Czesław Marchaj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Czesław Marchaj (ur. 9 lipca 1918 w Słomnikach, zm. 21 lipca 2015[1]) – polski ekspert w dziedzinie aero- i hydrodynamiki oraz teorii żeglowania. Autor znanego podręcznika "Teoria żeglowania". Członek brytyjskiego Królewskiego Stowarzyszenia Architektów Okrętowych[a].

Pionier badań aerodynamiki ożaglowania w tunelach aerodynamicznych[2] i naukowego podejścia, wzorowanego na aerodynamice lotniczej, do własności aerodynamicznych statków żaglowych. Polski zawodnik w klasie Finn w latach 50. i 60[3]. Konsultant budowy jachtów startujących w regatach Pucharu Ameryki[4].

Okres przed II wojną światową[edytuj]

W młodości interesował się lotnictwem i szybownictwem. Jak wynika z jego wspomnień i relacji rodzinnych miał studiować w Państwowej Wyższej Szkole Budowy Maszyn i Elektrotechniki im. H. Wawelberga i S. Rotwanda w Warszawie[5][6]. Jak sam twierdził, bezpośrednio przed wojną[7] był pracownikiem Instytutu Aerodynamicznego Politechniki Warszawskiej[b].

Okres II wojny światowej[edytuj]

W czasie wojny ukończył podchorążówkę ZWZ-AK, wykonywał w Warszawie zadania wywiadowcze dla AK (obserwacja "volksdojczów" itp.). Zetknął się ze środowiskiem ruchu Zadruga i został jej członkiem przyjmując imię "Władybor". Był też członkiem Stronnictwa Zrywu Narodowego i brał udział w kolportażu pisma "Zryw" - organu tej partii[8].

Okres powojenny[edytuj]

Po II wojnie światowej Czesław Marchaj miał zablokowany dostęp do instytucji i organizacji związanych z lotnictwem, ze względu na podejrzenia władz o nieprzychylność ustrojowi PRL.[5][7]. Związał się wtedy z żeglarstwem, jako dziedziną najbliższą lotnictwu i aerodynamice[5][7]. W 1949 roku został aresztowany za próbę ucieczki do Szwecji, tj. nielegalnego przekroczenia granicy i przebywał w areszcie przez półtora roku, do czerwca 1951 roku[5][7]. Orzeczoną dodatkowo karę grzywny obniżono w 1953 roku na mocy amnestii[9].

W 1953 roku, korzystając ze swej wiedzy w dziedzinie aerodynamiki, zmodyfikował (w ramach przepisów klasowych) jacht klasy Finn i wygrał na nim regaty-maraton na trasie Warszawa-Gdańsk pokonując krajową czołówkę zawodników[10]. Poproszony o wyjaśnienie swojego niespodziewanego sukcesu, zaprezentował w zimie 1953/54 serię wykładów dla członków warszawskich klubów żeglarskich, zebranych i opublikowanych następnie w 1957 w formie książki: "Teoria żeglowania"[11]. Książkę tę Czesław Marchaj w dalszym okresie wielokrotnie przeredagowywał i rozbudował do serii opracowań z teorii budowy i użytkowania statków żaglowych, publikowanych regularnie w wielu językach.

Swoje dokonania potwierdził wygraną w 1956 roku międzynarodowych regat w klasie Finn w Sopocie. Był aktywnym zawodnikiem regatowym i działaczem Polskiego Związku Żeglarskiego, a od 1959 roku pełnił w Związku funkcję wiceprezesa ds. szkoleniowych. W latach 60. rozpoczął działalność na forum międzynarodowym. W roku 1960 wyjechał po raz pierwszy na Uniwersytet w Southampton, gdzie został zatrudniony i spędził 2,5 roku (od czerwca 1960 do stycznia 1963). Powrócił do Polski w 1963. W latach 1962 - 1969 był przedstawicielem Polskiego Związku Żeglarskiego w YIRU (obecnie: ISAF - International Sailing Federation). W 1969 został odwołany z tej funkcji, być może za krytyczne uwagi wobec polityki władz PRL. Od roku 1967 ponownie przebywał w Southampton i miał tam pozostać do roku 1970[3].

Działalność poza granicami Polski[edytuj]

W roku 1970 otrzymał w Anglii azyl polityczny. W 1976 roku skończył w Southampton studia filozoficzne[12]. Rozpoczął też intensywną działalność naukową. Publikował szereg prac z teorii budowy i użytkowania statków żaglowych, był konsultantem przy budowie morskich jachtów regatowych (Lionheart, Puchar Ameryki 1980) oraz przy dochodzeniach w sprawie morskich katastrof żaglowców (tragedia regat Fastnet Race 1979)[13]. W 1998 roku otrzymał "Small Craft Group Medal" przyznawany przez Royal Institution of Naval Architects[14]. W 2009 roku otrzymał srebrny medal Międzynarodowej Federacji Żeglarskiej (ISAF)[15][16].

