Ambrozja (roślina)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ambrozja
Ilustracja
Ambrozja trójdzielna
Systematyka[1][2]
Domena eukarionty
Królestwo rośliny
Podkrólestwo rośliny zielone
Nadgromada rośliny telomowe
Gromada rośliny naczyniowe
Podgromada rośliny nasienne
Nadklasa okrytonasienne
Klasa Magnoliopsida
Nadrząd astropodobne
Rząd astrowce
Rodzina astrowate
Podrodzina Asteroideae
Rodzaj ambrozja
Nazwa systematyczna
Ambrosia L.
Sp. Pl. 987. 1 Mai 1753
Typ nomenklatoryczny

Ambrosia maritima L.[3]

Synonimy
  • Franseria Cav.
  • Gaertneria Medik.
  • Hymenoclea Torr. & A. Gray
  • Xanthidium Delpino
  • Xanthium L.[4]

Ambrozja (Ambrosia L.) – rodzaj roślin należący do rodziny astrowatych (Asteraceae). Obejmuje 45 gatunków[5]. Naturalnie występują one na obu kontynentach amerykańskich (od Alaski po Patagonię), przy czym największe ich zróżnicowanie jest w Ameryce Północnej[6] (w USA i Kanadzie rosną 22 gatunki[7]). Jeden tylko gatunek rośnie w Starym ŚwiecieAmbrosia maritima występująca w basenie Morza Śródziemnego[5][8]. Kilka gatunków jest szeroko rozprzestrzenionych na innych kontynentach jako rośliny inwazyjne[8][6][5]. W Polsce spotykane są trzy gatunki: ambrozja bylicolistna (A. artemisiifolia), zachodnia (A. psilostachya) i trójdzielna (A. trifida)[9].

Są to rośliny wiatropylne, wytwarzające wielkie ilości pyłku, który jest silnym alergenem – na obszarach występowania ambrozji (np. w USA) należą one do głównych przyczyn kataru siennego. Ambrosia maritima zawiera laktony będące silnymi moluskocydami i wykorzystywana jest na wielką skalę jako środek ślimakobójczy. Gatunek ten służy też do aromatyzowania likierów. Silnie allelopatycznie na glony, bakterie nitryfikacyjne i najwyraźniej też trawy działa ambrozja zachodnia. A. peruviana dostarcza zielonego barwnika. Różne gatunki wykorzystywane są jako lecznicze[10], także do wywoływania poronień[11].

Nazwa rodzajowa utworzona została z greckiego słowa ἀμβροσία ambrosía znaczącego pokarm bogów, przy czym przyczyna jego wyboru jest niejasna[7]

Morfologia[edytuj | edytuj kod]

Owocująca Ambrosia acanthicarpa
Koszyczki z żółtawymi kwiatami męskimi i niepozorny koszyczek żeński z jednym kwiatem i brązowymi nitkami znamienia u ambrozji bylicolistnej
Pokrój
Rośliny zielne (jednoroczne i byliny) oraz krzewy, osiągające od 10 cm do ponad 4 m wysokości. Pędy zwykle rozgałęzione, prosto wzniesione, podnoszące się lub płożące, często z kłączami[7], czasem silnie rozrastającymi się, tak że jeden genet pokrywać może setki m² (np. w przypadku ambrozji zachodniej)[12].
Liście
Naprzeciwległe, często w dalszej części pędów skrętoległe, ogonkowe lub siedzące, o zróżnicowanym kształcie – od równowąskich i nitkowatych do jajowatych i rombowatych, często pierzasto lub dłoniasto podzielone, nagie lub owłosione, często gruczołkowate[7].
Kwiaty
Męskie i żeńskie zebrane w osobne koszyczki, wyrastające na tej samej roślinie (→ jednopienność) lub rzadziej na różnych roślinach (→ dwupienność)[12][7]. W przypadku roślin jednopiennych koszyczki męskie wyrastają skupione w wydłużonych groniastych lub kłosopodobnych kwiatostanach złożonych w szczytowych częściach pędów. Koszyczki męskie są krótkoszypułkowe i zwieszone, z reguły liczne, drobne, rozmieszczone pojedynczo w kwiatostanie złożonym lub skupione w jego obrębie w pęczkach. Koszyczki żeńskie wyrastają w kątach liści i zawierają pojedyncze kwiaty żeńskie (rzadko jest ich kilka[7]). Okrywa kwiatostanów męskich jest zrosłolistkowa (z wolnymi końcami listków) i miseczkowata, w kwiatostanach żeńskich okrywa drewnieje i tworzy skorupę otaczającą kwiat, a później owoc[12]. Kwiaty męskie, których w koszyczku jest zwykle od kilku do 20[12] (rzadziej więcej[7]) mają korony rurkowate[8], białawe do fioletowawych[7] i niemal wolne pylniki[12]. Ze szczytu koszyczka żeńskiego na zewnątrz wystają znamiona[12].
Owoce
Niełupki pojedyncze, jajowate do wrzecionowatych[7], bez puchu kielichowego[7][8], zamknięte w zdrewniałej okrywie koszyczka, u niektórych gatunków ciernistej[12][7] lub oskrzydlonej[7].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Pozycja systematyczna

