Sinciang

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur
Nazwa chińska: 新疆维吾尔自治区
Xīnjiāng Wéiwú’ěr Zìzhìqū
Nazwa lokalna: شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايون
Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni
Nazwa skrócona: 新 (Xīn)
Położenie regionu Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur
Stolica Urumczi
Mniejszość narodowa Ujgurzy
Gubernator Nur Bekri
Populacja 21.308.100 os.
(2008)
Powierzchnia 1 660 001 km²
Gęstość zaludnienia 11,8 os./km²
Skład etniczny Ujgurzy – 45%
Chińczycy Han – 41%
Kazachowie – 7%
Hui – 5%
Kirgizi – 0,9%
Mongołowie – 0,8%
Dongxiang – 0,3%
Tadżycy – 0,2%
Xibe – 0,2%
Liczba prefektur 14
Liczba powiatów 99
Liczba gmin 1005
ISO 3166-2 CN-65
Strona oficjalna

Sinciang (chiń. Xinjiang, wym. [ɕínt͡ɕjɑ́ŋ]; pełna nazwa: Region Autonomiczny Sinciang-Ujgur[1], ujg. شىنجاڭ ئۇيغۇر ئاپتونوم رايونى, Shinjang Uyghur Aptonom Rayoni) – region autonomiczny w Chinach. Jest to duży, rzadko zaludniony obszar, pokrywający ok. 1/6 część kraju. Sinciang sąsiaduje z Tybetem od południa, z prowincjami Qinghai i Gansu od południowego wschodu, z Mongolią od wschodu, Rosją od północy, a Kazachstanem, Kirgistanem, Tadżykistanem, Afganistanem, Pakistanem oraz kontrolowanymi przez Indie obszarami Kaszmiru od zachodu. Sinciang zawiera większą część Aksai Chin – regionu, który Indie uznają za część stanu Dżammu i Kaszmir.

Historia[edytuj | edytuj kod]

„Xīnjiāng” (新疆; lub „Ice Jecen” w języku mandżurskim) oznacza dosłownie nowe kresy. Nazwa ta została nadana w 1759 roku, kiedy w wyniku podboju Dżungarii, terytorium to weszło w skład Chin.

W 1865 roku wybuchła rebelia przeciwko panowaniu chińskiemu, w wyniku której Sinciang uniezależnił się, a władzę nad regionem przejął Jakub Beg. W 1871 roku zawarł on umowę z Rosjanami, na mocy której zajęli oni dolinę rzeki Ili. W latach 1875-1877 Chińczycy zdołali odzyskać kontrolę nad prowincją, a na mocy podpisanego w 1881 roku wycofali się także Rosjanie, choć zachowali Sinciang jako swoją strefę wpływów.

1 października 1955 roku dotychczasowa prowincja Sinciang stała się regionem autonomicznym.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna[edytuj | edytuj kod]

Położony w centrum kontynentu azjatyckiego Sinciang ma bardzo urozmaiconą rzeźbę powierzchni. Ciągną się tu liczne łańcuchy górskie i wielkie kotliny, leżące między nimi. Chińska część systemu Tienszanu przebiega przez terytorium okręgu w kierunku równoleżnikowym. W jego granicach góry te składają się z pasm: Terskej Ałatau i Borohoro Shan, między którymi ciągnie się głęboka dolina górnego biegu rzeki Ili. Na przedłużeniu tych pasm wznoszą się góry Bogda Shan i Ha’erlike Shan.

Tienszan zbudowany jest z utworów paleozoicznych. Góry te uległy denudacji i następnie w trzeciorzędzie wtórnemu wypiętrzeniu. W rezultacie tego powstały tu liczne kotliny tektoniczne, przede wszystkim Kotlina Turfańska, jedno z najgłębszych zapadlisk tektonicznych świata. Dno tej jedynej w swoim rodzaju „studni” leży w najniższym punkcie 154 m p.p.m., brzegi jej zaś znajdują się ponad 1000 m n.p.m.

