Język gruziński
| ქართული ენა | |
| Obszar | Gruzja, Iran (50 tys.), Azerbejdżan, Turcja, Rosja i inne |
| Liczba mówiących | 7,5 miliona |
| Klasyfikacja genetyczna | Języki południowokaukaskie *Język gruziński |
| Pismo | gruzińskie |
| Status oficjalny | |
| język urzędowy | Gruzja |
| Kody języka | |
| ISO 639-1 | ka |
| ISO 639-2 | geo/kat |
| SIL | GEO |
| W Wikipedii | |
| Zobacz też: język, języki świata |
|
 |
|
 |
|
Język gruziński (gruz. ქართული ენა, kartuli ena) – język południowokaukaski, używany przez ok. 4,2 mln osób głównie w Gruzji, gdzie jest językiem urzędowym, oraz przez dalsze 2,5 mln w Turcji, Rosji, USA i Europie, jak też przez niewielkie grupy w Iranie (tj. Gruzini ferejdańscy) i Azerbejdżanie (Ingilojcy). Jest też używany jako język literacki przez zamieszkujące Gruzję niewielkie wspólnoty etniczne, nie posiadające piśmiennictwa we własnych językach: przez Swanów, Megrelów i Lazów.
Spis treści |
[edytuj] Klasyfikacja, historia i rozwój piśmiennictwa
Język gruziński, wraz z językami swańskim, megrelskim oraz lazyjskim, tworzy południowokaukaską (zwaną też kartwelską) rodzinę językową, niegdyś błędnie łączoną z innymi rodzinami Kaukazu, stanowiąc najbardziej liczny i jednocześnie najważniejszy jej język.
Język gruziński zapisywany jest alfabetem gruzińskim, który pochodzi najprawdopodobniej od spółgłoskowego pisma syryjskiego. Gruziński ma bardzo długą tradycję piśmienniczą, sięgającą przynajmniej V w. Wśród gruzińskich badaczy panuje powszechne przekonanie, że pierwszy alfabet języka gruzińskiego powstał najpóźniej na przełomie IV i III w. p.n.e., za czasów króla Parnawaza I. Najstarszym zachowanym zabytkiem literatury jest powstały w V w. żywot św. Szuszanik, którego autorem jest Jakub Curtaweli, a uważanym za najważniejsze dzieło literatury gruzińskiej jest XII-wieczny epos Rycerz w tygrysiej skórze autorstwa Szoty Rustawelego. Język gruziński posiada też bardzo bogatą literaturę sakralną, której autorami nierzadko bywali gruzińscy władcy np.: Dawid IV.
W dziejach języka wyróżnia się dwa główne okresy: starogruziński V w.-XI w. oraz nowogruziński - od XII w.
Język gruziński, pomimo bardzo bogatego słownictwa, posiada również zapożyczenia z licznych języków, z którymi miał kontakt na przestrzeni dziejów. Te obejmują m.in. język arabski, perski, turecki, grecki, łacinę, rosyjski czy wreszcie język angielski. Istnieją też pożyczki z innych języków Kaukazu, jak np.: z armeńskiego kalaki 'miasto', osetyjskiego ludi 'piwo' czy abchaskiego dzghwa 'morze'[1].
Do najwybitniejszych badaczy języka gruzińskiego zalicza się: Tamaza Gamkrelidzego, Arnolda Czikobawę czy Georges’a Dumézila.
[edytuj] Dialektologia
Język gruziński jest silnie zróżnicowany dialektycznie. Istnieje 18 dialektów, podzielonych według wspólnych podobieństw na dwa główne zespoły – wschodni i zachodni, które pomimo dużych różnic są wzajemnie zrozumiałe. Językoznawcy gruzińscy wliczają do nich, pozostałe etnolekty kartwelskie w tym m.in. język swański, choć trzeba pamiętać, że jest to bardziej deklaracja polityczna, niż stwierdzenie językowego stanu rzeczy. Cechami różniącymi dialekty są m.in. występowanie y- i u- przed niektórymi samogłoskami (odpowiednik labializacji), obecność długich i krótkich samogłosek, używanie starogruzińskiego zrostku liczby mnogiej z -n-, zamiast współczesnego z -eb-, odmienne formy czasownikowe oraz nieobecne w języku literackim zapożyczenia czy dialektyzmy. Dialekty gruzińskie dzielimy na:
- północno-wschodnie - chewsurecki, pszawecki, tuszecki, chewski, mtiulecki
- wschodnie - kachetyjski, ingilojski, ferejdański, tianecki
- środkowe - kartlijski, dżawachecki, meschecki
- południowo-zachodnie - guryjski, adżarski, imerchewiański
- północno-zachodnie - imerecki, leczchumski, raczyjski
Do dialektów zalicza się też język judeo-gruziński, będący w rzeczywistości mieszanką języka gruzińskiego i hebrajskiego słownictwa.
Współczesny język literacki ukształtował się w XIX-XX w. na podłożu dialektu kartlijskiego i kachetyjskiego.
[edytuj] Charakterystyka gramatyczna
Język gruziński jest językiem aglutynacyjnym, o bogatej fonetyce. Występują tu często zbitki spółgłoskowe (np. mcvrtneli- trener). Posiada 28 spółgłosek z charakterystycznymi trójkami głosek dźwięcznych, bezdźwięcznych przydechowych i bezdźwięcznych wydechowych. Samogłosek ma tylko 5. Posiada siedem przypadków: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, oraz wołacz. Przymiotniki mają identyczną formę, jak rzeczowniki. Przysłówki tworzy się, dodając do przymiotnika lub rzeczownika końcówkę adwerbialu. Zaimek I os. Sg me może wskazywać na pewne pokrewieństwo z językami indoeuropejskimi. Choć posiada ergatyw, w czasie teraźniejszym jest nominatywny. W odmianie czasowników używa tzw. screeve'u. Koniugacja czasowników jest bardzo złożona, z podziałem czasowników na statyczne i dynamiczne, przechodnie i nieprzechodnie, jedno- i wieloosobowe i in.