Rodzaj z plemienia Heliantheae podrodziny Asteroideae z rodziny astrowatych Asteraceae[4]. W obrębie plemienia klasyfikowany jest do podplemienia Ambrosiinae Less., do którego należy m.in. iwa Iva, partenium Parthenium i rzepień Xanthium[13].

Wykaz gatunków[5]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS ONE”, 10 (4), 2015, e0119248, DOI10.1371/journal.pone.0119248, PMID25923521, PMCIDPMC4418965 [dostęp 2020-02-20] (ang.).
  2. Peter F. Stevens, Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2020-12-09] (ang.).
  3. Ambrosia. W: Index Nominum Genericorum [on-line]. Smithsonian Institution. [dostęp 2020-12-09].
  4. a b Genus: Ambrosia L.. W: Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy) [on-line]. USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. [dostęp 2020-12-09].
  5. a b c d Ambrosia L.. W: Plants of the World online [on-line]. Royal Botanic Gardens, Kew. [dostęp 2020-12-09].
  6. a b Ambrosia Linnaeus. W: Flora of China [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2020-12-09].
  7. a b c d e f g h i j k l John L. Strother: Ambrosia Linnaeus. W: Flora of North America [on-line]. eFloras.org. [dostęp 2020-12-09].
  8. a b c d Tutin T.G., Heywood V.H., Burges N.A., D.M. Moore, Valentine D.H., Walters S.M., Webb P.W.: Flora Europaea. Vol. 4. Cambridge i in.: Cambridge University Press, 1984, s. 142-143. ISBN 0-521-08717-1.
  9. Zbigniew Mirek, Halina Piękoś-Mirkowa, Adam Zając, Maria Zając: Flowering plants and pteridophytes of Poland. A checklist. Krytyczna lista roślin naczyniowych Polski. Instytut Botaniki PAN im. Władysława Szafera w Krakowie, 2002. ISBN 83-85444-83-1.
  10. David J. Mabberley: Mabberley's Plant-Book. Cambridge University Press, 2017, s. 39. ISBN 978-1-107-11502-6.
  11. Cheryl Lans. Ethnomedicines used in Trinidad and Tobago for reproductive problems. „J Ethnobiol Ethnomed.”. 3, 13, 2007. DOI: 10.1186/1746-4269-3-13. 
  12. a b c d e f g Tadeusz Tacik: Ambrosia L. Ambrozja. W: Flora Polski. Rośliny naczyniowe Polski i ziem ościennych. T.12. Bogumił Pawłowski, Adam Jasiewicz (red.). Warszawa, Kraków: PAN Instytut Botaniki, PWN, 1971, s. 351-352.
  13. K. Kubitzki (red.): The Families and Genera of Vascular Plants. Vol. VIII. Flowering Plants. Eudicots: Asterales. Berlin, Heidelberg, New York: Springer-Verlag, 2007, s. 444. ISBN 978-3-540-31050-1.