Szarlej

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy dzielnicy Piekar Śląskich. Zobacz też: Szarlej – wieś w woj. kujawsko-pomorskim, w pow. inowrocławskim, w gminie Kruszwica.
Herb Piekar Śląskich Szarlej
Dzielnica Piekar Śląskich
Ilustracja
Zabudowa przy ulicy Bytomskiej w 2018 roku
Herb
Herb
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Piekary Śląskie
Data założenia XIV wiek
W granicach Piekar Śląskich 1934
Populacja (2007)
• liczba ludności

8420
Położenie na mapie Piekar Śląskich
Położenie na mapie
50°22′47″N 18°56′40″E/50,379722 18,944444
Portal Portal Polska

Szarlej (niem. Scharley; 1934-35 Szarlej-Wielkie Piekary) – najstarsza dzielnica Piekar Śląskich[1], dawna osada górnicza[2]. Znajduje się w niej Wojewódzki Szpital Chirurgii Urazowej, siedziba Urzędu Miasta i Radia Piekary.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i znaczenie nazwy Szarlej nie jest jednoznaczne. Według jednej z teorii nazwa Szarlej pochodzi od demona zwanego Szarlenem[3] lub Szarlejem.

Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowych na Dolnym i Górnym Śląsku wydanym w 1888 roku we Wrocławiu jako najstarszą nazwę miejscowości wymienia „Szary ley” podając jej niemieckie znaczenie jako „Grauerde”, czyli „Szara ziemia”[4]. Według tego wywodu nazwa oznacza w języku polskim „lej w ziemi o szarej barwie[4][5] i związana jest z dziurami w ziemi powstałymi po wydobyciu węgla – szybami, którymi górnicy zjeżdżali w dół po urobek.

Do opinii tej przychylił się także górnośląski ksiądz i pisarz Konstanty Damrot w swojej pracy o nazewnictwie na Górnym Śląsku wydanej w 1896 roku w Bytomiu gdzie wymienia dwie nazwy polską Szarlej oraz zgermanizowaną Scharley notując „Nach der sage soll den Ort ein gewisser Szary, Szarek (...)”[5].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Scharley in Oberschlesien, litografia Ernsta Wilhelma Knippla, przedstawiająca odkrywkową kopalnię rudy cynku Scharley w Szarleju, około 1855 r.
Budynek I Liceum Ogólnokształcącego w Szarleju zaprojektowany przez Karola Schayera
Budynek stacji Piekary Śląskie-Szarlej w 2009 roku
Kapliczka Maria Hilf w 2018 roku

Osadnictwo na terenie obecnego Szarleja sięga co najmniej czasów kultury łużyckiej[1]. W XIV wieku istniała tu już osada górnicza. Pierwsza pisemna wzmianka o Szarleju pochodzi z 1534 roku[6]. Na terenie dzielnicy czynne były liczne szyby kopalń rud żelaza i metali nieżelaznych: Wilhelmine, Otto, Szarlej i Nowa Helena.

1 stycznia 1896 roku Szarlej został oddzielony od Piekar, zarządcą nowej gminy Szarlej został Niemiec Wilhelm Taube[7].

23 lutego 1919 roku w Szarleju zawiązało się gniazdo Polskiego Towarzystwa Gimnastycznego „Sokół” na Górnym Śląsku, które w 1920 roku liczyło 265 członków[8]. 1 kwietnia 1934 roku Szarlej został ponownie połączony z Wielkimi Piekarami w gminę Szarlej-Wielkie Piekary[9], po czym 3 września 1935 nazwę zmieniono na Piekary Śląskie[10].

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

  • Kościół Trójcy Przenajświętszej (zob. parafia Trójcy Przenajświętszej w Szarleju), zaprojektowany przez Zygmunta Gawlika, wybudowany w latach 1929–1933[11]
  • zespół Szpitala Spółki Brackiej, wzniesiony w latach 1916–1924, obecnie siedziba Wojewódzkiego Szpitala Chirurgii Urazowej im. Janusza Daaba[11]
  • Kaplica Matki Bożej – Maria Hilf, wzniesiona w 1905 przez rzemieślnika z Bytomia, w miejscu śmierci jego córki zabitej przez złoczyńców, na granicy Piekar i Bytomia, zbudowana w stylu neogotyckim, nad wejściem widnieje napis: Maryjo Wspomóż – Erbaut Maria Hilf, to miejsce upamiętnia także postój wojsk króla Jana III Sobieskiego idącego na odsiecz Wiednia, w 1922 nastąpił podział Górnego Śląska, pierwsze granice były dość płynne i bywało, że w nocy starano się je przesunąć, przez to kapliczka raz znajdowała się na terytorium Niemiec, raz zaś na terytorium Polski, obecnie mocno zaniedbana[12]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Żydek 1972 ↓, s. 27.
  2. Górny Śląsk i Zagłębie w dawnych opisach. Wiek XIX. Andrzej Zieliński (wybór, wstęp i opracowanie). Katowice: Śląsk, 1984, s. 124. ISBN 83-216-0428-5.
  3. J. Drabina, Historia Bytomia 1254-2000, Bytom 2000, s. 51.
  4. a b Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 73.
  5. a b Konstanty Damrot: Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde. Beuthen: Verlag von Felix Kasprzyk, 1896, s. 61.
  6. Józef Ligęza: Podania górnicze rejonu bytomskiego. W: Tradycje górnictwa ziemi bytomskiej. Maroszek Henryk (red.). Katowice: 1967, s. 31.
  7. Żydek 1972 ↓, s. 184.
  8. „Encyklopedia powstań śląskich”, Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 562, hasło „Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” – dzielnica Śląska”.
  9. Dz. U. Śl. z 1934 r. Nr 10, poz. 2.
  10. M.P. 1935 nr 201, poz. 229.
  11. a b Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 31 grudnia 2017; 6 miesięcy temu. [dostęp 2018-03-20]. s. 89.
  12. Leszek Bensz: Kapliczka Maria Hilf - Maryjo Wspomóż. Piekarski Werk, 2017-12-11. [dostęp 2018-03-20].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Konrad Żydek: Od Pecare do Piekar Śląskich. Opowieść o dziejach Piekar Śląskich. Stanisław Wilczek (red.). Piekary Śląskie: Nakładem Komitetu Obchodów 900-lecia Piekar Śląskich, 1972.