[edytuj] Odmienne części mowy
[edytuj] Rzeczownik
Język gruziński posiada względnie prostą deklinację i nie rozróżnia rodzajów gramatycznych. Rzeczowniki kończą się spółgłoską (wtedy dodajemy zrostek -i) lub samogłoską, inną niż -i. Rzeczownik odmienia się przez siedem przypadków, tj.: mianownik, ergatyw, adwerbial (essivus), celownik, dopełniacz, narzędnik, wołacz oraz dwie liczby - pojedynczą i mnogą. Przypadki, służące do oznaczanie podmiotu i dopełnień, różnią się w zależności od scriwu i klasy czasownikowej, a są to: mianownik, ergatyw oraz celownik. Sprawą sporną jest nazewnictwo ergatywu - jako że gruziński nie jest w pełni ergatywny, część językoznawców preferuje nazwę narratyw. Ciekawym dla Polaka przypadkiem będzie adwerbial, który służy do tworzenia przysłówków np.: lamazi ' piękny' - lamaza 'pięknie'. Liczbę mnogą zaznacza się przez zrostek -eb-.
[edytuj] Wzór odmiany rzeczowników, kończących się na spółgłoskę
-
-
-
-
-
-
-
-
-
spółgłoskowe przykład: k'ac- ("człowiek") Mianownik -i k'ac-i Narratyw -ma k'ac-ma Celownik -s k'ac-s Dopełniacz -is k'ac-is Narzędnik -it k'ac-it Adverbial -ad k'ac-ad Wołacz -o k'ac-o!
-
-
-
-
-
-
-
-
[edytuj] Wzór odmiany rzeczowników kończących się na samogłoskę
Wśród tych rzeczowników trzeba wyróżnić dwa typy:
typ I - zmieniający swoją samogłoskę tematyczną (gł. rzeczowniki kończące się na -e lub -a) oraz
typ II - niezmieniający owej samogłoski, do którego należą rzeczowniki kończące się na -o, -u, -i oraz niektóre na -a lub -e.
-
-
-
samogłoskowe (I) przykład: mama- ("ojciec") samogłoskowe (II) przykład: Sakartvelo- ("Gruzja") Mianownik -Ø mama -Ø Sakartwelo Narratyw -m mama-m -m Sakartwelo-m Celownik -s mama-s -s Sakartwelo-s Dopełniacz -is * mam-is -s Sakartwelo-s Narzędnik -it * mam-it -ti Sakartwelo-ti Adwerbial -d mama-d -d Sakartwelo-d Wołacz -Ø mama! -Ø Sakartwelo!
-
-
[edytuj] Porównanie nowej i starej deklinacji w liczbie mnogiej
Mimo że we współczesnym gruzińskim do tworzenia form liczby mnogiej używa się jedynie -eb-, można jednak spotkać – np. w poezji lub niektórych dialektach – deklinację starego typu, stosującą wrostek -n-.
-
-
-
-
-
-
-
-
deklinacja współczesna deklinacja archaiczna Mianownik k'ac-eb-i k'ac-n-i Narratyw k'ac-eb-ma k'ac-ta Celownik k'ac-eb-s k'ac-ta Dopełniacz k'ac-eb-is k'ac-ta Narzędnik k'ac-eb-it k'ac-ta Adverbial k'ac-eb-ad k'ac-ta Wołacz k'ac-eb-o! k'ac-n-o!
-
-
-
-
-
-
-
[edytuj] Przymiotnik
[edytuj] Zaimek
[edytuj] Czasownik
[edytuj] Odmienne części mowy
[edytuj] Przyimek
[edytuj] Bibliografia
- B. T. Rudenko, Грамматика грузинского языка, Москва 1940
- K. Tschenkeli, Einfuehrung in die georgische Sprache, Zuerich 1958
- H. I. Aronson, Georgian: a Reading Grammar, Bloomington 1990
- A. C. Harris, Georgian Syntax: A Study in Relational Grammar, Cambridge 1981
[edytuj] Linki zewnętrzne
- Informacje o fonetyce gruzińskiego języka (pol.)
- Historia języka i alfabetu gruzińskiego, minirozmówki polsko-gruzińskie
- Podręcznik gramatyki autorstwa Howarda Aronsona (PDF) (ang.)
- Portal gruzinoznawczy PJ Hillery'ego z wyczerpującym opisem gramatyki języka (PDF) (ang.)
- Słownik gruzińsko-angielski (PDF)
Przypisy
- ↑ Zapożyczenie to zresztą używane jest przez Abchazów jako główny argument za autochtonicznym, "nadmorskim" pochodzeniem swego ludu w opozycji do wewnątrzlądowych Gruzinów. Gruzini mieliby jakoby nauczyć się słownictwa, związanego z morzem od Abchazów, jako że sami - będąc ludem z interioru - nie mieli potrzeby takiego rozwinąć. Teza ta wydaje się jednak być błędem, jako że Kartwelowie zamieszkiwali tereny nadmorskie już w zamierzchłej przeszłości, dlatego najprawdopodobniej można mówić tu jedynie o zastąpieniu starego kartwelskiego wyrazu, abchaskim odpowiednikiem (zjawisko to jest zresztą dość powszechne, vide zastąpienie polskiego trześnia ukraińską czereśnią)
|
|||||||||||
