Dziwonia duża
Carpodacus rubicilla[1] | |||
(Güldenstädt, 1775) | |||
![]() Samiec, zdjęcie wykonane w Stepancminda, Gruzja | |||
![]() Samica, zdjęcie wykonane w stanie Sikkim, Indie | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Podtyp | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Infragromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Rodzina | |||
Podrodzina | |||
Plemię | |||
Rodzaj | |||
Gatunek |
dziwonia duża | ||
Synonimy | |||
| |||
Podgatunki | |||
| |||
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[2] | |||
![]() |
Dziwonia duża[3] (Carpodacus rubicilla) – gatunek małego ptaka z rodziny łuszczakowatych (Fringillidae). W czterech podgatunkach występuje w górskich obszarach centralnej Azji i na Kaukazie. Nie jest zagrożony wyginięciem.
Taksonomia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4d/Carpodacus_rubicilla_1775_plate_XII_drawing.jpg/220px-Carpodacus_rubicilla_1775_plate_XII_drawing.jpg)
Po raz pierwszy gatunek opisał Johann Anton Güldenstädt w 1775 na podstawie holotypu z Kaukazu. Nowemu gatunkowi nadał nazwę Loxia rubicilla. Do opisu sporządzonego w łacinie dołączona była tablica barwna opatrzona numerem XII[4]. Obecnie (2021) Międzynarodowy Komitet Ornitologiczny (IOC) umieszcza dziwonię dużą w rodzaju Carpodacus. Wyróżnia 4 podgatunki[5]. Dziwonia łuskowana[3] (C. (r.) severtzovi) była uznawana za odrębny gatunek ze względu na różnice w upierzeniu, środowisku życia i prawdopodobnie także i głosie[6]. Badania DNA nie potwierdziły tego. Dziwonie łuskowane ze wschodniej Azji mogły oddzielić się od kaukaskich ptaków z podgatunku nominatywnego około 400 tys. lat temu (0,05–0,91 mln lat temu)[7]. Ptaki z północno-zachodnich Indii oraz temat różnorodności przedstawicieli podgatunku C. r. diabolicus wymagają dalszych badań[6].
Niekiedy można spotkać się z polską nazwą zwyczajową „dziwonia kaukaska” w odniesieniu do tego gatunku[8]. Była ona niegdyś w użyciu w odniesieniu do dziwonii dużej, począwszy od Polskiego nazewnictwa ptaków świata Mielczarka i Cichockiego (1999)[9], jednak według obecnego, aktualizowanego na bieżąco źródła dotyczącego polskiego nazewnictwa jest to błędem. Nazwa „dziwonia kaukaska” odnosi się do jednego z podgatunków dziwonii zwyczajnej (Erythrina erythrinus kubanensis), zaś właściwą nazwą dla C. rubicilla jest dziwonia duża[3].
Podgatunki i zasięg występowania
[edytuj | edytuj kod]IOC wyróżnia następujące podgatunki[5]:
- C. r. rubicilla (Güldenstädt, 1775) – dziwonia duża[3] – centralny i wschodni Kaukaz w południowo-zachodniej części Rosji, północnej Gruzji i północnym Azerbejdżanie[6]
- C. r. diabolicus (Koelz, 1939) – północno-wschodni Afganistan, zachodni Pamir i Góry Ałajskie[6]
- C. r. kobdensis (Sushkin, 1925) – południowo-wschodnia Rosja (Tuwa, Republika Ałtaju, Sajany) oraz zachodnia Mongolia na południe po północno-zachodnie Chiny (północny Sinciang); w zimie również wschodni Kazachstan[6]
- C. r. severtzovi Sharpe, 1886 – dziwonia łuskowana[3] – wschodni i południowo-wschodni Kazachstan (centralny Tienszan, Ałatau Dżungarski), wschodni Kirgistan (wschodni Pamir), południowo-zachodnie i zachodnio-centralne Chiny (zachodni i południowo-zachodni Sinciang, południowy i wschodni Tybet, Qinghai i Syczuan, prawdopodobnie również północna prowincja Gansu), również północny Pakistan (od Czitral na wschód po Gilgit), Ladakh na wschód po północny Nepal i północno-wschodnie Indie (przynajmniej do Sikkim), prawdopodobnie również centralny Afganistan; zimą odwiedza również zachodni i południowy Tadżykistan[6]
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4a/Carpodacus_rubicilla%3B_Gould_%26_Richter.jpg/220px-Carpodacus_rubicilla%3B_Gould_%26_Richter.jpg)
Długość ciała wynosi 19–21 cm, masa ciała 40–48,5 g[6]. Jest to stosunkowo duży łuszczak, rozmiarami podobny łuskowcowi (Pinicola enucleator). Upierzenie jest dosyć ciemne. Występuje dymorfizm płciowy. U samca ciemię i spód ciała mają barwę ciemnoczerwoną, z malinowym odcieniem, upstrzone białymi kropkami. Okolice oka i kantarek ciemniejsze[8]. Grzbiet bardziej piaskowobrązowy[10]. Zwraca uwagę długi ogon i mocny, jasny dziób. Upierzenie samicy w większości jest brązowoszare, intensywnie kreskowane, z ciemniejszym kantarkiem i okolicami oka. Samiec podczas swojego pierwszego lata wygląda jak samica[8]. Większość różnic między przedstawicielami poszczególnych podgatunków dotyczy nasycenia barwy różowej i czerwonej u samców, różnic w ubarwieniu dzioba i wymiarów poszczególnych części ciała, są to cechy bardzo trudne do dostrzeżenia w terenie[11]. Długość skrzydła u przedstawicieli nieokreślonych podgatunków wynosi 113,5–121,5 mm u samców (105–112,5 mm u samicy (u C. r. severtzovi odpowiednio 116–123 i 111–121 mm), długość ogona 86–91 mm u samców i 83–92 mm u samic, długość dzioba (od nasady w czaszce) 18–20 mm u samców i 19–20 mm u samic[11].
