowianie. Cywilizacje Australii i Oceanii. Papuasi. T. 13. Poznań: Polskie Media Amer.Com, 2006, s. 73. ISBN 83-7425-368-1.