KGB

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy służb bezpieczeństwa ZSRR. Zobacz też: KGB na Białorusi i KGB w Osetii Południowej.
Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR - KGB
Комитет государственной безопасности - КГБ
Miecz i tarcza KGB
Miecz i tarcza KGB
Budynek aparatu centralnego KGB ZSRR na Łubiance
Data utworzenia 1954
Przewodniczący Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego Wadim Bakatin
Zatrudnienie 480 000 (1991)
Adres Moskwa, pl. Dzierżyńskiego 2
(obecnie pl. Łubianka 2
*****
Москва, пл. Дзержинского 2 (obecnie Лубянская площадь)
*****
stacje metro:
* Łubianka (Лубянка), 180 m od KGB/FSB
(b. Dzierżyńska)
* Kuzneckij Most (Кузнецкий мост), 250 m
brak współrzędnych
Dekret Prezydium Rady Najwyższej ZSRR o powołaniu Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR
Legitymacja Przewodniczącego KGB ZSRR Jurija Andropowa ważna do 31 grudnia 1980
Legitymacja młodszego oficera KGB ZSRR, dająca prawo do posiadania i noszenia broni palnej, ważna do 31 grudnia 1990
Władymir Putin w mundurze KGB w czasie służby w Dreźnie w latach 80.

Komitet Bezpieczeństwa Państwowego przy Radzie Ministrów ZSRR - KGB ZSRR (ros. Комитет государственной безопасности i - КГБ СССР, Komitiet gosudarstwiennoj biezopasnosti pri Sowietie Ministrow SSSR – radziecki resort ochrony bezpieczeństwa państwa w tym: kontrwywiad w sprawach cywilnych i wojskowych, wywiad w sprawach cywilnych.

Stosował inwigilację ludności, zwalczanie rzeczywistych i domniemanych przeciwników KPZR, zwalczanie niezależnego obiegu informacji itp. Jedna z dwóch służb specjalnych ZSRR.

Komitet istniał od marca 1954 do października 1991. Był następcą CzeKa i NKWD; w porównaniu z poprzednikami był mniej opresyjny wobec ludności. W propagandzie często określane jako „tarcza i miecz Partii” (Щит и меч). W trakcie pieriestrojki i w czasie rozpadu ZSRR był stopniowo dzielony, a wiele komórek organizacyjnych zlikwidowano.

Główne komórki organizacyjne Komitetu stały się w Federacji Rosyjskiej samodzielnymi instytucjami, tj. SWR RF, FSB RF i FSO RF.

Do głównych zadań KGB należało gromadzenie informacji wywiadowczych poza granicami Związku Radzieckiego, ochrona kontrwywiadowcza armii, marynarki wojennej i lotnictwa oraz samego Komitetu, ochrona granic państwowych ZSRR, nadzór nad obiektami nuklearnymi i większymi ośrodkami przemysłowymi tego kraju, ochrona budynków rządowych oraz dostojników partyjnych w kraju i poza jego granicami, w tym ambasad i konsulatów. KGB wykonywało pracę, która w Stanach Zjednoczonych należała w tym czasie do kompetencji czterech odrębnych agencji: Centralnej Agencji Wywiadowczej – CIA, Federalnego Biura Śledczego – FBI, Agencji Bezpieczeństwa Narodowego – NSA i Tajnej Służby USA.

W skład KGB wchodziło dziewięć zarządów głównych, z których największą rolę odgrywały: I (wywiad), II (kontrwywiad), III (kontrwywiad wojskowy), V (walka ideologiczna i zwalczanie dysydentów), VI (wywiad i kontrwywiad gospodarczy), VII (inwigilacja) i IX (ochrona dostojników państwowych). Oprócz tego poza strukturami zarządów głównych znajdowały się specjalne oddziały skrytobójców działających na całym świecie, tzw. mokryje dieła.

Utworzenie KGB i zarząd[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Stalina w marcu 1953, pierwszą decyzją najwyższych władz ZSRR było zlikwidowanie ogromnego Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR (MGB ZSRR) i włączenie jego struktur do MWD ZSRR oraz mianowanie ministrem spraw wewnętrznych Marszałka ZSRR, Ławrientija P. Berii. Dokonując tych zmian Beria stanął na czele potężnego aparatu represji w stylu NKWD z końcowych lat trzydziestych. Wkrótce Beria jego ludzie czyli tak zwana" mafia gruzińska" m.in. Ławrientij Canawa, Siergiej Goglidze, Władimir Diekanozow, Amajak Kobułow i jego brat Bogdan Kobułow, Wsiewołod Mierkułow, Pawieł Mieszyk Lew Włodzimirski i inni zostałi aresztowani i postawieni przed sądem, gdzie większość dostała najwyższy wymiar kary.

