Alczyk

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alczyk
Alle alle[1]
(Linnaeus, 1758)
Alczyk
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ptaki
Infragromada ptaki neognatyczne
Rząd siewkowe
Podrząd mewowce
Parvordo Larida
Nadrodzina Alcoidea
Rodzina alki
Podrodzina alki
Rodzaj Alle[2]
Link, 1806
Gatunek alczyk
Synonimy
  • Alca Alle Linnaeus, 1758
  • Plautus alle (Linnaeus, 1758)
Podgatunki
  • A. a. alle (Linnaeus, 1758)
  • A. a. polaris Stenhouse, 1930
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[3]
Status iucn3.1 LC pl.svg

Alczyk[4], traczyk[5], traczyk lodowy[6] (Alle alle) – gatunek ptaka z rodziny alk (Alcidae), jedyny przedstawiciel rodzaju Alle. Najmniejszy przedstawiciel rodziny alk zamieszkujący regiony nearktyczne i palearktyczne. Nie jest zagrożony wyginięciem.

Zasięg występowania[edytuj]

Alczyk występuje w zależności od podgatunku[7][8][3]:

Zimuje głównie w nisko położonych wodach arktycznych od Grand Banks of Newfoundland na wschód do północnej części Atlantyku i do północnej Norwegii; regularnie zalatuje do południowej części stref borealnych i do Scotian Shelf oraz zatoki Maine i na wschód do północnej Szkocji i Morza Północnego, rzadko widywany dalej na południe[7]. Zabłąkane osobniki widywane były w Austrii, Czechach, Finlandii, na Gibraltarze, we Włoszech, Litwie, Malcie, Polsce i na Ukrainie[3].

W Polsce bardzo rzadki, zalatuje na przybrzeżne wody, ale sporadycznie obserwowany też w interiorze, na przykład w listopadzie 2009 na Kanale Żerańskim. Ostatnio (stan w 2016) obserwowany na wodach Zatoki Gdańskiej w Babich Dołach[9].

Taksonomia[edytuj]

Gatunek po raz pierwszy opisał szwedzki przyrodnik Karol Linneusz w 1758 roku w swoim dziele Systema Naturae nadając mu nazwę Alca Alle[10]. Jako miejsce typowe, Linneusz wskazał „ocean arktyczny Europy i Ameryki” (łac. Habitat in Europæ, Americæ arcticæ oceano); później miejsce typowe zostało ograniczone do Szkocji[11]. Podgatunek polaris opisał po raz pierwszy brytyjski kontradmirał J.F. Stenhouse w 1930 roku w czasopiśmie The Scottish Naturalist[12]. Jako miejsce typowe Stenhouse wskazał Cape Flora i Cape Saulen, na Ziemi Franciszka Józefa[12]. Jedyny przedstawiciel rodzaju Alle[4] opisanego przez Johanna Heinricha Friedricha Linka w 1806 roku[13].

Zwykle gatunek ten traktowane jako takson polifiletyczny, ale zebrane dowody są niekompletne i zachodzi potrzeba dalszych badań[7]. Status populacji rozmnażających się na Ziemi Północnej, Wyspach Nowosyberyjskich i nad Morzem Beringa jest niepewny[7]. Istnieją znaczne różnice w wielkości pomiędzy podgatunkami, ale w mitochondrialnym DNA lub w mikrosatelitach nie stwierdzono żadnych różnic genetycznych[14]. Wyróżniono dwa podgatunki[7][8].

Etymologia[edytuj]

Nazwa rodzajowa (i epitet gatunkowy) według BOU (1915) pochodzi od lapońskiego słowa Allē oznaczającego lodówkę. Według innych źródeł jest nazwą dźwiękonaśladowczą w języku szwedzkim nawiązującą do nawoływania samca lodówki brzmiącego jak „a-AU-li” lub podobnie lub lokalną szwedzką nazwą z Olandii odnoszącą się do nurnika zwyczajnego[15].

