Azerbejdżańska Socjalistyczna Republika Radziecka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Азербайджанская Советская Социалистическая Республика
Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы

Azerbejdżańska Socjalistyczna Republika Radziecka
Demokratyczna Republika Azerbejdżanu 1920-1991 Azerbejdżan
Flaga Azerbejdżańskiej SRR
Godło Azerbejdżańskiej SRR
Flaga Azerbejdżańskiej SRR Godło Azerbejdżańskiej SRR
Dewiza: Бүтүн өлкәләрин пролетарлары, бирләшин!
Bütün ölkələrin proletarları, birləşin!
(Proletariusze wszystkich krajów, łączcie się!)
Hymn: Hymn Azerbejdżańskiej SRR
Stolica Baku
Powierzchnia
 • całkowita

86 600 km²
Liczba ludności ()
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

7 037 900
81,3 osób/km²
Data powstania 28 kwietnia 1920
Data likwidacji 30 sierpnia 1991
Mapa Azerbejdżańskiej SRR

Azerbejdżańska Socjalistyczna Republika Radziecka, Azerbejdżan (ros. Азербайджанская Советская Социалистическая Республика, azer. Azərbaycan Sovet Sosialist Respublikası/Азәрбајҹан Совет Сосиалист Республикасы) – proklamowana 28 kwietnia 1920 była jedną z republik radzieckich. W latach 1922-1991 wchodziła w skład Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR)

Powołanie republiki[edytuj]

Republika została ustanowiona w 1920 roku w wyniku najazdu Rosji Radzieckiej na niezależną Demokratyczną Republikę Azerbejdżanu, powołaną w 1918 roku po rozpadzie Imperium Rosyjskiego.

Przynależność państwowa[edytuj]

W marcu 1922 Azerbejdżańska SRR weszła w skład Federacyjnego Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich Zakaukazia jako jedna z czterech republik (łącznie z Abchaską SRR, Gruzińską SRR i Armeńską SRR). W grudniu 1922 Związek ten został przekształcony w Zakaukaską Federacyjną Socjalistyczną Republikę Radziecką (Zakaukaską FSRR), która z dniem 30 grudnia 1922 weszła jako współzałożyciel w skład nowo utworzonego ZSRR.

Po rozwiązaniu Zakaukaskiej FSRR w roku 1936 Azerbejdżańska SRR stała się republiką związkową bezpośrednio wchodzącą w skład ZSRR.

5 lutego 1991 Rada Najwyższa Azerbejdżańskiej SRR postanowiła o zmianie nazwy kraju na Republikę Azerbejdżanu[1], a 30 sierpnia 1991 o niepodległości republiki[2].

Terytorium i granice[edytuj]

W początkach władzy radzieckiej (1922) terytorium Azerbejdżańskiej SRR zostało powiększone kosztem Gruzińskiej SRR o rejon Zakatały (wraz z Biełokanem i Qax)[3]. Zmiany granicy z Gruzją okazały się trwałe.

W latach 1922-24 ustalano też przebieg granic między Armeńską SRR a Azerbejdżańską SRR[4]. Ostatecznie w skład Azerbejdżańskiej SRR weszły dwie autonomiczne jednostki: od 1923 roku Nagorno-Karabachski Obwód Autonomiczny oraz (od 1924 roku) Nachiczewańska Autonomiczna Socjalistyczna Republika Radziecka.

W latach 1923-1930 istniały również przejściowo jednostki administracyjne, w których początkowo planowano autonomię dla zamieszkujących je Kurdów; tzw. Czerwony Kurdystan istniał najpierw jako ujezd (1923-1929), a następnie efemeryczny okręg kurdyjski (1930)[4]. Ośrodkiem administracyjnym terenów kurdyjskich był Laçın.

 Osobny artykuł: Powiat kurdystański.

Zmiany granicy armeńsko-azerskiej następowały także w latach 1925-1936 (na rzecz Armenii przekazano rejon jeziora Arpi, jednak głównie były to zmiany powiększające tereny pod władztwem Azerbejdżańskiej SRR kosztem Armenii)[4].

W 1946 roku władze Azerbejdżańskiej SRR zaangażowały się w tworzenie separatystycznej republiki na terenie sąsiadującego Iranu.

 Osobny artykuł: Kryzys irański (1946).

Od 1988 do ogłoszenia niepodległości w 1991[edytuj]

W 1988 roku rozpoczęły się zamieszki na tle etnicznym (m.in. Masakra w Sumgaicie), a następnie otwarty konflikt między Armeńską SRR a Azerbejdżańską SRR.

 Osobny artykuł: Wojna o Górski Karabach.

W 1988 powstał Ludowy Front Azerbejdżanu, będący początkowo organizacją akceptowaną przez władze komunistyczne na fali pieriestrojki i głasnosti, następnie mającą charakter masowego ruchu opozycyjnego wobec władzy radzieckiej. W styczniu 1990 w czasie manifestacji Frontu głoszone były coraz bardziej radykalne hasła antyrządowe, w tym wezwania do siłowego obalenia rządu Komunistycznej Partii Azerbejdżanu[5]. 13 stycznia 1990 wiec Frontu w Baku zmienił się w antyormiański pogrom[6]. W pogromie Ormian zginęło od 66 do 86 osób, zaś 200-300 zostało rannych.