Z MWD zostały wydzielone piony wcześniej należące do MGB i niektóre należące do MWD. M.in. na styczeń 1954 pion policji politycznej reprezentowany przez 4 Zarząd (tajno-polityczny) MWD, piony wywiadu zagranicznego, którym się zajmował II Zarząd Główny MWD , kontrwywiadu cywilnego który leżał w gesti "I Zarządu Głównego MWD", wojskowego III Zarząd MWD oraz inne piony które zajmowały się bezpieczeństwem gospodarki, transportu oraz ślectwami w szczególnie ważnych spraw, techniką operacyjną oraz wiele innych komórek które znajdowały się w byłym Ministerstwie B.P i wówczas bardzo uszczuplonym MWD ZSRR. W wyniku tych zmiany powstał oddzielny Komitet Bezpieczeństwa Państwowego – KGB.

KGB działało początkowo na prawach „ministerstwa”, podlegając bezpośrednio premierowi. Pierwszym przewodniczącym KGB został generał Iwan Sierow. Stał on na czele komitetu przez cztery lata od 1954 do 1958. Wcześniej Sierow był zastępcą dowódcy i dowódcą GRU. Po II wojnie światowej został wysłany do Polski jako główny doradca radziecki przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego. Osobiście, jako gen. Iwanow, przeprowadził w 1945 aresztowanie 16 przywódców Polski Podziemnej, postawionych następnie przed sądem w Moskwie. Po objęciu stanowiska przewodniczącego KGB poinformował Nikitę Chruszczowa o istnieniu archiwum Ławrientija Berii, w którym znajdowały się materiały kompromitujące Chruszczowa i najwyższych dostojników partyjnych. Sierow odszedł z KGB w 1958, by ponownie zostać dowódcą wywiadu wojskowego GRU.

W latach 1958-1961 Przewodniczącym KGB był Aleksandr Szelepin. W momencie nominacji miał niewiele ponad 40 lat. W czasie II wojny światowej dowodził oddziałem partyzanckim, w latach 1952-1958 był przewodniczącym Komsomołu. Podjął przekształcanie KGB w dobrej jakości służbę wywiadowczo-kontrwywiadowczą. Odsunął od stanowisk wielu starych stalinowców, także nie będących Rosjanami, zastępując ich bardziej inteligentnymi, ściągniętymi z Komsomołu absolwentami uczelni.

Pod koniec lat pięćdziesiątych XX w. na polecenie towarzysza Chruszczowa A. Szelepin niejawnie badał sprawę zbrodni katyńskiej na Polakach i po wykonaniu kwerendy przechowywanych przez NKWD, a potem przez KGB dokumentów, w przedstawionej niejawnej notatce służbowej nr N-632-Sz (Н-632-Ш) z 3 marca 1959 zaproponował zniszczenie 21 857 teczek osobowych zamordowanych Polaków – jak się wyraził osób byłej Polski burżuazyjnej – jako nieprzydatnych zarówno operacyjnie, jak i historycznie, a zachowanie jedynie głównych dokumentów mieszczących się w oddzielnej, niewielkiej teczce. Propozycja została zatwierdzona i wykonana, a teczka otrzymała nazwę specjalnej teczki nr 1, i jako jedna z najważniejszych tajemnic ZSRR wchodziła do wydzielonego, specjalnego zbioru dokumentów dostępnych wyłącznie przywódcy KPZR i przekazywanych mu przy objęciu władzy.

A. Szelepin odszedł z KGB w 1961, ale nie stracił nad nim kontroli, objął bowiem funkcję przewodniczącego nowo utworzonej i dysponującej szerokimi uprawnieniami partyjno-państwowej komisji kontroli wszystkich służb specjalnych.

Po odejściu Szelepina nowym Przewodniczącym Komitetu został jeszcze młodszy od swego poprzednika (wówczas 37 letni), ale nie mniej dynamiczny protegowany Szelepina Władimir Jefimowicz Siemiczastny. Zgodnie z wytycznymi Chruszczowa, Siemiczastny kontynuował oczyszczanie archiwów z materiałów, przypominających zbyt dobitnie stalinowską przeszłość członków Prezydium Rady Najwyższej KPZR. Z polecenia Siemiczastnego, zniszczono 9 tomów materiałów, dotyczących zlikwidowanych w latach stalinowskiego terroru członków Komitetu Centralnego, wyższych oficerów służb wywiadowczych (takich jak – Jan Berzin Naczelnik GRU, Abram Słucki Naczelnik Departamentu VII (wywiad) GUGB, Siergiej Szpigelglas Naczelnik Departamentu VII GUGB w 1938 i wielu innych), oraz zamieszkałych w Moskwie komunistów z partii zagranicznych.

Władimir Siemiczastny odszedł z KGB w maju 1967, zastąpił go były Ambasador ZSRR w Budapeszcie Jurij Andropow. Pod kierownictwem Jurija Andropowa (1967-1982) KGB ZSRR cieszyło się wysoką pozycją w strukturach władzy ZSRR. Przed objęciem stanowiska Przewodniczącego Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich, J. Andropow był od 1954 do 1957 Ambasadorem ZSRR w Budapeszcie. Pełnił stanowisko Ambasadora ZSRR podczas Powstanie Węgierskie w 1956, gdzie odegrał ważną rolę podczas interwencji Armii Radzieckiej w tym kraju. Później często wspominał rozwścieczony tłum mieszkańców Budapesztu, wieszający na latarniach ulicznych znienawidzonych agentów węgierskiej służby bezpieczeństwa. Po powrocie z Węgier w 1957 kierował Wydziałem Łączności z Bratnimi Partiami Krajów Socjalistycznych Komitetu Centralnego KPZR, który odpowiadał za stosunki Kremla z partiami komunistycznymi krajów bloku wschodniego m.in. PZPR.

