Zwiad Gamsachurdia

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zwiad Gamsachurdia
Zviad Gamsakhurdia, Tbilisi, 1988.jpg
Data i miejsce urodzenia 31 marca 1939
Tbilisi
Data i miejsce śmierci 31 grudnia 1993
Chibula
Gruzja 1. Prezydent Gruzji
Przynależność polityczna Okrągły Stół - Wolna Gruzja
Okres urzędowania od 26 maja 1991
do 6 stycznia 1992
Poprzednik urząd utworzony
Następca Eduard Szewardnadze
Galeria zdjęć w Wikimedia Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Zwiad Gamsachurdia (gruz. ზვიად გამსახურდია ur. 31 marca 1939 w Tbilisi, zm. 31 grudnia 1993 w Dżichaskari) – gruziński polityk, pierwszy wybrany w wolnych wyborach prezydent Gruzji.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Działalność opozycyjna[edytuj | edytuj kod]

Z wykształcenia filolog, był synem znanego pisarza Konstantina Gamsachurdii. W 1957 po raz pierwszy został aresztowany za prowadzenie antykomunistycznej agitacji, dwa lata później - za bójkę z milicjantem. W 1976 wstąpił do założonej przez Meraba Kostawę Grupy Helsińskiej w Tbilisi. Organizacja ta została rozbita przez KGB w 1977, a Gamsachurdia trafił na krótko do więzienia. Wysłany do Moskwy, po dwumiesięcznym śledztwie zgodził się wystąpić publicznie w dzienniku telewizyjnym "Wriemia" i odwołać głoszone wcześniej poglądy. Został wówczas zatrudniony w Instytucie Literatury Gruzińskiej w Tbilisi[1]. Wrócił do działalności opozycyjnej, publikował w samizdacie eseje poświęcone zagadnieniu wolności wyznania[1]. Od początku pieriestrojki angażował się także w organizację pikiet, protestów i demonstracji. Obok Meraba Kostawy, zwolnionego w 1988 z łagru, stał się przywódcą gruzińskiej opozycji antyradzieckiej[2]. Metody działania zwolenników Gamsachurdii systematycznie się radykalizowały. Opozycjoniści organizowali strajki w najważniejszych zakładach przemysłowych, masowe manifestacje i blokady tras przelotowych[3].

Był organizatorem bloku opozycyjnego „Okrągły stół — Wolna Gruzja”. Opowiedział się za udziałem w wolnych wyborach parlamentarnych w 1990 wbrew stanowisku części współpracowników (np. Gii Czanturii), którzy twierdzili, iż organizacja wyborów nie oznacza odzyskania suwerenności przez Gruzję[4]. Kierowana przez Gamsachurdię koalicja odniosła zwycięstwo, uzyskując 54% głosów, zdobywają 81 mandatów z list wyborczych i 74 mandaty w okręgach jednomandatowych[5].

Prezydent[edytuj | edytuj kod]

Objęcie prezydentury[edytuj | edytuj kod]

14 listopada Rada Najwyższa Gruzińskiej Socjalistycznej Republiki Radzieckiej zmieniła nazwę państwa na "Republika Gruzińska", zaś na jej przewodniczącego wybrany został Gamsachurdia[6]. 9 kwietnia 1991 parlament gruziński ogłosił niepodległość Gruzji. Pięć dni później na pierwszego prezydenta państwa wybrany został Zwiad Gamsachurdia. Zaapelował on do obywateli, by reprezentowali wobec ZSRR postawę "cywilnego i narodowego nieposłuszeństwa", jak również ogłosił, że nowo powstałe państwo pozostaje w stanie wojny ze Związkiem Radzieckim z powodu obecności wojsk radzieckich w Osetii Południowej[7] oraz popierania separatyzmu osetyjskiego przez Rosjan[8].

Gamsachurdia pewnie wygrał prezydenckie wybory powszechne w maju 1991, uzyskując 86,41 % głosów[9].

Polityka Gamsachurdii jako prezydenta[edytuj | edytuj kod]

W swojej polityce oparł się na hasłach nacjonalistycznych ("Gruzja dla Gruzinów"), mówiąc nie tylko o całkowitym uniezależnieniu się od Rosji, ale także o ograniczeniu praw mniejszości narodowych. Wspierał działalność Gruzińskiego Kościoła Prawosławnego, osobiście angażował się w przekonywanie muzułmańskich mieszkańców Adżarii do przyjęcia prawosławia, apelował do zamykania meczetów i adaptowania ich na cerkwie[9].

Jak pisze Wojciech Materski, analizując politykę prezydenta i jego najbliższego otoczenia:

Quote-alpha.png
Głoszono, że prezydent jest jednym z najwybitniejszych polityków świata, że to właśnie Gruzja obaliła komunizm, rozbiła sowieckie imperium, dała początek przemianom w Europie Środkowo-Wschodniej. Zapewne prezydent rzeczywiście wierzył w swą pozycję światowego męża stanu, wyroczni we wszystkich sprawach[10]

Po objęciu urzędy prezydenckiego Gamsachurdia usiłował zapanować nad chaosem w życiu politycznym kraju, w szczególności nad działającymi w Gruzji organizacjami paramilitarnymi, z których najważniejsza była grupa Dżaby Joselianiego Mchedrioni. Przeciwwagą dla organizacji miała stać się formowana przez prezydenta Gwardia Narodowa. Prezydent usiłował także nie dopuścić do uwłaszczania się byłych wysokich funkcjonariuszy partyjnych i państwowych, jednak jego działania w tym kierunku były źle zorganizowane[10]. Po puczu moskiewskim Gamsachurdia zdelegalizował Komunistyczną Partię Gruzji i pozbawił komunistycznych deputowanych ich mandatów[11].