W swoich książkach Czesław Marchaj analizował wiele zjawisk wcześniej znanych z żeglarskiego doświadczenia, ale nie opisanych poprzednio matematycznie, jak np. zjawisko dynamicznej niestabilności niektórych jachtów przy pełnych wiatrach[c]. Prezentował także doświadczalne i teoretyczne (badania w tunelu i modelowanie matematyczne) weryfikacje (lub obalenia) faktów i mitów żeglarskich, jak np. mit o roli foka w powstawaniu efektu dyszy[3].

Publikacje książkowe[edytuj]

  • Marchaj, Czesław A. Teoria żeglowania, Warszawa : Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej : na zlec. Ligi Przyjaciół Żołnierza, 1957.
  • Мархаи Ч. Теория плавания под парусом. Пер. с польского. М., Физкультура и спорт, 1963. 381 с.
  • Marchaj, Czesław A. Teoria żeglowania, Sport i turystyka, Warszawa, 1966.
  • Мархай Ч. Теория плавания под парусами, 1970, 405 c.
  • Marchaj, Czesław A. Teoria żeglowania, Sport i turystyka, Warszawa, 1970.
  • C. A. Marchaj, "Sailing Theory and Practice"', Adlard Coles Ltd 1964, Library of Congress Catalogue Card Number 64-13694.
  • C. A. Marchaj, Aero-hydrodynamics of sailing, Adlard Coles Nautical, 2000, 3-rd ed, ISBN 0-229-98652-8
  • C. A. Marchaj, Aerodynamik und Hydrodynamik des Segelns, Delius, Klasing,1982, ISBN 3-7688-0390-2
  • Czeslaw A. Marchaj, Die Aerodynamik der Segel. Theorie und Praxis, Delius, Klasing, 1997, ISBN 3-7688-1017-8
  • C. A. Marchaj, Sail performance: techniques to maximize sail power, ISBN 0-07-141310-3
  • C. A. Marchaj, Seaworthiness: the forgotten factor, ISBN 0-87742-227-3
  • Cz. Marchaj, Teoria żeglowania: aerodynamika żagla, Alma-Press, Warszawa 2004, ISBN 83-7020-269-1
  • Cz. Marchaj, Teoria żeglowania: aerodynamika żagla, wyd. VI, Alma-Press, Warszawa 2009, ISBN 978-83-7020-269-9
  • Cz. Marchaj, Dzielność morska: zapomniany czynnik , Alma-Press, Warszawa 2002, ISBN 83-7020-291-8

Uwagi

  1. Royal Institution of Naval Architects
  2. Instytut Aerodynamiczny otworzono 1927 roku Lotnictwo na Politechnice Warszawskiej w okresie międzywojennym. W materiałach Politechniki Warszawskiej owszem napisano, iż Instytut Aerodynamiczny Politechniki Warszawskiej przed wojną „...zebrał grupę profesorów i docentów ze Szkoły Wawelberga i Rotwanda. Miał stosunkowo młodą kadrę, nowoczesną, przeżywającą burzliwy rozwój specjalność...” Historia WMEiL PW, ale nie ma w nich wzmianki na temat pracy Czesława Marchaja w tym Instytucie. Nie był ani profesorem, ani docentem Szkoły Wawelberga i Rotwanda, a w roku 1939 miał 21 lat, jego stażu pracy w Instytucie nie potwierdzają też inne źródła poza jego wspomnieniami.
  3. Co było m.in. wynikiem współprowadzonego przez niego dochodzenia o przyczynach śmierci 15 zawodników w regatach Fastnet 1979(ang.). W wyniku dochodzeń na temat przyczyn tej tragedii zmodyfikowano formuły ustalające tzw. handicapping w regatach, w kierunku promowania jachtów o większej dzielności morskiej.

Przypisy

  1. Pożegnanie profesora Czesława Marchaja (pol.). 2015-07-23. [dostęp 2015-07-28].
  2. "Teoria żeglowania", wyd VI, str. 11
  3. a b c "Teoria żeglowania", wyd VI
  4. "Teoria żeglowania", wyd VI, str. 127 (Lionheart, 1980)
  5. a b c d To pod żaglami, to za kratkami, "Dziennik Bałtycki" 2008.12.19
  6. Czesław Marchaj (pol.). [dostęp 2012-07-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-07-30)].
  7. a b c d "Teoria żeglowania", wyd VI, Przedmowa do wyd. IV, str. 13
  8. Tomasz Szczepański: Wywiad z Czesławem Marchajem (pol.). niklot.org.pl. [dostęp 2015-07-28].
  9. Postanowienie Prokuratora Wojewódzkiego w Gdańsku z dnia 15 stycznia 1953 r., sygn. akt W 1715/51
  10. "Teoria żeglowania", wyd VI, Przedmowa do wyd. IV, str. 14
  11. Zob. katalog wewnętrzny Biblioteki Narodowej
  12. Wykaz alumnów z roku 1976
  13. "Teoria żeglowania", wyd VI, Bibliografia
  14. www.rina.org.uk
  15. ISAF Long Service Medals
  16. Czeslaw MARCHAJ Presented With ISAF Silver Medal