Po śmierci Leonida Breżniewa generał armii KGB ZSRR Andropow odszedł ze służby. J. Andropow był drugim co do długości pełnienia funkcji szefem radzieckich służb specjalnych (dłużej był Ławrientij Berija). W 1982 Przewodniczącym Komitetu po Andropowie został na krótko Witalij Fiedorczuk, jednak po wyborze tow. Andropowa na stanowisko Sekretarza Generalnego KPZR zastąpił go Wiktor Czebrikow. Fiedorczuk został mianowany na urząd Ministra Spraw Wewnętrznych ZSRR.

W 1988 miejsce Czebrikowa zajął Władimir Kriuczkow. W. Krjuczkow wcześniej pracował w Ministerstwie Spraw Zagranicznych ZSRR (był funkcjonariuszem operacyjnym KGB), do KGB przyszedł wraz z Andropowem, z którym współpracował podczas pobytu w Budapeszcie w połowie lat 50 XX w. Zanim objął stanowisko Przewodniczącego KGB, Krjuczkow, przez czternaście lat (1974-1988) był Naczelnikiem I Zarządu Głównego KGB prowadzącego wywiad, co tym samym automatycznie dawało mu funkcję Pierwszego Zastępcy Przewodniczącego KGB ZSRR. W sierpniu 1991 był on jednym z organizatorów nieudanego zamachu stanu, którego celem było obalenie Michaiła Gorbaczowa.

Po stłumieniu puczu W. Krjuczkow został aresztowany i karnie zdymisjonowany, a jego obowiązki przejął na krótko Leonid Szebarszyn, wcześniej Naczelnik PGU KGB, mający za sobą służbę w Afganistanie, Iranie i Indiach, od 1987 Zastępca Przewodniczącego KGB. Tarcia wewnątrz ścisłego kierownictwa KPZR doprowadziły jednak do szybkiej dymisji Szebarszyna – jeszcze w sierpniu 1991 nowym przewodniczącym instytucji został były Minister Spraw Wewnętrznych kraju rad Władimir Bakatin. Bakatin jako ostatni przewodniczący podjął się zadania przebudowy KGB. Już wiosną 1991 proponował Gorbaczowowi, aby wyłączyć spod kurateli KGB specjalny oddział Alfa. Chciał aby stał się on częścią ochrony Kremla, nie zdołał go wówczas przekonać. Bakatin rozpoczął urzędowanie na stanowisku Przewodniczącego KGB od zmian kadrowych na szeroką skalę i zapowiedzi zasadniczych zmian strukturalnych, które miały polegać na rozbiciu Komitetu na kilka służb specjalistycznych.

Główne zadania[edytuj | edytuj kod]

Głównymi zadaniami Komitetu było m.in. gromadzenie informacji wywiadowczych poza granicami Związku Radzieckiego, ochrona kontrwywiadowcza państwa, SZ ZSRR, ochrona granic państwowych ZSRR, nadzór nad obiektami nuklearnymi, ośrodkami przemysłowymi kraju, osłona budynków rządowych i dostojników partyjnych w kraju i poza jego granicami (ambasad i konsulatów oraz innych komórek reprezentujących interes ZSRR za granicą). Komitet Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR wykonywał taką pracę, jaka np. w Stanach Zjednoczonych należała (i należy) do kompetencji wielu odrębnych agencji: Centralnej Agencji Wywiadowczej – CIA, Federalnego Biura Śledczego – FBI, Agencji Bezpieczeństwa Narodowego – NSA oraz Tajnej Służby USA, Korpusu Kontrwywiadowczego Sił Zbrojnych Stanów Zjednoczonych Ameryki.

Komitet Bezpieczeństwa Państwowego (KGB) nigdy nie osiągnął takiej władzy, jaką miał organ bezpieczeństwa państwowego w czasach rządów Iosifa Stalina, m.in. NKWD/NKGB. Pozostawał jednak potężnym mechanizmem, skupiającym w swej strukturze służbę wywiadowczą cywilną, kontrwywiadowczą cywilną i wojskową, ochrony dostojników, tajną policję polityczną, wszystkie kategorie telekomunikacji, kryptologii, obiektów specjalnych, a także kilka dywizji wojskowych, pułk lotnictwa i armię wojsk ochraniających granice Związku Radzieckiego. Była to z pewnością największa machina służb specjalnych w dziejach świata. W latach 90 XX w. Komitet Bezpieczeństwa Państwowego liczył 500 tysięcy funkcjonariuszy. Liczba tajnych współpracowników w Związku Radzieckim oraz za granicą jest trudna do oszacowania, ale sądzi się, że było to co najmniej kilka milionów osób. KGB ZSRR składał się z ok. 30 zarządów, kierujących pracą setek wydziałów i oddziałów.