Odsunięcie od władzy[edytuj | edytuj kod]

Styl sprawowania władzy przez Gamsachurdię ewoluował coraz wyraźniej w kierunku rządów autorytarnych[11]. Coraz silniejsza była opozycja antyprezydencka, do której w sierpniu 1991 dołączył, po złożeniu manifestacyjnej dymisji, premier Tengiz Sigua, a następnie przywódca Gwardii Narodowej Tengiz Kitowani. Opozycja żądała od prezydenta dymisji, na co ten odpowiadał oskarżeniami o zdradę państwa i popieranie Rosji[11]. We wrześniu 1991 opozycja zaczęła organizować uliczne wiece antyprezydenckie, zaś jego zwolennicy, określani jako zwiadziści, odpowiadali, zwołując kontrdemonstracje. 2 września i 16 września 1991 Milicyjne Oddziały Specjalnego Przeznaczenia, wierne prezydentowi, rozpędziły opozycje mityngi. W rezultacie w drugiej połowie miesiąca w Tbilisi zaczęły się walki uliczne między zwolennikami i przeciwnikami Gamsachurdii[11].

W listopadzie 1991 Gamsachurdia ogłosił nacjonalizację całego majątku wszystkich sił zbrojnych stacjonujących w Gruzji, przez co zamierzał usunąć z kraju rosyjskie jednostki wojskowe. Wobec słabości państwa był to jednak wyłącznie pusty gest[12]. W grudniu walka między prezydentem a opozycją przybrała jeszcze na sile, a obie strony przygotowywały się do konfrontacji zbrojnej, zakupując sprzęt wojskowy z dawnych radzieckich baz. Opozycji sprzęt wojskowy udostępniała Rosja, której obalenie Gamsachurdii, reprezentującego konsekwentnie antyrosyjskie stanowisko, było na rękę. Doszło do regularnych walk o centralną dzielnicę Tbilisi; ostatnią placówką sił wiernych Gamsachurdii stał się budynek parlamentu. 4 stycznia 1992 z tego właśnie obiektu, po jego podpaleniu przez oddziały opozycyjne, prezydent zbiegł do Armenii, a stamtąd do Czeczenii. Władza w Gruzji przeszła w ręce Rady Wojskowej[13]. Zwiadziści wycofali się na obszar Megrelii, gdzie Gamsachurdia był powszechnie popierany[14]. Z wojny domowej między Gruzinami skorzystali wówczas separatyści abchascy, ogłaszając w czerwcu 1992 niepodległość prowincji[15].

Gamsachurdia, przebywając w Czeczenii, nie pogodził się z odsunięciem od władzy. Nowe wybory parlamentarne w październiku 1992 i wybory przewodniczącego parlamentu (o kompetencjach de facto prezydenckich) uznał za nieważne i zaapelował do społeczności międzynarodowej o ich nieuznawanie[16].

Powrót do Gruzji[edytuj | edytuj kod]

Latem 1993 Gamsachurdia zdecydował się na powrót do kontrolowanej przez jego zwolenników Megrelii. Miał nadzieję na obalenie przewodniczącego parlamentu Eduarda Szewardnadze dzięki sprowokowaniu powstania narodowego i wykorzystanie faktu, że Szewardnadze zajmował się głównie próbą odzyskania kontroli nad Abchazją[17]. Jesienią tego samego roku ofensywa wiernych mu wojsk osiągnęła Poti (2 października) i Samtredię (17 października). Szewardnadze na nowo uzyskał wtedy pomoc rosyjską. Oddziały zwiadzistów zostały rozbite; były prezydent zbiegł do Abchazji (która zdążyła już de facto wyodrębnić się z Gruzji). 31 grudnia 1993 zmarł w bliżej nieznanych okolicznościach w Dżichaskari[18]. Jako przyczynę zgonu wymienia się brak insuliny (Gamsachurdia chorował na cukrzycę)[18], samobójstwo[19], morderstwo[20].

Jego żoną była Manana Arczwadze[20].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Materski 2000 ↓, s. 217-218.
  2. Materski 2000 ↓, s. 224.
  3. Materski 2000 ↓, s. 228.
  4. Materski 2000 ↓, s. 231.
  5. Materski 2000 ↓, s. 232.
  6. Materski 2000 ↓, s. 234.
  7. Materski 2000 ↓, s. 239.
  8. Furier 2000 ↓, s. 172.
  9. 9,0 9,1 Materski 2000 ↓, s. 240-243.
  10. 10,0 10,1 Materski 2000 ↓, s. 241-243.
  11. 11,0 11,1 11,2 11,3 Materski 2000 ↓, s. 244-246.
  12. Materski 2000 ↓, s. 247.
  13. Materski 2000 ↓, s. 246-248.
  14. Materski 2000 ↓, s. 254.
  15. Materski 2000 ↓, s. 257.
  16. Materski 2000 ↓, s. 261.
  17. Materski 2000 ↓, s. 265.
  18. 18,0 18,1 Materski 2000 ↓, s. 269.
  19. Materski 2000 ↓, s. 336.
  20. 20,0 20,1 Furier 2000 ↓, s. 196.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]