Chorzów-Batory

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Chorzów Batory (Chorzów))
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ratusz dawnej gminy Hajduki Wielkie
Hajduki Wielkie, ul. Armii Krajowej
Hajduki Wielkie, ul. Armii Krajowej
Kościół parafialny Wniebowzięcia NMP – pierwszej parafii w Hajdukach Wielkich

Chorzów-Batory, też: Chorzów Batory, urzędowo: Hajduki Wielkie (aktualna nazwa urzędowa od 1922)[1][2], również Wielkie Hajduki[3] (niem. do 1902 [Nieder-, Ober-] Heiduk, 1903–1922 Bismarckhütte, [1939] 1941–1945 Königshütte-Bismarck; śl. Hajduki, w śl. gwarze Kobylorzy – Bismark[4]) – dzielnica Chorzowa położona w południowej części miasta.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Sztandar Towarzystwa Polek w Hajdukach Wielkich, poświęcony w 1928 roku, po rozłamie Związku Towarzystw Polek; ze zbiorów Muzeum w Chorzowie

Początki istniejącej tu osady Hajduki sięgają przełomu XVI i XVII wieku. W roku 1882 w Hajduku Dolnym była kopalnia węgla, wielka piekarnia parowa oraz łomy piaskowca.[5] W 1903 r. dwie gminy: Hajduki Dolne (niem. Nieder-Heiduk) i Hajduki Górne (niem. Ober-Heiduk) zostały połączone dekretem cesarza Wilhelma II w gminę Bismarckhütte. Było to związane z uruchomieniem w 1873 Huty Bismarcka (niem. „Bismarckhütte”, od 1933 r. Huta Batory) oraz założenia destylarni smoły (1888), która stanowiła zalążek przyszłych Zakładów Chemicznych „Hajduki”[potrzebny przypis].

W okresie międzywojennym wieloletnim naczelnikiem gminy Hajduki Wielkie został dowódca powstańczy Karol Grzesik, który w 1935 r. został prezydentem Chorzowa. W latach 1926–1939 Hajduki Wielkie były siedzibą starostwa powiatu świętochłowickiego, stanowiącego część dawnego powiatu bytomskiego, przyznaną Polsce. Władze gminy użyczyły staroście teren pod budowę gmachu (obecnie Urząd Miejski w Świętochłowicach), którego budowę ukończono w 1926 r.

Po Hajdukach Nowych (1934), również Hajduki Wielkie utraciły samodzielność z dniem 1 kwietnia 1939 r., poprzez włączenie do miasta Chorzowa, przy czym zachodnie krańce, obejmujące Kalinę, Kolonię Dworcową (ob. ul. Hajduki) oraz rejon przy rozwidleniu szlaków kolejowych Katowice–Gliwice i Katowice–Bytom ze szkołą i starostwem właśnie znoszonego powiatu świętochłowickiego przyłączono do Świętochłowic[6]. Połączenie Hajduk Wielkich z Chorzowem dokonało się za zgodą rad obu gmin i z poparciem samych mieszkańców, gdyż przyłączenie do miasta o statusie powiatu, jakim był Chorzów, wiązało się z szeregiem udogodnień dla mieszkańców i przedsiębiorców, przede wszystkim podatkowych.

W okresie międzywojennym gmina Hajduki Wielkie była znana przede wszystkim z sukcesów drużyny piłkarskiej Ruchu Wielkie Hajduki, która w styczniu 1939 zmieniła nazwę na Ruch Chorzów. Na terenie gminy działał też klub piłkarski Bismarckhütter Ballspiel Club (7 stycznia 1923 połączył się z Ruchem)[potrzebny przypis].

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Nazwa miejscowości Hajduki wywodzi się od częstego nazwiska Hajduk i oznacza osadę należącą do tej rodziny (rodu)[7].

Nazwa administracyjna Chorzów-Batory została nadana nowo utworzonej dzielnicy Chorzowa 11 kwietnia 1939 roku[8].

Oficjalna, urzędowa zmiana nazwy gminy z Bismarckhütte na Hajduki Wielkie, dokonana przez Sejm Śląski, nastąpiła z dniem 19 czerwca 1922[9]. Obowiązuje ona do dziś[1].