Struktura organizacyjna 1980-1991[edytuj | edytuj kod]

Podstawowa struktura KGB w latach 80 XX w. składała się z 9 zarządów:

  • I Zarząd Główny (PGU) – wywiad zagraniczny
  • II Zarząd Główny (WGU) – bezpieczeństwo wewnętrzne i kontrwywiad na obszarze kraju
  • III Zarząd Główny – (kontrwywiad wojskowy) kontrwywiad i utrzymanie dyscypliny w MO ZSRR i SZ ZSRR tzw. wydziałami specjalnymi (Osobyje Otdiely-OO)
  • IV Zarząd – transport i bezpieczeństwo ambasad
  • V Zarząd Główny – walka ideologiczna, dysydenci, a następnie ochrona porządku konstytucyjnego
  • VI Zarząd Główny – kontrwywiad gospodarczy i ekonomiczny oraz ochrona obiektów przemysłowych
  • VII Zarząd Główny – inwigilacja
  • VIII Zarząd Główny – wywiad elektroniczny i szyfry
  • IX Zarząd Główny – ochrona kierownictwa partyjno-państwowego i urządzeń o szczególnym znaczeniu, Straż Kremlowska – (Od 1991 Federalna Służba Ochrony)

Wywiad zagraniczny[edytuj | edytuj kod]

W radzieckich służbach specjalnych wywiad zagraniczny utworzono (formalnie) w 1920, wydział wywiadu zagranicznego Czeka znany był w okresie międzywojennym jako Inostrannyj Otdieł (INO). Później podniesiono status wywiadu i w latach 1941-1947 nosił on nazwę Inostrannoje Uprawlenije (INU), ale posługiwano się również nazwą Pierwszy Zarząd. W latach 1947-1951 najważniejsze zadania wywiadu zagranicznego przejął Komitet Informacji (KI) pod kierownictwem Wiaczesława Mołotowa, następnie Andrieja Wyszyńskiego. Od 1952 do 1991 wywiad zagraniczny prowadziło Pierwoje Gławnoje Uprawlenie (PGU) Pierwszy Zarząd Główny, z wyjątkiem rocznego okresu od marca 1953 do marca 1954, kiedy nosił powodującą wiele pomyłek nazwę Drugiego Zarządu Głównego.

Operacje wywiadowcze[edytuj | edytuj kod]

Za największy sukces radzieckiego wywiadu zagranicznego bez wątpienia należy uznać penetrację amerykańskiego projektu budowy pierwszej bomby atomowejProjekt Manhattan (ang. Manhattan Project). Dostarczone wówczas informacje wywiadowcze z siatek wywiadowczych NKWD i NKGB rozmieszczonych w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie i Wielkiej Brytanii, pozwoliły naukowcom radzieckim przeprowadzić pierwszy próbny wybuch własnej bomby atomowej już w 1949.

Struktura zarządzania[edytuj | edytuj kod]

W latach 1920-1991 wywiad zagraniczny ZSRR prowadzony był przez:

  • 1920-1934 – Oddział Zagraniczny CzeKa/GPU/OGPU,
  • 1934-1941 – Oddział VII, następnie Oddział V Głównego Zarządu Bezpieczeństwa Państwowego NKWD (GUGB),
  • 1941-1947 – I Zarząd NKGB/NKWD/MGB,
  • 1947-1952 – Komitet Informacji Rady Ministrów, następnie Ministerstwa Spraw Zagranicznych,
  • 1952-1953 – I Zarząd Główny MGB,
  • 1953-1954 – II Zarząd Główny MVD,
  • 1954-1991 – I Zarząd Główny Komitetu Bezpieczeństwa Państwowego – KGB.

Naczelnicy wywiadu zagranicznego[edytuj | edytuj kod]

Centrala KGB[edytuj | edytuj kod]

Główna siedziba KGB mieściła się w okazałym kompleksie gmachów odziedziczonych po Czeka, OGPU i NKWD, przy placu Dzierżyńskiego 2 (tzw. Łubianka). W latach 70 XX w. I Zarząd Główny KGB przeniósł się do zaprojektowanego przez Finów nowoczesnego biurowca w Jasieniewie przy moskiewskiej obwodnicy, który był wyposażony w specjalne globalne systemy łączności.

