Eleonora Ziemięcka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Eleonora Ziemięcka
Eleonora Gagatkiewicz
Ilustracja
Eleonora Ziemięcka (ok. 1869)
Data i miejsce urodzenia 1819
Jasieniec
Data i miejsce śmierci 23 września 1869
Warszawie
Zawód, zajęcie filozofka, publicystka
Autograph-EleonoraZiemiecka.png
Odznaczenia
{{{odznaczenia}}}

Eleonora Ziemięcka (ur. w 1819 we wsi Jasieniec[1] na Mazowszu, zm. 23 września 1869 w Warszawie) z domu Gagatkiewicz, filozofka chrześcijańska i publicystka, uznawana za pierwszą polską filozofkę[2][3].

Życie i twórczość[edytuj | edytuj kod]

Młodość[edytuj | edytuj kod]

Eleonora Ziemięcka, ok. 1858 (litografia Henryka Aschenbrennera).

Eleonora Gagatkiewicz urodziła się w majątku Jasieniec. Majątek należał do Ewy z Okęckich Łuszczewskiej (siostry Antoniego Onufrego Okęckiego), a ojciec Eleonory był jego administratorem[1]. Jej wykształceniem zajęła się babka, Eleonora z Grabskich Łuszczewska, kładąc nacisk na znajomość współczesnych poetów romantycznych (dzieła Adama Mickiewicza, Józefa Bohdana Zalewskiego i Franciszka Karpińskiego)[4]. Dzięki temu i późniejszemu samodzielnemu kształceniu, Eleonora Gagatkiewicz uzyskała niezwykłą dla kobiety swoich czasów szeroką kulturę umysłową[5].

Już w 1830 (mając 11 lat), jako Eleonora G., opublikowała pierwsze artykuły w Dzienniku dla Dzieci pod redakcją Stanisława Jachowicza, które spotkały się z życzliwym odbiorem. Z czasem stała się nie tylko korespondentką, ale i stałym współpracownikiem. Gagatkiewicz pisała utwory literackie (bajki, przypowieści), jak i publicystyczne (O historii polskiej, Odezwa do kobiet za mową ojczystą, O nagrodach pieniężnych za chlubne postępki)[6].

W 1833 zaczęła pisać artykuły do Tygodnika Polskiego, a później do Magazynu Powszechnego i Pierwiosnka. W 1834 wyszła za mąż za A. Ziemięckiego i wyjechała z nim do Drezna. Ziemięccy przebywali tam do 1840, a następnie osiedli w Warszawie[4].

Krytyka heglizmu[edytuj | edytuj kod]

W tym okresie zaczęła się interesować filozofią, początkowo pismami Johna Locke’a, Étienne de Condillaca i francuskich spirytualistów, następnie zaś filozofią niemiecką: Kantem, Heglem i Schellingiem[4]. Odwołania do tych filozofów pojawiają się w jej publikowanych w „Pierwiosnku” relacjach z podróży.

Na początku lat trzydziestych XIX w. wśród polskiej inteligencji zaczęły rosnąc wpływy heglizmu, które konserwatywne kręgi postrzegały jako zagrożenie dla tradycyjnego systemu wartości i porządku społecznego, a także nieuprawnione wkraczanie w domenę wiary religijnej. Stąd też zaczęto szukać sposobu powstrzymania tej „zarazy niemieckiej”[7]. Ziemięcka była związana z tymi konserwatywnymi kołami Królestwa Polskiego, szczególnie ze środowiskiem katolickich tradycjonalistów skupionych wokół Tygodnika Petersburskiego i określanym jako „koteria Petersburska”. Należeli do niej Henryk Rzewuski, biskup Ignacy Hołowiński, Stanisław Chołoniewski i Michał Grabowski. Ziemięcka do grupy nie należała (nie publikowała w Tygodniku), lecz była z nią związana, a członkowie koterii wspomagali ją w jej działaniach[3]. W przeciwieństwie do wielu członków koterii, Ziemięcka nie była skrajna w swoim tradycjonalizmie, szukając syntezy nowych prądów intelektualnych z polskimi tradycjami i religijnością. Nie podzielała też ich serwilizmu wobec carskiej Rosji[5].

Bronisław Ferdynand Trentowski, „Chowanna”, t. 2, Poznań 1846, s. 503.

Zbliżenie z koterią petersburską związane było u Ziemięckiej z końcem fascynacji filozofią Hegla, w kierunku stanowiska konserwatywnego i katolickiego. Autorka podjęła się krytyki filozofii niemieckiej i obecnych w niej tendencji panteistycznych. W swojej pierwszej pracy filozoficznej, Myśli o filozofii, ogłoszonej w „Bibliotece Warszawskiej” w 1841, Ziemięcka wystąpiła z krytyką Hegla, broniąc autonomii sfery religijnej. Jako pozytywny przykład wskazywała z kolei na filozofię Immanuela Kanta, który wskazywał, że rozum ma swoje nieprzekraczalne granice[7][8]. Wraz z tą publikacją, Ziemięcka stała się pierwszą polską filozofką. Jej publikacja spotkała się z szeroką krytyką i kpinami, ze strony m.in. Bronisława Trentowskiego, Edwarda Dembowskiego, Fryderyka Henryka Lewestama[5]. Szczególnie ostro wypowiadał się Trentowski, którego zdaniem Ziemięcka dowiodła, że kobiety nie mogą zajmować się filozofią, a mogą się stać jedynie „nieprzyjaciółkami filozofii”[4].