Aby zaakcentować włączenie Hajduk Wielkich do Chorzowa, w dniu 11 kwietnia 1939 r. ogłoszono nowy podział miasta na sześć dzielnic, przy czym dzielnicę VI nazwano Chorzów-Batory, wykorzystując nową nazwę huty z 1933 r.[8]

Pisownia nazwy nowej dzielnicy Chorzów-Batory, choć ustalona zgodnie z regułami ortograficznymi języka polskiego z 1936 roku (potwierdzonymi współcześnie przez Radę Języka Polskiego), po II wojnie światowej wahała się raz z dywizem, a raz bez (Chorzów Batory), prawdopodobnie na wzór nazwy innej dzielnicy miasta – Chorzowa Starego. Od momentu wyznaczenia VI dzielnicy Chorzowa do dziś nie dokonano ujednolicenia nazwy dzielnicy z nazwą urzędową głównej miejscowości – Hajdukami Wielkimi. W związku z tym wśród części mieszkańców odradza się chęć przywrócenia tradycyjnej nazwy Hajduki Wielkie (funkcjonującej do dziś w oficjalnym obiegu urzędowym i codziennym użytku części mieszkańców), przy czym warto zaznaczyć, że nie istnieją tendencje do usamodzielnienia się tej dzielnicy, gdyż obecni mieszkańcy czują więź z Chorzowem.

W okresie PRL-u i później, do roku 1991, posługiwano się oficjalną, choć nieurzędową, nazwą dzielnicy Chorzów IV. W zasadzie miała ona szersze znaczenie niż Chorzów-Batory, gdyż pojawiła się już po przyłączeniu do Chorzowa części Niedźwiedzińca. Często jednak posługiwano się tymi terminami zamiennie. Uchwałą Rady Miasta nadano dzielnicy IV oficjalną nazwę Chorzów Batory[potrzebny przypis] (należy pamiętać, że była to jedynie nazwa dzielnicy administracyjnej, a nie nazwa urzędowa miejscowości). Jednak od momentu uchwalenia nowego, obowiązującego do dziś Statutu Miasta Chorzów (29 października 2009 r.)[10], nie istnieje jednostka pomocnicza miasta (JPM) obejmująca Hajduki Wielkie, a jedyną wydzieloną JPM jest osiedle Maciejkowice[11].

Dzielnica[edytuj | edytuj kod]

Chorzów-Batory posiada własny dworzec kolejowy Chorzów Batory (przy ul. Armii Krajowej) na trasie Katowice–Gliwice, Katowice–Lubliniec. Jest ważnym węzłem drogowym (Autostrada A4 i DTŚ). Na terenie dzielnicy znajduje się nowoczesny kompleks sportowy w rejonie ulicy Granicznej. Głównymi ulicami dzielnicy są: ul. Armii Krajowej oraz Stefana Batorego, łącząca się ze Szpitalną.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoły ponadgimnazjalne:

Parafie[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]


Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Rządowe Centrum Legislacji, Obwieszczenie Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia - Dziennik Ustaw, www.dziennikustaw.gov.pl [dostęp 2018-03-20] (pol.).
  2. „Dziennik Ustaw Śląskich” 1922, nr 13, poz. 43 (nr 6.11).
  3. „Dziennik Ustaw Śląskich” 1939, nr 6, poz. 14 (art. 1).
  4. Reinhold Olesch, Der Wortschatz der polnischen Mundart von Sankt Annaberg, Berlin 1958.
  5. Hajduk 1) Dolny 2) Górny w Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego. T. III: Haag – Kępy. Warszawa 1882.
  6. „Dziennik Ustaw Śląskich” 1939, nr 6, poz. 14.
  7. Hasło: Hajduki. W: Słownik etymologiczny nazw geograficznych Śląska. Henryk Borek (red.). T. 4: H-Ki. Warszawa – Wrocław: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1988, s. 3. ISBN 83-01-07934-7.
  8. a b Podział miasta Chorzowa na dzielnice, „Tygodnik Urzędowy Miasta Chorzowa”, R. VI, nr 14, poz. 89, 11 kwietnia 1939.
  9. „Dziennik Ustaw Śląskich” 1922, nr 1, poz. 3; nr 13, poz. 43 (wykaz gmin).
  10. [http://www.bip.chorzow.eu/index.php?kat=105774261842966794 Uchwała Nr XLII/803/09 Rady Miasta Chorzów z dnia 29 października 2009 r. w sprawie Statutu Miasta Chorzów] [dostęp 2018-03-20].
  11. Uchwała Nr XV/206/99 Rady Miejskiej w Chorzowie z dnia 28 października 1999 r. w sprawie przyjęcia jednolitego tekstu statutu Osiedla Maciejkowice [dostęp 2018-03-20].