Ekologia i zachowanie
[edytuj | edytuj kod]Dziwonie duże zamieszkują wysokie góry, najchętniej okolice lodowców z jałowymi, nasłonecznionymi stokami z obecnymi głazami, gdzie jest obfitość nasion mniszków. To ptaki osiadłe, jedynie zimą schodzą na niższe wysokości (1000 m n.p.m. lub niżej). Gniazdują powyżej 2500 m n.p.m., przeważnie 3000 m n.p.m.[8] W obrębie Kaukazu występują między 2500 a 3500 m n.p.m., dalej na wschodzie 3630–5000 m n.p.m.[11] W Nepalu odnotowywano je na wysokości 2660–4900 m n.p.m.[10] Na zimowiskach w Kazachstanie pojawiają się w stadach liczących do 30–50 osobników. W kilku miejscach w tym kraju prawdopodobnie gniazdują, w 1960 znaleziono gniazdo na wysokości 4100 m n.p.m.[12] Podczas zimowania w stadach tych ptaków mogą pojawiać się inne dziwonie, w tym dziwonia ciemnolica (C. rubicilloides). Poza sezonem lęgowym najczęściej widywane są pojedynczo lub w parach. Żerują na ziemi lub w krzewach, żywią się głównie nasionami niewielkich roślin oraz krzewów Caragana[11], niekiedy jedzą także jagody i owady[13].
Lęgi
[edytuj | edytuj kod]Okres lęgowy trwa od końca maja do końca sierpnia. Przeważnie występuje jeden lęg, być może na Kaukazie więcej[6]. Gniazdo umiejscowione jest w szczelinie skalnej lub na niskim krzewie, rzadko również w opuszczonych budynkach. Budulec stanowią cienkie gałązki, łodygi roślin i fragmenty korzeni, mchy, trawy, włosie i sierść. Zniesienie liczy 4–5 jaj[13], mają barwę niebieską i pokryte są drobnymi kropkami[12].
Status
[edytuj | edytuj kod]IUCN uznaje dziwonię dużą za gatunek najmniejszej troski (LC, Least Concern). Według informacji z 2016, populacja na Kaukazie miała zmniejszyć się w wyniku niszczenia środowiska życia tych ptaków. Z lat 90. pochodzi informacja o zmniejszaniu się liczebności w europejskiej części zasięgu ze względu na niszczenie środowiska bogatego w rokitniki (Hippophae rhamnoides), stanowiące źródło pokarmu, oraz zagrożenie ze strony wieszczków (Pyrrhocorax graculus). Do tego ptaki na zimowiskach miały być odławiane celem trzymania ich jako ptaków ozdobnych[13].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Carpodacus rubicilla, [w:] Integrated Taxonomic Information System (ang.).
- ↑ Carpodacus rubicilla, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species (ang.).
- ↑ a b c d e Systematyka i nazwy polskie za: P. Mielczarek & M. Kuziemko: Plemię: Carpodacini Bonaparte, 1853 (wersja: 2021-07-12). [w:] Kompletna lista ptaków świata [on-line]. Instytut Nauk o Środowisku Uniwersytetu Jagiellońskiego. [dostęp 2021-12-12].
- ↑ J. A. Güldenstädt. Sex Avium Descriptiones. „Novi commentarii Academiae Scientiarum Imperialis Petropolitanae”. 19, s. 464–465, 1774 (1775).
- ↑ a b F. Gill, D. Donsker & P. Rasmussen (red.): IOC World Bird List (v11.2). [dostęp 2021-12-12]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h Clement, P.: Great Rosefinch (Carpodacus rubicilla). [w:] del Hoyo, J., Elliott, A., Sargatal, J., Christie, D.A. & de Juana, E. (eds.). Handbook of the Birds of the World Alive [on-line]. 2016. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-11-29)].
- ↑ Tietze, D.T., Päckert, M., Martens, J., Lehmann, H. & Sun, Y.-H.. Complete phylogeny and historical biogeography of true rosefinches (Aves: Carpodacus). „Zoological Journal of the Linnean Society”. 169 (1), s. 215–234, 2013. DOI: 10.1111/zoj.12057.
- ↑ a b c d Lars Svensson: Przewodnik Collinsa. Ptaki. Wyd. II. warszawa: MULTICO, 2017, s. 388–389. ISBN 978-83-7763-406-6.
- ↑ P. Mielczarek & W. Cichocki. Polskie nazewnictwo ptaków świata. „Notatki Ornitologiczne”. 40, zeszyt specjalny, 1999.
- ↑ a b Birds of Nepal: Field Ecology, Natural History and Conservation. T. 2. Steven Simpson Books, 2001, s. 89. ISBN 978-0-9524390-9-7.
- ↑ a b c d Peter Clement: Finches and Sparrows. A&C Black, 2010, s. 289–290. ISBN 978-1-4081-3530-3.
- ↑ a b Great Rosefinch. Carpodacus rubicilla (Güldenstädt, 1775). Kazakhstan Birdwatching Community. [dostęp 2018-03-10].
- ↑ a b c Great Rosefinch Carpodacus rubicilla. BirdLife International. [dostęp 2018-03-10].
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Zdjęcia, nagrania głosów i krótkie filmy. [w:] eBird [on-line]. Cornell Lab of Ornithology. (ang.).