Po obu stronach Tienszanu rozciągają się dwie wielkie kotliny: Kotlina Kaszgarska i Kotlina Dżungarska. Położona na północ od Tienszanu Kotlina Dżungarska sięga aż po granicę z Mongolią i góry Ałtaju Mongolskiego. Leżąca na południe od Tienszanu Kotlina Kaszgarska, zwana też Kotliną Tarymską, dochodzi aż do przedgórzy Pamiru, Karakorum i Ałtyn-Tagu. Granica z regionem autonomicznym Tybetu biegnie już wgłębi Wyżyny Tybetańskiej, wzdłuż pasma Gór Przewalskiego, wzniesionego w pasmie Ulug Muztag do 7723 m n.p.m. Ku wschodowi Kotlina Kaszgarska przechodzi w pustynną równinę, sięgającą do wschodnich granic okręgu i łączącą się z równiną Ałaszan.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat Sinciangu jest suchy i skrajnie kontynentalny. Średnie temperatury stycznia wynoszą od –7° na południu Kotliny Kaszgarskiej do –15° na północy. Temperatury lipcowe są natomiast wysokie; wszędzie poza wysokimi górami przekraczają 20°, na południu wynoszą od 25° do 27°, a w wyjątkowych warunkach Kotliny Turfańskiej aż 34°, z maksimum do 48°. Opadów jest mało. Maksymalne ich sumy roczne wynoszą poniżej 100 mm, a w Kotlinie Turfańskiej średnio tylko 30 mm – jedna z najniższych wartości na świecie. Lasów, oprócz zarośli saksaułu, drobnych fragmentów lasów świerkowych i modrzewiowych w wyższych częściach dolin górskich oraz zarośli nadbrzeżnych (tugajów) wzdłuż Tarymu i niektórych innych rzek w zasadzie nie ma. Zarośla te miejscami mogą tworzyć zespoły roślinne trudne do przebycia, zbliżone do dżungli tropikalnych. Dla rolnictwa nadają się tylko ziemie sztucznie nawadniane wzdłuż rzek.

Istnieją podstawy do przypuszczenia, że klimat Sinciangu był jeszcze w czasach historycznych wilgotniejszy niż obecnie. Rzeki, spływające z Ałtyn-tagu, nie kończyły się ślepo, jak dziś, lecz wpadały do Tarymu. Świadczą o tym suche koryta rzek na pustyniach (z okresowym przepływem wody wiosną w najwilgotniejszych latach), a także zachowane w głębi pustyni ruiny miast, jak na przykład Chara Choto. W obecnych warunkach klimatycznych Sinciang należy do najsuchszych obszarów na kuli ziemskiej. Dotyczy to zwłaszcza pustyni Takla Makan, ogromnego kompleksu piasków, wypełniającego całą środkową część Kotliny Kaszgarskiej.

Sieć rzeczna[edytuj | edytuj kod]

