Filozofia polska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Filozofia polska – narodowa tradycja filozoficzna w ramach filozofii europejskiej, uprawiana w języku polskim lub na terytorium Polski.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Strona tytułowa dzieła „Witelona Turyngo-Polaka ksiąg dziesięcioro o optyce, wznowione i nowymi ozdobione rysunkami” (Bazylea 1572)

Aż do wieku XII nie było w Polsce własnej tradycji filozoficznej, a skąpe piśmiennictwo miało charakter prawie wyłącznie narratywny[1]. W wieku XIII powstawać zaczęły dzieła podejmujące pewne problemy filozoficzne, a ich autorzy to albo twórcy obcego pochodzenia, albo Polacy wykształceni w Zachodniej Europie. Na początku XIII w. powstała Kronika Wincentego Kadłubka, pierwsze znaczące dzieło filozoficzne, w którym autor podejmuje problematykę moralną[2]. Działający w drugiej połowie XIII wieku Ślązak Witelon tworzy dzieła z zakresu filozofii przyrody, wywodzące się z tradycji neoplatońskiej, łączonej z arystotelizmem[3]. Witelona uznaje się za pierwszego prawdziwego filozofa, wywodzącego się z ziem polskich[4]. Życie intelektualne uległo ożywieniu dzięki otwarciu w Pradze Uniwersytetu Karola (1348), a później również Akademii Krakowskiej (1364)[5]. Dzięki tej ostatniej uczelni, pomimo krótkiego okresu jej funkcjonowania, zaczęto uprawiać w Polsce filozofię scholastyczną. Tradycję tę podjęto po roku 1400, kiedy uczelnię odnowiono jako Uniwersytet Jagielloński[6]. Powstanie uniwersytetu w Polsce, na którym w sposób systematyczny wykładano filozofię miało fundamentalne znaczenie dla powstania polskiej tradycji filozoficznej. Wybitnym teologiem tej przejściowej epoki był Mateusz z Krakowa, wykształcony w Pradze, działający na rzecz odnowienia uniwersytetu, a wykładający w Pradze i Heidelbergu. W swoich utworach podejmował tematykę moralną i religijną, z pewnymi elementami metafizyki[7].

W XV wieku w Królestwie Polskim działali już przedstawiciele obydwu gałęzi późnej scholastyki. Via moderna reprezentowali: Stanisław ze Skarbimierza, Mikołaj z Gorzkowa, Andrzej z Kokorzyna, Jakub z Paradyża, Paweł z Worczyna i Benedykt Hesse. A dominującą na krakowskim uniwersytecie w drugiej połowie wieku via antiqua: Jan z Głogowa i Jakub z Gostynina (zm. 1506). Silnych reprezentantów miał skotyzm w postaci Michała z Wrocławia i Jana ze Stobnicy. Via moderna odżyła za sprawą Jana z Szylinga.

Wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego pełnili również ważne role urzędnicze i dyplomatyczne w państwie polskim. Prawniczy spór z zakonem krzyżackim zaowocował sformułowaniem oryginalnych koncepcji politycznych Stanisława ze Skarbimierza (idea wojny sprawiedliwej) oraz Pawła Włodkowica (tolerancji wobec pogan, prawa do pokojowego współistnienia), które zapowiadały powstanie nowożytnego prawa międzynarodowego[8][9].

Renesans[edytuj | edytuj kod]

W związku z powszechnym użyciem łaciny i swobodną wymianą myśli pomiędzy krajami, w średniowieczu nie można mówić o odrebnych, narodowych tradycjach filozoficznych. Wykształciły się one dopiero w renesansie, wraz ze stopniowym wprowadzaniem języków wernakularnych. Od tego też czasu można mówić o filozofii polskiej w ścisłym sensie. Łacina (oczyszczona ze średniowiecznych naleciałości poprzez odnowiony kontakt ze źródłami klasycznymi) nadal dominowała w tekstach naukowych. Stopniowo, dzięki tłumaczeniom i pracom oryginalnym, powstaje jednak również polskie słownictwo filozoficzne. U wielu autorów oba języki koegzystują, a słowa pochodzenia łacińskiego i słowa rodzime uzyskują nieco inne odcienie znaczeniowe. Łukasz Górnicki wskazywał np. na odmienność znaczenia słów filozof i mędrzec[10].

Obok wciąż popularnego arystotelizmu scholastycznego, rozwinął się nowy nurt, odwołujący się do prac Jacques’a Lefèvre’a d’Étaples (fabryzm), którego przedstawicielami byli Jan Szyling i Grzegorz ze Stawiszyna[11]. Nurt ten otworzył drogę do późniejszych tłumaczeń pism Stagiryty na język polski. Pierwszym tłumaczem Arystotelesa na język polski był scholastyk Andrzej Glaber z Kobylina. W 1535 wydał on Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane, zawierające fragmenty pism medycznych Stagiryty[12][13]. Pełne tłumaczenia (autorstwa Sebastiana Petrycego z Pilzna) pojawią się jednak dopiero w kolejnej epoce.

