Język gruziński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
ქართული ენა
Obszar Gruzja, Iran (50 tys.), Azerbejdżan, Turcja, Rosja i inne
Liczba mówiących 7,5 miliona
Klasyfikacja genetyczna Języki południowokaukaskie
*Język gruziński
Pismo gruzińskie
Status oficjalny
język urzędowy Gruzja
Kody języka
ISO 639-1 ka
ISO 639-2 geo/kat
SIL GEO
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku gruzińskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka gruzińskiego
Słownik gruzińsko-polski, polsko-gruziński online

Język gruziński (gruz. ქართული ენა, kartuli ena) – język południowokaukaski, używany przez ok. 4,2 mln osób głównie w Gruzji, gdzie jest językiem urzędowym, oraz przez dalsze 2,5 mln w Turcji, Rosji, USA i Europie, jak też przez niewielkie grupy w Iranie (tj. Gruzini ferejdańscy) i Azerbejdżanie (Ingilojcy). Jest też używany jako język literacki przez zamieszkujące Gruzję niewielkie wspólnoty etniczne, nie posiadające piśmiennictwa we własnych językach: przez Swanów, Megrelów i Lazów.

Klasyfikacja, historia i rozwój piśmiennictwa[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński, wraz z językami swańskim, megrelskim oraz lazyjskim, tworzy południowokaukaską (zwaną też kartwelską) rodzinę językową, niegdyś błędnie łączoną z innymi rodzinami Kaukazu, stanowiąc najbardziej liczny i jednocześnie najważniejszy jej język.

Język gruziński zapisywany jest alfabetem gruzińskim, który pochodzi najprawdopodobniej od spółgłoskowego pisma syryjskiego. Gruziński ma bardzo długą tradycję piśmienniczą, sięgającą przynajmniej V w. Wśród gruzińskich badaczy panuje powszechne przekonanie, że pierwszy alfabet języka gruzińskiego powstał najpóźniej na przełomie IV i III w. p.n.e., za czasów króla Parnawaza I. Najstarszym zachowanym zabytkiem literatury jest powstały w V w. żywot św. Szuszanik, którego autorem jest Jakub Curtaweli, a uważanym za najważniejsze dzieło literatury gruzińskiej jest XII-wieczny epos Rycerz w tygrysiej skórze autorstwa Szoty Rustawelego. Język gruziński posiada też bardzo bogatą literaturę sakralną, której autorami nierzadko bywali gruzińscy władcy np.: Dawid IV.

W dziejach języka wyróżnia się dwa główne okresy: starogruziński V w.-XI w. oraz nowogruziński - od XII w.

Język gruziński, pomimo bardzo bogatego słownictwa, posiada również zapożyczenia z licznych języków, z którymi miał kontakt na przestrzeni dziejów. Te obejmują m.in. język arabski, perski, turecki, grecki, łacinę, rosyjski czy wreszcie język angielski. Istnieją też pożyczki z innych języków Kaukazu, jak np.: z armeńskiego kalaki "miasto", osetyjskiego ludi "piwo" czy abchaskiego dzghwa "morze"[1].

Do najwybitniejszych badaczy języka gruzińskiego zalicza się: Tamaza Gamkrelidzego, Arnolda Czikobawę czy Georges'a Dumézila.

Dialektologia[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński jest silnie zróżnicowany dialektycznie. Istnieje 18 dialektów, podzielonych według wspólnych podobieństw na dwa główne zespoły – wschodni i zachodni, które pomimo dużych różnic są wzajemnie zrozumiałe. Językoznawcy gruzińscy wliczają do nich, pozostałe etnolekty kartwelskie w tym m.in. język swański, choć trzeba pamiętać, że jest to bardziej deklaracja polityczna, niż stwierdzenie językowego stanu rzeczy. Cechami różniącymi dialekty są m.in. występowanie y- i u- przed niektórymi samogłoskami (odpowiednik labializacji), obecność długich i krótkich samogłosek, używanie starogruzińskiego zrostku liczby mnogiej z -n-, zamiast współczesnego z -eb-, odmienne formy czasownikowe oraz nieobecne w języku literackim zapożyczenia czy dialektyzmy. Dialekty gruzińskie dzielimy na:

  • północno-wschodnie - chewsurecki, pszawecki, tuszecki, chewski, mtiulecki
  • wschodnie - kachetyjski, ingilojski, ferejdański, tianecki
  • środkowe - kartlijski, dżawachecki, meschecki
  • południowo-zachodnie - guryjski, adżarski, imerchewiański
  • północno-zachodnie - imerecki, leczchumski, raczyjski

Do dialektów zalicza się też język judeo-gruziński, będący w rzeczywistości mieszanką języka gruzińskiego i hebrajskiego słownictwa.

Współczesny język literacki ukształtował się w XIX-XX w. na podłożu dialektu kartlijskiego i kachetyjskiego.