Sieć rzeczna jest uboga. Jest to niemal w całości obszar bezodpływowy, z wyjątkiem skrawka północnej Dżungarii w dorzeczu Czarnego Irtyszu, biorącego swój początek na terytorium chińskim. Główna rzeka Sinciangu, Tarym, o pokaźnej długości 2750 km, ale znikomym i bardzo zmiennym przepływie, ginie w piaskach pustyni w pobliżu jeziora Lob-nor. Również mniejsze rzeki, spływające z gór, niekiedy zaopatrywane w wodę przez lodowce górskie (jak w paśmie Bogda Shan), są z reguły „ślepe”. Niektóre uchodzą do słonych jezior, jak na przykład Ulungur He w Dżungarii, wpadająca do jeziora Ulungur Hu.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa
Xinjiang prfc map.png
Lp. Nazwa Siedziba Ujgurski
(kona yezik̡)
Latynizacja
(yengi yezik̡)
Chiński Hanyu pinyin
– Prefektury miejskie –
4 Karamay Dzielnica Karamay قاراماي شەھرى Qaramay Shehri 克拉玛依市 Kèlāmǎyī Shì
8 Urumczi Dzielnica Tianshan ئۈرۈمچى شەھرى Ürümchi Shehri 乌鲁木齐市 Wūlǔmùqí Shì
– Prefektury –
1 Altay
podległa prefekturze autonomicznej Ili
Altay ئالتاي ۋىلايىتى Altay Wilayiti 阿勒泰地区 Ālètài Dìqū
3 Tacheng
podległa prefekturze autonomicznej Ili
Tacheng تارباغاتاي ۋىلايىتى Tarbaghatay Wilayiti 塔城地区 Tǎchéng Dìqū
9 Turfan Turfan تۇرپان ۋىلايىتى Turpan Wilayiti 吐鲁番地区 Tǔlǔfān Dìqū
10 Hami Hami قۇمۇل ۋىلايىتى Qumul Wilayiti 哈密地区 Hāmì Dìqū
13 Kaszgar Kaszgar قەشقەر ۋىلايىتى Qeshqer Wilayiti 喀什地区 Kāshí Dìqū
15 Aksu Aksu ئاقسۇ ۋىلايىتى Aqsu Wilayiti 阿克苏地区 Ākèsū Dìqū
17 Hoten Hoten خوتەن ۋىلايىتى Xoten Wilayiti 和田地区 Hétián Dìqū
– Prefektura autonomiczna zarządzana bezpośrednio przez władze regionu autonomicznego –
11 Ili Yining ئىلى قازاق ئاپتونوم ئوبلاستى Ili Qazaq Aptonom Oblasti 伊犁哈萨克自治州 Yīlí Hāsàkè Zìzhìzhōu
– Prefektury autonomiczne –
2 Bortala Bole بۆرتالا موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى Börtala Mongghul Aptonom Oblasti 博尔塔拉蒙古自治州 Bó’ěrtǎlā Měnggǔ Zìzhìzhōu
6 Changji Changji سانجى خۇيزۇ ئاپتونوم ئوبلاستى Sanji Xuyzu Aptonom Oblasti 昌吉回族自治州 Chāngjí Huízú Zìzhìzhōu
12 Kizilsu Atux قىزىلسۇ قىرغىز ئاپتونوم ئوبلاستى Qizilsu Qirghiz Aptonom Oblasti 克孜勒苏柯尔克孜自治州 Kèzīlèsū Kē’ěrkèzī Zìzhìzhōu
18 Bayingolin Korla بايىنغولىن موڭغۇل ئاپتونوم ئوبلاستى Bayingholin Mongghul Aptonom Oblasti 巴音郭楞蒙古自治州 Bāyīnguōlèng Měnggǔ Zìzhìzhōu
– Podprefektury –
5 Shihezi
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Shihezi شىخەنزە شەھرى Shixenze Shehri 石河子市 Shíhézǐ Shì
7 Wujiaqu
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Wujiaqu ئۇجاچۇ شەھرى Wujachu Shehri 五家渠市 Wǔjiāqú Shì
14 Tumxuk
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Tumxuk تۇمشۇق شەھرى Tumshuq Shehri 图木舒克市 Túmùshūkè Shì
16 Aral
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Aral ئارال شەھرى Aral Shehri 阿拉尔市 Ālā’ěr Shì
19 Beitun
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Beitun بېيتۇن شەھرى Beytun Shehri 北屯市 Běitún Shì
Tiemenguan
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Tiemenguan باشئەگىم شەھىرى Bashegym Shehiri 铁门关市 Tiěménguān Shì
Shuanghe
(zarządzane przez Korpus Produkcji i Budownictwa Sinciangu)
Shuanghe قوشئۆگۈز شەھىرى Qoshögüz Shehiri 双河市 Shuānghé Shì