KGB, tak jak jego poprzednicy, posiadał dużą sieć ośrodków szkoleniowych (w tym kilka szkół dla szpiegów), które służyły do szkolenia radzieckich funkcjonariuszy i ochrony oraz czasem, gościnnie, z krajów Układu Warszawskiego. W ośrodku szkoleniowym w Puszkino koło Moskwy szkolono głównie przyszłych arabskich terrorystów. Nowa centrala I Zarządu Głównego KGB, zaprojektowana przez fińskiego architekta, miała swój główny gmach w kształcie litery Y. Gmach ten liczył siedem kondygnacji i po obu stronach przylegały do niego budynki, mieszczące z jednej strony sale konferencyjne i bibliotekę, a z drugiej poliklinikę, sale sportowe i basen. Z okien nowej siedziby wywiadu zagranicznego roztaczał się widok na malownicze wzgórza pokryte brzozowymi lasami i zielonymi łąkami. Pracownicy innych zarządów KGB, którzy pozostali w zatłoczonych biurach Łubianki, nazywali z zazdrością kompleks w Jasieniewie Laskiem.

Kontrwywiad KGB[edytuj | edytuj kod]

W Komitecie Bezpieczeństwa Państwowego – KGB, kontrwywiadem zajmowały się dwa oddzielne Zarządy Główne – II Zarząd Główny oraz III Zarząd Główny, który odpowiadał za kontrwywiad wojskowy.

II Zarząd Główny KGB[edytuj | edytuj kod]

Za bardzo ważny sukces z punktu widzenia interesów ZSRR II Zarządu Głównego uważa się względnie szybkie wytropienie i aresztowanie pułkownika wywiadu wojskowego GRU, współpracującego z brytyjską SIS (pol. Tajna Służba Wywiadowcza) oraz amerykańską CIA (pol. Centralna Agencja Wywiadowcza), Olega Pieńkowskiego, uważanego przez wielu za szpiega, który uratował świat.

W 1961 Naczelnik II Zarządu Głównego KGB Oleg Gribanow całkiem przypadkowo rozkazał rozpocząć inwigilację Pieńkowskiego. Bezpośrednim powodem wydania tego rozkazu była podobno osobista uraza Gribanowa do ówczesnego szefa GRU Iwana Sierowa. Trudno jednak uwierzyć, że szef kontrwywiadu KGB rozkazał inwigilować tak wysokiego i wpływowego oficera GRU, jakim był Pieńkowski, bez żadnych dowodów jego winy. Należy raczej sądzić, że Pieńkowski został wskazany przez kogoś, możliwe że przez agenta KGB w szeregach CIA lub MI6. Chociaż tak szybkie aresztowanie bardzo groźnego szpiega można by uznać za sukces kontrwywiadu KGB, ówczesny przewodniczący KGB Aleksandr Szelepin został zwolniony za dopuszczenie szpiega do tak wysokiej pozycji w KGB.

III Zarząd Główny KGB[edytuj | edytuj kod]

Funkcjonariusze III Zarządu Głównego, którzy odpowiadali za kontrwywiad w Siłach Zbrojnych ZSRR, byli przydzielani do wszystkich rodzajów wojsk oraz Ministerstwa Obrony ZSRR i z reguły nosili zwykłe mundury wojskowe odpowiednie dla danej formacji. W marynarce wojennej umundurowanych oficerów KGB przydzielano na duże okręty oraz do baz na lądzie. Funkcjonariusze „trójki” pełnili służbę także nieumundurowani. Funkcjonariusze tego zarządu głównego działali również w szeregach GRU, stanowiąc system wewnętrznej kontroli radzieckiego wywiadu wojskowego. Funkcjonariusze Trzeciego Zarządu Głównego KGB ZSRR osłaniali, ochraniali także przemysł zbrojeniowy i sferę nauki dotyczącą SZ ZSRR, prowadzili kontrwywiad ofensywny przeciwko dyplomatom ataszatów wojskowych przy ambasadach w Moskwie. Pełnili służbę pod przykryciem w radzieckich PHZ zajmujących się handlem uzbrojeniem.

Funkcjonariuszem TGU KGB SSSR był Aleksandr Litwinienko.

Wykaz jednostek i struktura organizacyjna KGB[edytuj | edytuj kod]

Komitet Bezpieczeństwa Państwowego ZSRR.gif

Zabójcy NKWD/KGB: mokryje dieła[edytuj | edytuj kod]

Od samego początku istnienia radzieckich służb specjalnych, w ich strukturach organizowano specjalne grupy, wydziały lub departamenty zajmujące się tzw. mokrą robotą. W latach 20 oraz 30 XX w., działała tzw. grupa Jaszy, pod dowództwem Jakowa Sieriebrianskiego przy Oddziale Administracyjnym Zjednoczonego Państwowego Zarządu Politycznego OGPU. Jedną z akcji grupy Jaszy było porwanie z ulic Paryża i zamordowanie generała Aleksandra Kutiepowa, przywódcy emigracyjnego Rosyjskiego Związku Ogólnowojskowego ROWS.