Charakterystyka gramatyczna[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński jest językiem aglutynacyjnym, o bogatej fonetyce. Występują tu często zbitki spółgłoskowe (np. mcvrtneli- trener). Posiada 28 spółgłosek z charakterystycznymi trójkami głosek dźwięcznych, bezdźwięcznych przydechowych i bezdźwięcznych wydechowych. Samogłosek ma tylko 5. Posiada siedem przypadków: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, oraz wołacz. Przymiotniki mają identyczną formę, jak rzeczowniki. Przysłówki tworzy się, dodając do przymiotnika lub rzeczownika końcówkę adwerbialu. Zaimek I os. Sg me może wskazywać na pewne pokrewieństwo z językami indoeuropejskimi. Choć posiada ergatyw, w czasie teraźniejszym jest nominatywny. W odmianie czasowników używa tzw. screeve'u. Koniugacja czasowników jest bardzo złożona, z podziałem czasowników na statyczne i dynamiczne, przechodnie i nieprzechodnie, jedno- i wieloosobowe i in.

Odmienne części mowy[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Język gruziński posiada względnie prostą deklinację i nie rozróżnia rodzajów gramatycznych. Rzeczowniki kończą się spółgłoską (wtedy dodajemy zrostek -i) lub samogłoską, inną niż -i. Rzeczownik odmienia się przez siedem przypadków, tj.: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, wołacz oraz dwie liczby - pojedynczą i mnogą. Przypadki, służące do oznaczanie podmiotu i dopełnień, różnią się w zależności od scriwu i klasy czasownikowej, a są to: mianownik, ergatyw oraz celownik. Sprawą sporną jest nazewnictwo ergatywu - jako że gruziński nie jest w pełni ergatywny, część językoznawców preferuje nazwę narratyw. Ciekawym dla Polaka przypadkiem będzie adwerbial, który służy do tworzenia przysłówków np.: lamazi "piękny" - lamaza "pięknie". Liczbę mnogą zaznacza się przez zrostek -eb-.

Wzór odmiany rzeczowników, kończących się na spółgłoskę[edytuj | edytuj kod]
  spółgłoskowe przykład: k'ac- ("człowiek")
Mianownik -i k'ac-i
Narratyw -ma k'ac-ma
Celownik -s k'ac-s
Dopełniacz -is k'ac-is
Narzędnik -it k'ac-it
Adverbial -ad k'ac-ad
Wołacz -o k'ac-o!
Wzór odmiany rzeczowników kończących się na samogłoskę[edytuj | edytuj kod]

Wśród tych rzeczowników trzeba wyróżnić dwa typy:
typ I - zmieniający swoją samogłoskę tematyczną (gł. rzeczowniki kończące się na -e lub -a) oraz
typ II - niezmieniający owej samogłoski, do którego należą rzeczowniki kończące się na -o, -u, -i oraz niektóre na -a lub -e.

samogłoskowe (I) przykład: mama- ("ojciec") samogłoskowe (II) przykład: Sakartvelo- ("Gruzja")
Mianownik -Ø mama -Ø Sakartwelo
Narratyw -m mama-m -m Sakartwelo-m
Celownik -s mama-s -s Sakartwelo-s
Dopełniacz -is * mam-is -s Sakartwelo-s
Narzędnik -it * mam-it -ti Sakartwelo-ti
Adwerbial -d mama-d -d Sakartwelo-d
Wołacz -Ø mama! -Ø Sakartwelo!
Porównanie nowej i starej deklinacji w liczbie mnogiej[edytuj | edytuj kod]

Mimo że we współczesnym gruzińskim do tworzenia form liczby mnogiej używa się jedynie -eb-, można jednak spotkać – np. w poezji lub niektórych dialektach – deklinację starego typu, stosującą wrostek -n-.

  deklinacja współczesna deklinacja archaiczna
Mianownik k'ac-eb-i k'ac-n-i
Narratyw k'ac-eb-ma k'ac-ta
Celownik k'ac-eb-s k'ac-ta
Dopełniacz k'ac-eb-is k'ac-ta
Narzędnik k'ac-eb-it k'ac-ta
Adverbial k'ac-eb-ad k'ac-ta
Wołacz k'ac-eb-o! k'ac-n-o!
Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]
Zaimek[edytuj | edytuj kod]
Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Odmienne części mowy[edytuj | edytuj kod]

Przyimek[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Zapożyczenie to używane jest przez Abchazów jako główny argument za autochtonicznym, "nadmorskim" pochodzeniem swego ludu w opozycji do wewnątrzlądowych Gruzinów. Gruzini mieliby jakoby nauczyć się słownictwa, związanego z morzem od Abchazów, jako że sami - będąc ludem z interioru - nie mieli potrzeby takiego rozwinąć. Teza ta wydaje się jednak być błędem, jako że Kartwelowie zamieszkiwali tereny nadmorskie już w zamierzchłej przeszłości, dlatego najprawdopodobniej można mówić tu jedynie o zastąpieniu starego kartwelskiego wyrazu, abchaskim odpowiednikiem (zjawisko to jest dość powszechne, vide zastąpienie polskiego trześnia ukraińską czereśnią)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • B. T. Rudenko, Грамматика грузинского языка, Москва 1940
  • K. Tschenkeli, Einfuehrung in die georgische Sprache, Zuerich 1958
  • H. I. Aronson, Georgian: a Reading Grammar, Bloomington 1990
  • A. C. Harris, Georgian Syntax: A Study in Relational Grammar, Cambridge 1981

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]