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Ludność, podobnie jak we wszystkich krajach pustynnych, rozmieszczona jest nierównomiernie i skupiona niemal wyłącznie w oazach. Istnieje tu 5 głównych pasów oaz – południowej Kaszgarii wzdłuż Ałtyn-Tagu, północnej Kaszgarii wzdłuż Tarymu i południowych przedgórzy Tienszanu, Kuldżyńska wzdłuż Ili, Urumczi na północnym przedgórzu Bogda Shan oraz Hami na południowym przedgórzu pasma Ha’erlike Shan. W oazach gęstość zaludnienia przekracza 100 osób/km², pustynie zaś są bezludne (Takla Makan) bądź też zaludnione przez nielicznych koczowników. W Dżungarii powstało dużo osiedli związanych z wydobyciem ropy naftowej (Karamay).

Około 75% ludności Sinciangu mieszka w Kaszgarii, tj. na południe od gór Tienszan, około 25% zaś przypada na znacznie słabiej zaludnioną Dżungarię. Słabość rolnictwa powoduje, że Sinciang jest bardziej umiastowiony niż inne regiony Chin – nie wydaje się jednak, by udział ludności faktycznie miejskiej był wyższy od 20%.

Ujgurzy z Hotenu

Bardzo ważnym problemem regionu jest jego wielonarodowość. Do połowy XX w. Chińczycy byli w Sinciangu nieliczni. Niewielki ich napływ z głębi kraju zaznaczył się w okresie międzywojennym, zwłaszcza podczas klęsk głodowych w Shaanxi i Gansu. Skupiali się oni głównie w Dżungarii, zwłaszcza w Urumczi i Barkol; w Kaszgarii w większych miastach istniały wyodrębnione dzielnice chińskie. W całym Sinciangu udział Chińczyków nie przekraczał w latach czterdziestych 5%. Dopiero doprowadzenie linii kolejowej do Urumczi w 1958 roku otworzyło drogę do napływu Chińczyków. Sinizacji uległa przede wszystkim różnojęzyczna Dżungaria, podczas gdy Kaszgaria, w której Ujgurzy stanowili większość, mogła jeszcze zachować ujgurski charakter etniczny.

Obecnie większość mieszkańców regionu stanowią wyznające islam ludy tureckie, z których najliczniejsi są Ujgurzy i Kazachowie. Liczną grupę etniczną stanowią Chińczycy Han. W północnej i wschodniej Dżungarii żyją w rozproszeniu Mongołowie. Podobnie jak Kazachowie, lud ten utrzymuje się dotąd głównie z pasterstwa koczowniczego. Podobny typ pasterstwa, tylko w warunkach wysokogórskich, jest podstawą egzystencji Kirgizów w graniczących z Kazachstanem, Kirgistanem i Tadżykistanem częściach Pamiru i Tienszanu. W miastach żyją dość liczni Hui – głównie w Urumczi i Hami. W wieku XV i XIX osiedliła się w Dżungarii niewielka liczba Rosjan, głównie tzw. starowierców. Po rewolucji 1917 r. w Urumczi i Kuldży (Yining) osiedliło się nieco rosyjskich emigrantów politycznych.

Grupy etniczne w Sinciangu wedle spisu powszechnego 2000[2]
Narodowośc Liczebność Odsetek
Ujgurzy 8 345 622 45,21
Chińczycy Han 7 489 919 40,58
Kazachowie 1 245 023 6,74
Hui 839 837 4,55
Kirgizi 158 775 0,86
Mongołowie 149 857 0,81
Dongxiang 55 841 0,30
Tadżycy 39 493 0,21
Xibe 34 566 0,19
Mandżurowie 19 493 0,11
Tujia 15 787 0,086
Uzbecy 12 096 0,066
Rosjanie 8 935 0,048
Miao 7 006 0,038
Tybetańczycy 6 153 0,033
Zhuang 5 642 0,031
Dagurowie 5 541 0,03
Tatarzy 4 501 0,024
Salarowie 3 762 0,02

Przypisy