Kiedy w ZSRR nadszedł okres czystek, Józef Stalin, przewidując, że wielu oficerów wywiadu – rezydentów, agentów itp. nie zechce powrócić do kraju, w grudniu 1936 polecił nowo mianowanemu szefowi NKWD Nikołajowi Jeżowowi utworzyć kolejny oddział wzorowany na grupie Jaszy. Tak powstał Zarząd Zadań Specjalnych NKWD, który zorganizował lotne grupy, których zadaniem było mordowanie ludzi odmawiających powrotu do kraju. Jedną z ofiar Zarządu Zadań Specjalnych został Ignace Reiss (Ignac Porecki – ps. „Rajmond”), agent NKWD działający w Paryżu. Ciało Reissa przeszyte kulami znaleziono na poboczu autostrady prowadzącej do Lozanny. Ofiarą NKWD padł także Jewhen Konowalec, przywódca Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów. Zamachu dokonał w Rotterdamie 23 maja 1938 Paweł Sudopłatow, później wysokiej rangi funkcjonariusz NKWD oraz szef Zarządu Zadań Specjalnych.

W 1941 powstała Sekcja specjalna NKWD, zajmująca się tzw. mokrą robotą, która została przekształcona w II Wydział NKWD – Specjalny, a następnie od 1942 do 1946 istniała jako IV Zarząd kolejno – Ludowego Komisariatu Spraw Wewnętrznych NKWD, Bezpieczeństwa Państwowego NKGB i Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego MGB.

Po II wojnie światowej zadania specjalne przejął Wydział DR, a następnie Biuro specjalne nr 1 MGB. Po wchłonięciu MGB przez Ministerstwo Spraw Wewnętrznych (MWD) w 1953, zadaniami specjalnymi zajmował się IX Wydział MWD.

Na początku lat 50 XX w. rozpoczęto szkolenie funkcjonariusza MGB Nikołaja Chochłowa. Jego celem miał być Gieorgij Siergiejewicz Okołowicz, jeden z liderów organizacji NTS na terenie Niemiec Zachodnich. Postępy w przygotowaniach Chochłowa nadzorował sam ówczesny naczelnik I Zarządu Głównego MGB, Aleksandrer Paniuszkin, po utworzeniu KGB pierwszy szef wywiadu zagranicznego. Wśród instruktorów Chochłowa był m.in. mistrz Związku Radzieckiego w dżudo, Michaił Rubak i pięciokrotny zwycięzca wszechzwiązkowych turniejów w strzelaniu z pistoletu, podpułkownik Godlewski. Po przybyciu do Frankfurtu w lutym 1954, gdzie przebywał Okołowicz, Chochłow zjawił się pod jego drzwiami i zamiast oddać strzał ze specjalnego pistoletu w kształcie paczki papierosów, oznajmił mu, że jest z MGB i ma rozkaz go zabić, lecz nie chce go wykonać. Wkrótce oddał się w ręce CIA i po jakimś czasie wystąpił na konferencji prasowej, wyznając wszystko co wiedział o planach zamachu na Okołowicza i innych ludzi.

W kwietniu 1955, po długim podsumowaniu strat spowodowanych przez Chochłowa, KGB dokonało zmian w centrali i zadania specjalne przekazano do właśnie zreorganizowanego 13 Departamentu I Zarządu Głównego KGB.

Następnym znanym zabójcą KGB był Bohdan Staszynski, Ukrainiec, zwerbowany przez KGB w wieku 19 lat, podczas studiów na Uniwersytecie Lwowskim. Zlecono mu dokonanie zabójstwa jednego z głównych teoretyków ukraińskiego ruchu narodowego, Lwa Rebeta, mieszkającego wówczas w Republice Federalnej Niemiec. Staszynski zabił Rebeta 12 października 1957. Kolejnym powierzonym mu zadaniem była eliminacja lidera nacjonalistów ukraińskich Stepana Bandery. Choć pierwsza próba zamachu nie powiodła się, Staszynski, pomimo coraz większych obiekcji, wykonał zadanie w Monachium 15 października 1959. Nadano mu za to Order Czerwonego Sztandaru. Historia Staszynskiego nie skończyła się jednak dobrze dla KGB. Podczas przygotowań do zamachu na byłego premiera Ukrainy Jarosława Stećko, Staszynski poślubił Ingę Pohl, Niemkę z NRD. Zdecydował się za jej namową złamać rozkaz i 12 sierpnia 1961 zgłosił się do Amerykanów w Berlinie Zachodnim.

KGB wspierało także służby specjalne państw Układu Warszawskiego w zadaniach eliminowania niewygodnych osób. Tak było w przypadku zamordowania Georgija Markowa, przez bułgarską służbę bezpieczeństwa DS (Drżawna Sigurnost). Markow został zamordowany przy pomocy specjalnego parasola z igłą w środku, która wstrzykiwała platynową kulkę ze śmiertelną dawką rycyny. ukrytą w platynowej blaszce, dostarczonego przez techników z KGB. W późniejszych latach 1960-1990, zadaniami specjalnymi zajmował się XIII Departament i VIII Departament Zarządu S – I Zarządu Głównego KGB.

Pomoc wojskowo-techniczna[edytuj | edytuj kod]

Oficerowie KGB służyli także w rejonach walk. W latach 1954-1989 zginęło 572 funkcjonariuszy KGB poza granicami ZSRR, niosąc, jako to eufemistycznie określano, „pomoc wojskowo-techniczną”. Oficerowie ci ginęli w krajach arabskich, Wietnamie Północnym, Afganistanie oraz w konfliktach granicznych.