Strona tytułowa „Pielgrzyma” (2/1843).

W 1842 Ziemięcka założyła miesięcznik „Pielgrzym”, mające profil konserwatywno-katolicki. W piśmie publikowała teksty literackie, filozoficzne i publicystyczne, często przekłady z francuskiej literatury religijnej[9][5]. Jego zadaniem było przeciwstawienie się rozprzestrzenianiu się niebezpiecznych idei filozoficznych wśród Polaków[7]. Pismo redagowane było sucho i mało atrakcyjnie[5], i pomimo poparcia Józefa Ignacego Kraszewskiego, Ignacego Hołowińskiego i Konstantego Świdzińskiego, zakończyło działalność w 1846[2].

Kwestia kobieca[edytuj | edytuj kod]

Działalność filozoficzna i redaktorska Ziemięckiej odbiła się szerokim echem. W swojej epoce była osobą wyjątkową, potwierdzającą swoją działalnością, że kobiety mogą zajmować się nauką[10]. Drugim istotnym polem działalności Ziemięckiej była kwestia kobieca, w szczególności problem edukacji kobiet.

W 1842 Ziemięcką spotkała Narcyza Żmichowska[10], młoda autorka, która zadebiutowała rok wcześniej w „Pierwiosnku”. Żmichowska była zafascynowana osobą Ziemięckiej i przez pewien czas pozostawała pod jej wpływem. Ziemięcka opublikowała w „Pielgrzymie” szereg jej tekstów literackich, a pismo stało się jednym z istotnych miejsc w których podejmowano tematykę kobiecą[2].

W 1843 Ziemięcka wydała Myśli o wychowaniu kobiet, w których domagała się podniesienia poziomu moralnego kobiet, kształtowania cnót, wyrobienia charakteru, ale także, co stanowiło istotną nowość, wykształcenia. Jej zdaniem wychowanie kobiet wymagało reformy, dzięki której wraz z rozwojem uczuć, rozwijano by też umysł[4]. Krytykowała nadmierną imaginację wywołaną czytaniem powieści romansowych[11]. Miały one odrywać kobiety od rzeczywistości, pobudzając ich emocjonalność i powodując „egzaltację uczuć”, które stają się źródłem rodzinnych i życiowych tragedii. Z tego powodu, konieczne jest kształcenie kobiet, które jednak oprócz rozwoju intelektualnego, miałoby na celu ich rozwój moralny[12].

Stopniowo, Żmichowska odsuwała się od Ziemięckiej, gromadząc wokół siebie środowisko określane jako entuzjastki, które wyraźniej formułowało program emancypacji kobiet[13]. Z czasem, znajomość Ziemięckiej i Żmichowskiej została zupełnie zerwana. Istotną kwestią różniącą obie autorki był stosunek do chrześcijaństwa. Żmichowska bardziej ceniła niezależność i nie podzielała katolickiej perspektywy Ziemięckiej[14].

W wydanych w 1860 Studiach Ziemięcka zamieściła Słówko o kobiecie, w którym rozwinęła myśl wyrażoną w Zarysie filozofii katolickiej (1857): wszystko co w tej pracy powiedziała o jednostce, w sensie społecznym czy dziejowym, odnosi się również do kobiety. Ziemięcka sprzeciwiła się postrzeganiu kobiety zarówno jako istoty nieziemskiej, anielskiej, jak i istoty niższej, czy gorszej od mężczyzny. Wskazywała, że powinno się uznać równą godność kobiety i mężczyzny, a kobieta powinna zachować swoją osobową odrębność również w małżeństwie i rodzinie. Uzasadnienie jej twierdzeń miało podbudowę religijną[15]. „Nawet w rodzinie kobieta ginąć nie powinna, nawet wobec przywiązania do męża i narzeczonego nie powinna tracić swobody i godności istoty, która prawdziwie i rzeczywiście do Boga tylko należy”[16].

W latach sześćdziesiątych XIX w. Ziemięcka podjęła się edycji podręcznika Kurs nauk wyższych dla kobiet i przed jej śmiercią ukazały się się części poświęcone estetyce i psychologii (1863-1864)[2].

Jest sprawą dyskusyjną, jakie jest miejsce Ziemięckiej w historii ruchu kobiecego w Polsce i jaki jest charakter jej twórczości na ten temat. Wskazywano, że Ziemięcka wspierała obraz kobiety-ofiary i cierpiętniczki. Taka interpretacja jest jednak sporna[17]. Dyskutowane jest również zaliczanie jej do początków feminizmu w Polsce[11]. Mimo bowiem jej wypowiedzi na rzecz uznania godności kobiet i podniesienia ich wykształcenia, krytykowała szerszy ruch emancypacji[11].