W kolejnych dniach co bardziej radykalni działacze Frontu otwarcie wzywali do wysiedlenia Ormian z Azerbejdżańskiej SRR, a kierownictwo organizacji nie potrafiło panować nad tymi wystąpieniami[7]. W celu stłumienia ruchu kierowanego przez Front w dniach 19-20 stycznia 1990 wojska radzieckie przeprowadziły pacyfikację Baku, w której zginęły 132 przypadkowe osoby cywilne, zaś ponad 600 zostało rannych[8].

 Osobny artykuł: Czarny Styczeń.

Na fali wydarzeń ze stycznia 1990 roku nowym I sekretarzem partii komunistycznej został Ayaz Mütəllibov, który we wrześniu 1990 zapewnił zwycięstwo partii komunistycznej wygraną w wyborach, a w marcu 1991 zorganizował referendum, w którym ludność republiki wypowiedziała się w sprawie pozostawania państwa w ZSRR. Głosowanie, przy wysokiej frekwencji (74,9%), zakończyło się oficjalnie wynikiem 93,3% za status quo[9].

Od lutego 1991 kraj funkcjonuje jako Republika Azerbejdżanu. Niepodległość została ogłoszona po klęsce w sierpniu 1991 puczu moskiewskiego; we wrześniu rozpisano wybory, w których wybrano pierwszego prezydenta republiki. Rozwiązanie ZSRR 8 grudnia 1991 na mocy układu białowieskiego nie miało dla nowego państwa praktycznego znaczenia (choć nie dopełniono procedur wystąpienia z ZSRR), jednak 21 grudnia Azerbejdżan przystąpił do Wspólnoty Niepodległych Państw.

Komunistyczna Partia Azerbejdżanu[edytuj]

11 lutego 1920 w Baku odbył się półlegalny zjazd, na którym utworzono Komunistyczną Partię Azerbejdżanu, która stała się partią rządzącą przez cały okres istnienia republiki. Na kongresie dominowali liczebnie działacze lewicowej partii Hümmət i to oni objęli w nowej partii zdecydowaną większość stanowisk kierowniczych[10]. Byli działacze tej organizacji odgrywali w Komunistycznej Partii Azerbejdżanu znaczącą rolę do czasów objęcia stanowiska I sekretarza partii przez Mir Cəfər Bağırova i wielkiej czystki, gdy zostali poddani zmasowanym represjom i w zdecydowanej większości skazani na śmierć po sfingowanych procesach[11].

Komunistyczna Partia Azerbejdżanu ogłosiła samorozwiązanie w 1991 roku, a jej ostatni pierwszy sekretarz Ayaz Mütəllibov w październiku 1991 został prezydentem państwa.

Jeden z wcześniejszych pierwszych sekretarzy partii, Heydər Əliyev (pełniący tę funkcję w latach 1969-1982), został jednym z pierwszych prezydentów Azerbejdżanu po odzyskaniu niepodległości (dwie kadencje w latach 1993-2003; po zakończeniu kadencji funkcję prezydenta objął jego syn İlham Əliyev).

Pierwsi sekretarze Komitetu Centralnego Komunistycznej Partii Azerbejdżanu[edytuj]

Przypisy

  1. Закон Азербайджанской ССР «Об изменении в наименовании Азербайджанской ССР» z 5 kutego 1991, № 4-ХII (ros.) [dostęp: 29.12.2016]
  2. Декларация ВС Азербайджанской Республики О восстановлении государственной независимости Азербайджанской Республики 30 sierpnia 1991, № 179-ХII (ros.) [dostęp: 29.12.2016]
  3. Andrew Andersen (Э. Андерсен), Тающая Грузия: Территориальные изменения в годы установления и закрепления советской власти (1921-1922) na http://www.conflicts.rem33.com/GEORGIA.htm (ros.) [dostęp: 27.12.2016]
  4. a b c Andrew Andersen, George Egge, Armeno-Azerbaijani Territorial Dispute And The Formation of The USSR (1920-1936): How The Time Bomb Was Planted na www.conflicts.rem33.com [dostęp: 29.12.2016]
  5. Piotr Kwiatkiewicz: Przemiany polityczne w Azerbejdżanie. Od republiki radzieckiej do współczesnego państwa. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2013, s. 165. ISBN 9788377805329.
  6. Piotr Kwiatkiewicz: Przemiany polityczne w Azerbejdżanie. Od republiki radzieckiej do współczesnego państwa. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2013, s. 162-164. ISBN 9788377805329.
  7. Piotr Kwiatkiewicz: Przemiany polityczne w Azerbejdżanie. Od republiki radzieckiej do współczesnego państwa. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2013, s. 166. ISBN 9788377805329.
  8. Piotr Kwiatkiewicz: Przemiany polityczne w Azerbejdżanie. Od republiki radzieckiej do współczesnego państwa. Toruń: Wydawnictwo Adam Marszałek, 2013, s. 171 i 174. ISBN 9788377805329.
  9. Tadeusz Świętochowski: Azerbejdżan. Warszawa: TRIO, 2006, s. 141. ISBN 83-7436-037-2.
  10. Tadeusz Świętochowski: Azerbejdżan. Warszawa: TRIO, 2006, s. 85-86. ISBN 83-7436-037-2.
  11. Tadeusz Świętochowski: Azerbejdżan. Warszawa: TRIO, 2006, s. 113-115. ISBN 83-7436-037-2.