Morfologia[edytuj]

Długość ciała wynosi 17–19 cm, masa ciała 140–192 g, rozpiętość skrzydeł 40–48 cm[7]. Najmniejszy z alk, wielkością dorównujący szpakowi (Styrnus vulgaris). Z bliska łatwy do rozpoznania, w locie może zostać pomylony z maskonurem (Fratercula arctica)[9]. Ptaki obu płci są ubarwione jednakowo. W szacie godowej upierzenie jest koloru czarnego z wyjątkiem białego brzucha i pokryw podogonowych, kilku jasnych piór na grzbiecie oraz białego paska na skrzydłach. W szacie spoczynkowej biała jest również pierś, szyja i gardło. Podgatunek polaris nie różni się ubarwieniem, ale jest ogólnie większy, włącznie z dłuższym dziobem i skrzydłami[7]. Młode podobne są do dorosłych w szacie spoczynkowej, lecz są bardziej brązowe.

Ekologia i zachowanie[edytuj]

Siedlisko[edytuj]

Większość zimy alczyki spędzają na wodach północno-zachodniego Atlantyku[16]. Gniazdują w koloniach na wybrzeżu, głównie na klifach i w piargach na stokach morskich[7]. Tworzą największe kolonie ze wszystkich alkowatych. Są bardzo towarzyskie również poza okresem lęgowym[9]. W okresie zimowym przebywa głównie na wodach pelagialnych, zwłaszcza w nisko położonych wodach arktycznych; często widywany na krach lodowych i w strefie borealnej[7].

Pokarm[edytuj]

Żywi się głównie na małymi bezkręgowcami, zwłaszcza widłonogami, obunogami i szczętkami rzadziej dziesięcionogami i ślimakami; spożywa również larwy ryb, jednak podstawę ich diety stanowią planktonowe skorupiaki, widłonogi z rodzaju Calanus oraz obunogi; rodzice zapewniają młodym ptakom średnio 5-8 posiłków na dzień, każda o masie 3,0–3,8 g[7][9]. Na kolonii Paakitsoq, w północno-zachodniej Grenlandii, duży, bogaty w lipidy widłonóg z gatunku Calanus hyperboreus stanowił 80,7% wszystkich posiłków piskląt; drugim najważniejszym źródłem energii był C. glacialis stanowiący 15,6% składu diety[17].

Alczyk jest oportunistycznym gatunkiem, zwykle żerującym w odległości 100 km od kolonii, często znacznie bliżej; pokarm transportowany jest w worku skórnym. Nurkują zwykle przez 30 sekund lub mniej, w większości na głębokości mniejszej niż 20 m, chociaż rzadko zdarza im nurkować do 30 m. Dieta podczas zimy na północno-zachodnim Oceanie Atlantyckim składa się głównie z kryla północnego (Meganyctiphanes norvegica), również z obunogów z rodzaju Themisto i młodych gromadników (Mallotus villosus), natomiast widłonogi stanowią niewielki odsetek zdobywanego pokarmu[18].

Lęgi[edytuj]

Jajo alczyka

Do swoich kolonii alczyki powracają wiosną: od końca lutego do początku marca na Ziemi Franciszka Józefa, na początku kwietnia Spitsbergenie, i na początku maja w północno-zachodniej Grenlandii[7][16]. Gniazdo umieszczone jest w zagłębieniu w klifie, nunataku albo zboczu góry. Jest to kupka usypana z kamieni lub żwiru z fragmentami roślinności[7]. W zniesieniu znajduje się 1 jajo. Inkubacja trwa średnio 29 dni (28–31), jaja są wysiadywane w równym stopniu przez obie płci[7]. Pisklę, pokryte puchem, jest prawie czarno-brązowe z bledszym brzuchem, przy ciężarze 21 g są pół-zagniazdownikami[7]. Młode są pod stałym nadzorem w gnieździe przez 2–4 dni nim osiągną zdolność samodzielnego utrzymywania ciepła. Są w pełni opierzone po 27–28 dniach życia i pozornie stają się niezależne kiedy same wylatują w morze[7]. Sukces hodowlany ze zmiennym powodzeniem, średnio z około 50-52% złożonych jaj wykluwają się pisklęta; większość strat podczas inkubacji są spowodowane zaniedbaniem, przypadkowego stłuczeniem oraz drapieżnictwa ze strony lisów polarnych (Vulpes lagopus), mew, a nierzadko nawet niedźwiedzi polarnych (Ursus maritimus)[7]. Zdolność rozrodu uzyskują po 3 latach życia[16].