Kontrola nad służbami specjalnymi Układu Warszawskiego[edytuj | edytuj kod]

Po zakończeniu II wojny światowej w Europie, pod kontrolą radziecką znalazły się takie kraje jak Polska, Czechosłowacja, Węgry, Rumunia, Bułgaria, i Niemiecka Republika Demokratyczna. Pod kontrolą NKWD (następnie MWD, KGB) znalazły się ich służby specjalne. W przypadku Polski, Ministerstwo Bezpieczeństwa Publicznego było organizowane na wzór NKWD i pod kontrolą przedstawicieli owej instytucji. Jednym z nich był np. gen. armii Iwan Sierow, mianowany doradcą NKWD przy Ministerstwie Bezpieczeństwa Publicznego (MBP). Osobiście, pod pseudonimem Iwanow, przeprowadził w 1945 aresztowanie 16 przywódców Polski Podziemnej, postawionych następnie przed sądem w Moskwie.

Ostatnie zmiany i rozwiązanie[edytuj | edytuj kod]

Władimir Bakatin, ostatni przewodniczący KGB, dążył do ograniczenia wpływów tej instytucji. Już wiosną 1991 proponował Gorbaczowowi, aby wyłączyć spod kurateli KGB specjalny oddział Alfa – chciał, aby stał się on częścią ochrony Kremla. Nie zdołał go wówczas przekonać.

Bakatin rozpoczął urzędowanie na stanowisku przewodniczącego KGB od zmian kadrowych na szeroką skalę i zapowiedzi zasadniczych zmian strukturalnych, które miały polegać na rozbiciu Komitetu na kilka służb specjalistycznych. Pierwszą ważniejszą decyzją związaną z procesem rozbicia KGB od środka było wyodrębnienie ze struktur Komitetu wojsk ochrony pogranicza i przydzielenia ich do Ministerstwa Obrony Narodowej ZSRR, później weszły one w skład Federalnej Służby Granicznej.

Kolejną decyzją Bakatina pozbawiono KGB kontrwywiadu wojskowego, czyli III Zarządu Głównego, który działał we wszystkich jednostkach radzieckich sił zbrojnych. Kolejnym etapem reorganizacji było wyłączenie z KGB całego IX Samodzielnego Zarządu Ochrony Osobistej, odpowiedzialnego za bezpieczeństwo członków najwyższych władz partyjnych i państwowych. Pod kontrolą tego zarządu znajdowały się Kreml i wszystkie ważniejsze rządowe budynki. Podobny los spotkał Niezależny Wydział Łączności, odpowiedzialny za stan łączności specjalnej wszystkich instytucji rządowych oraz połączeń centrali z władzami terenowymi. Jednostki te zostały wyłączone ze struktury KGB, podobnie jak Służba Szyfrów.

Bakatin uważał również, że KGB powinno przekazać Ministerstwu Spraw Wewnętrznych wszystkie wydziały gospodarcze, zajmujące się m.in. korupcją i przestępstwami gospodarczymi – funkcję tę pełnił Zarząd Zabezpieczenia Przemysłu oraz niektóre wydziały II Zarządu Głównego KGB (kontrwywiad). Bakatin dokonywał reorganizacji na podstawie specjalnych dekretów Gorbaczowa. W połowie listopada 1991 Bakatin zabrał się za najpotężniejszy zarząd KGB, I Zarząd Główny. Już w grudniu 1991 na bazie I Zarządu Głównego KGB powstała Centralna Służba Wywiadowcza, którą następnie przemianowano na Służbę Wywiadu Zagranicznego Federacji Rosyjskiej.

Pracownicy obcych służb będący OZI KGB[edytuj | edytuj kod]

  • Aldrich Hazen Ames – doszedł do stanowiska szefa kontrwywiadu CIA na Związek Radziecki, współpracował z KGB od 1985. Aldrich Ames zrobił wszystko, co agent może zrobić, poza, jak żartowano później, podstawieniem ciężarówki pod siedzibę CIA w Langley i wywiezieniem z niej sekretów. Ames ujawnił ponad sto tajnych operacji, wydał Rosjanom ponad 30 osób współpracujących z CIA i innymi zachodnimi agencjami, z których dziesięć zostało skazanych na karę śmierci i rozstrzelanych. Po rozwiązaniu KGB przejęła go następczyni I Zarządu Głównego KGB Służba Wywiadu Zagranicznego. Został wykryty i aresztowany dopiero w 1994.
Robert F. Hanssen
  • Robert Hanssen – funkcjonariusz Federalnego Biura Śledczego FBI, pierwszy raz nawiązał współpracę z GRU w 1979 roku, lecz po pierwszej transakcji go zerwał. Przejęła go jednak waszyngtońską rezydentura I Zarządu Głównego KGB w 1985. Oprócz oficerów KGB i GRU współpracujących z CIA lub FBI, Hanssen dostarczył KGB ściśle tajny program wywiadowczy COINS-II, ze szczegółowym budżetem i planowanymi operacjami wywiadowczymi przeciwko ZSRR i innym krajom Układu Warszawskiego, informacje o podsłuchach stosowanych przez Agencję Bezpieczeństwa Narodowego na dyplomatach radzieckich w Waszyngtonie. Zawiadomił KGB, że pracownicy NSA złamali kody w radzieckich satelitach komunikacyjnych, powiadomił także o specjalnym tunelu budowanym wspólnie przez FBI i NSA pod ambasadą radziecką w Waszyngtonie, który miał być wykorzystany do podsłuchu i podglądu. Do czasu wskazania go przez Hanssena kosztował on amerykańskich podatników 500 milionów USD. Przekazał także informacje dotyczące planu ewakuacji prezydenta i parlamentu USA w razie wybuchu wojny nuklearnej. Po rozwiązaniu KGB przejęła go następczyni I Zarządu Głównego KGB Służba Wywiadu Zagranicznego, aresztowany został dopiero w lutym 2001.