Filozofia chrześcijańska[edytuj | edytuj kod]

Eleonora Ziemięcka ok. 1865 (fotografia na papierze albuminowym).

Pełniejszym wykładem własnych poglądów filozoficznych były Zarysy filozofii katolickiej w czterech poglądach zawarte (Warszawa, 1857). Umieszczały one Ziemięcką w nurcie filozofii chrześcijańskiej (w szczególności: katolickiej) i czerpały z dzieł Nicolasa de Malebranche, A.J.A. Gratry’ego i teologów katolickich[2]. Autorka starała się godzić wiarę z rozumem[2]. Dzieło podzielone było na cztery części: dotyczące świata przyrodniczego, rozumu i woli (łączyła tu tomistyczne poglądy na temat duszy z romantycznym irracjonalizmem i współczesnym jej spirytualizmem), świata objawionego (kwestia opatrzności Bożej, relacje wiary i rozumu) oraz świata społecznego (pozytywna rola religii w postępie społecznym)[18].

W latach sześćdziesiątych XIX w. zapadła na zdrowiu, pozostając jednak nadal aktywną. W 1860 wydała swoją ostatnią większą pracę oryginalną: Studja, zawierające analizy Kursów Adama Mickiewicza, Dumań Józefa Gołuchowskiego i inne jej opracowania[2]. W latach 1862–1863 ukazał się wybór prac Julesa Simona, Émile’a Saisseta i Amédée Jacquesa w jej przekładzie (dwa tomy Przewodnika filozofji) oraz dwa tomy Kursu nauk wyższych dla kobiet (Warszawa, 1864)[2].

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Oprócz juweniliów literackich publikowanych w Dzienniku dla Dzieci, Ziemięcka jest autorką dwóch tomów Powiastek ludowych (1860-1861). Przetłumaczyła również powieść Kalista Johna Henry’ego Newmana (1858)[2], oraz napisała szereg studiów krytycznoliterackich. W programowym artykule Eleonora Sztyrmer i literatura powieściowa w ogólności („Pielgrzym”, 1845) krytykowała realizm, przeciwstawiając mu za wzór idealizującą powieść dydaktyczną[5].

Dzieła[edytuj | edytuj kod]

  • (1841) Myśli o filozofii (artykuł w Bibliotece Warszawskiej);
  • (1843) Myśli o wychowaniu kobiet;
  • (1857) Zarysy filozofii katolickiej w czterech poglądach zawarte;
  • (1860-1861) Powiastki ludowe, t. I-II;
  • (1860) Studia Eleonory Z.;
  • (1862-1863) Przewodnik filozofii, t. I-II (przekłady z filozofów francuskich);
  • (1863) Kurs nauk wyższych dla kobiet;
  • (1883) O wychowaniu kobiet (artykuł w Tygodniku Polskim).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Kronika Jasieńca Jana Wągrodzkiego.
  2. a b c d e f g h i Orgelbrand 1898 ↓.
  3. a b Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 273.
  4. a b c d e Nawracała-Urban 2011 ↓, s. 886.
  5. a b c d e f Krzyżanowski i Hernas 1985 ↓, s. 686.
  6. Lidia Żarów-Mańszewska, „Dziennik dla Dzieci” Stanisława Jachowicza, „Rozprawy z Dziejów Oświaty”, 4, 1961, s. 125–176.
  7. a b c Walicki 1986 ↓, s. 103.
  8. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 275.
  9. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 274.
  10. a b Sajdek 2015 ↓, s. 95.
  11. a b c Sajdek 2015 ↓, s. 99.
  12. Sajdek 2015 ↓, s. 102.
  13. Krzyżanowski i Hernas 1985 ↓, s. 699.
  14. Sajdek 2015 ↓, s. 95–96.
  15. Sajdek 2015 ↓, s. 94–95.
  16. Eleonora Ziemięcka, Studia, Warszawa 1860, s. 394.
  17. Sajdek 2015 ↓, s. 97–98.
  18. Nawracała-Urban 2011 ↓, s. 886–887.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Julian Krzyżanowski, Czesław Hernas (red.), Literatura polska. Przewodnik encyklopedyczny, t. 2, Warszawa: PWN, 1985.
  • S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna, Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, 1898–1912.
  • Mirella Nawracała-Urban, Ziemięcka Eleonora [w:] Andrzej Maryniarczyk (red.), Encyklopedia filozofii polskiej, t. 2, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2011, s. 886–887.
  • Wiesława Sajdek, Program wychowania kobiet wedle wskazówek Eleonory Ziemięckiej [w:] Renata Gola, Dominika Jagielska, Janina Kostkiewicz (red.), Niepodległościowe koncepcje i programy wychowania przełomu XIX i XX wieku, Kraków: Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2015, s. 93–104.
  • Jan Skoczyński, Jan Woleński, Historia filozofii polskiej, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2010.
  • Andrzej Walicki, Lata 1815-1863 [w:] Andrzej Walicki (red.), Zarys dziejów filozofii polskiej 1815-1918, Warszawa: PWN, 1986.