Ochrona[edytuj]

W Polsce podlega ścisłej ochronie gatunkowej[19].

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Alle alle, w: Integrated Taxonomic Information System (ang.).
  2. Alle. w: Integrated Taxonomic Information System (ang.) [dostęp 29 stycznia 2011]
  3. a b c BirdLife International 2012. Alle alle. W: IUCN 2016. Czerwona księga gatunków zagrożonych (IUCN Red List of Threatened Species) Wersja 2016-1. <www.iucnredlist.org>. (ang.) [dostęp 2016-09-15]
  4. a b Systematyka za: P. Mielczarek, M. Kuziemko: Podrodzina: Alcinae Leach, 1820 - alki (Wersja: 2015-10-31). W: Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2014-03-02].
  5. P. Busse (red.), Z. Czarnecki, A. Dyrcz, M. Gromadzki, R. Hołyński, A. Kowalska-Dyrcz, J. Machalska, S. Manikowski, B. Olech: Ptaki. T. II. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 292, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0563-0.
  6. D. Lapage: Alczyk Alle alle (Linnaeus, 1758). Avibase. [dostęp 2016-09-22].
  7. a b c d e f g h i j k l m n o p D.N. Nettleship, E.F.J. Garcia: Little Auk (Alle alle). W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2016. [dostęp 2016-09-18]. (ang.)
  8. a b F. Gill, D. Donsker: Coursers, noddies, gulls, terns, auks & sandgrouse (ang.). IOC World Bird List: Version 6.3. [dostęp 2016-09-18].
  9. a b c d Dominik Marchowski: Ptaki Polski. Kompletna lista 450 stwierdzonych gatunków. Wyd. 1. Warszawa: SBM, 2015, s. 153. ISBN 9788378459835.
  10. C. Linneaus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 131. (łac.)
  11. J.L. Peters: Check-list of birds of the world. Cz. 2. Cambridge: Harvard University Press, 1934, s. 350. (ang.)
  12. a b J.F. Stenhouse. The Little Auk (Alle alle polaris Sub-Sp. nov.) of Franz Josef Land. „The Scottish Naturalist”. 182, s. 47, 1930 (ang.). 
  13. K. Wojczulanis-Jakubas, A. Kilikowska, J. Fort, M. Gavrilo, D. Jakubas, V. Friesen. No evidence of divergence at neutral genetic markers between the two morphologically different subspecies of the most numerous Arctic seabird. „Ibis”. 157 (4), s. 87–797, 2015. DOI: 10.1111/ibi.12294 (ang.). 
  14. J.A. Jobling: Key to Scientific Names in Ornithology. W: J. del Hoyo, A. Elliott, J. Sargatal, D.A. Christie, E. de Juana (red.): Handbook of the Birds of the World Alive. Barcelona: Lynx Edicions, 2016. [dostęp 2016-09-22]. (ang.)
  15. a b c J. Warner: Little Auk Alle alle. W: Animal Diversity Web [on-line]. University of Michigan, 2007. [dostęp 18 września 2016].
  16. M.S. Frandsen, J. Fort, F.F. Rigét, A. Galatius, A. Mosbech. Composition of chick meals from one of the main little auk (Alle alle) breeding colonies in Northwest Greenland. „Polar Biology”. 37 (7), s. 1055–1060, 2014. DOI: 10.1007/s00300-014-1491-0 (ang.). 
  17. A. Rosing-Asvid, R. Hedeholm, K.E. Arendt, J. Fort, G.J. Robertson. Winter diet of the little auk (Alle alle) in the Northwest Atlantic. „Polar Biology”. 36 (11), s. 1601–1608, 2014. DOI: 10.1007/s00300-013-1379-4 (ang.). 
  18. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 6 października 2014 r. w sprawie ochrony gatunkowej zwierząt (Dz. U. z 2014 r. poz. 1348)

Linki zewnętrzne[edytuj]