Oficerowie KGB współpracujący z obcym wywiadem[edytuj | edytuj kod]

Podczas ponad 40 letniej działalności KGB wielu oficerów tej instytucji współpracowało z wywiadem państw zachodnich, lub zdecydowało się na ucieczkę do tych krajów. Oficerowie KGB lub GRU, którzy zdecydowali się na taki krok, robili to w większości przypadków z pobudek ideologicznych. Na współpracę z obcym wywiadem decydowali się głównie oficerowie I Zarządu Głównego KGB, którzy przebywając za granicą w USA lub Wielkiej Brytanii mieli okazję poznać rzeczywistość tych krajów, tak różną od tej opisywanej przez radziecką propagandę. Tak przynajmniej usprawiedliwiał swą zdradę Oleg Gordiewski.

Wyższymi funkcjonariuszami KGB, którzy współpracowali z wywiadem zachodnim byli:

  • Oleg Gordijewskipułkownik KGB, współpracował z wywiadem brytyjskim (MI6) w latach 1974-1985. Został wydany przez Aldricha Amesa, szefa kontrwywiadu CIA na Związek Radziecki, współpracującego z KGB od 1985. Gordijewski był jedynym agentem wskazanym przez Amesa, któremu udało się uciec.
  • Władimir Wetrow – pułkownik KGB pracujący w centrali I Zarządu Głównego KGB. Jego zadaniem była analiza informacji wywiadowczych dostarczonych przez Zarząd. W latach 1981-1982, przekazał francuskiemu wywiadowi (DST) ok. 4 tysięcy ściśle tajnych dokumentów. Został aresztowany w 1982 i rok później rozstrzelany.
  • Walery Martynow – pułkownik KGB, pracował w Pionie X, zajmującym się wywiadem naukowo-technicznym. Współpracował z CIA w latach 80 XX w. podczas pobytu w rezydenturze KGB w Waszyngtonie, pod pseudonimem Gentile. Był jednym z wielu agentów wydanych przez Aldricha Amesa.

Przewodniczący KGB – 1954-1991[edytuj | edytuj kod]

  1. 1954-1958 – Iwan Sierow
  2. 1958-1961 – Aleksandr Szelepin
  3. 1961-1967 – Władimir Siemiczastny
  4. 1967-1982 – Jurij Andropow
  5. 1982-1982 – Witalij Fiedorczuk
  6. 1982-1988 – Wiktor Czebrikow
  7. 1988-1991 – Władimir Kriuczkow
  8. 1991 – Leonid Szebarszyn
  9. 1991 – Władimir Bakatin

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons
WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło KGB w Wikisłowniku

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Christopher Andrew, Wasilij Mitrochin: Archiwum Mitrochina, Warszawskie Wydawnictwo Literackie MUZA SA Warszawa 2001
  • Amy Knight: Szpiedzy bez maski. Spadkobiercy KGB, Prószyński i S-ka Warszawa 2001
  • Andrzej Grajewski: Tarcza i miecz. Rosyjskie służby specjalne 1991-1998, Biblioteka Więzi Warszawa 1998
  • Przewodnik KGB po miastach świata, seria Kulisy wywiadu i kontrwywiadu, Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2001
  • Guido Knopp: Elita szpiegów, seria Kulisy wywiadu i kontrwywiadu, Dom wydawniczy Bellona Warszawa 2004
  • Oleg Gordijewski: Ostatni przystanek egzekucja, seria Kulisy wywiadu i kontrwywiadu, Dom Wydawniczy Bellona Warszawa 2001
  • Karol Grünberg: Szpiedzy Stalina. Z dziejów wywiadu radzieckiego, Książka i Wiedza Warszawa 1996
  • Normam Polmar, Thomas B. Allen: Księga szpiegów, Wydawnictwo Magnum Warszawa 2000
  • Henryk Piecuch: Akcje specjalne. Od Bieruta do Ochaba, seria Tajna historia Polski, Agencja Wydawnicza CB Warszawa 1996