Humanizm dotarł do Polski z Włoch w XV wieku za sprawą arcybiskupa Grzegorza z Sanoka oraz rektora Akademii Krakowskiej Jana z Dąbrówki. Grzegorz z Sanoka gościł na swoim arcybiskupim dworze wybitne umysły epoki, był przeciwnikiem filozofii scholastycznej i zachęcał do sięgania po oryginalne teksty autorów starożytnych, oraz po uprawianie bardziej użytecznych i praktycznych dyscyplin wiedzy. Jego życie i poglądy spisał jego uczeń, z pochodzenia Włoch, Filip Kallimach[14]. Jan z Dąbrówki znany jest natomiast z nowatorskiego spojrzenia na historiografię. Jego wykłady z Kroniki Kadłubka były pretekstem do badania problemów retoryki, etyki i filozofii politycznej[15].

Innym istotnym nurtem filozoficznym był stoicyzm, szczególnie w postaci chrześcijańskiego neostoicyzmu Justusa Lipsiusa. Jakub Górski w swojej Dialektyce (1563 r.) łączył stoicyzm z arystotelizmem. Z kolei profesor Akademii Zamojskiej Adam Burski, obok stoicyzmu popierał empiryzm i stosowanie metody indukcyjnej[16].

W latach dwudziestych XVI w. do Polski dotarła reformacja. Związani z nią autorzy stworzyli oryginalne i różnorodne piśmiennictwo, w szczególności w zakresie teologii, etyki, czy filozofii politycznej. Zapowiedzią twórczości filozoficznej były dzieła Mikołaja Reja, piszącego moralitety w których starożytni filozofowie i mędrcy uczyli cnotliwego życia[17]. Najbardziej znaczące dzieła filozoficzne powstały w kręgu polskiego antytrynitaryzmu (bracia polscy lub arianie), ukształtowanego w latach sześćdziesiątych XVI w. W późniejszym okresie byli również nazywani socynianami, przebywającego od 1579 w Polsce włoskiego unitarianina Fausta Socyna, który emigrował z kraju z przyczyn religijnych. Bracia polscy (m.in. Grzegorz Paweł z Brzezin, Piotr z Goniądza, Szymon Budny) wyróżniali się radykalizmem myśli teologicznej i społecznej (pacyfizm), z powodu której zostali nie tylko potępieni przez katolików, ale i przez innych protestantów, i w wyniku czego doszło ich do wygnania w 1660[18]. Twórczość braci polskich była znana i komentowana w całej Europie (w szczególności w XVII stuleciu), wpływając na kształt luteranizmu i kalwinizmu[19], a także stając się jednym ze źródeł europejskiego oświecenia[20]

Wyróżniającą cechą filozofii renesansu był bujny rozwój filozofii przyrody, kładący podwaliny pod nowożytną naukę. Najwybitniejszą postacią był Mikołaj Kopernik, którego dzieło miało ogromny wpływ na rozwój nauki i umysłowości zachodniej, a w tym filozofii[21]. Choć sam Kopernik nie uważał się za filozofa, jego dzieło De revolutionibus orbium coelestium miało charakter racjonalnej spekulacji i było mocno zakorzenione w filozoficznej tradycji platońsko-pitagorejskiej, przeciwstawiającej się arystotelizmowi. Kopernik przeciwstawił tradycyjnemu geocentrycznemu obrazowi wszechświata, swój model heliocentryczny, zmieniając spojrzenie na miejsce Ziemi i człowieka we wszechświecie (przewrót kopernikański)[22].

Okres odrodzenia to kluczowy okres kształtowanie się demokracji szlacheckiej, co wiązało się z powstaniem oryginalnych koncepcji ustrojowych i idei politycznych. Oprócz przemian ustrojowych, na rozwój myśli politycznej miała wpływ także reformacja, krytykująca scentralizowanie i hierarchiczność Kościoła katolickiego i przyczyniając się do wypracowania idei tolerancji religijnej (której wyrazem był m.in. akt konfederacji warszawskiej z 1573) i samorządnych wspólnot politycznych i religijnych[23].

Największe znaczenie mieli dwaj pisarze sytuujący się po przeciwnych stronach sporu religijno-politycznego Stanisław Orzechowski i Andrzej Frycz Modrzewski. Frycz Modrzewski (którego najważniejszym dziełem jest De Republica emendanda) związany był z szlacheckim ruchem egzekucyjnym. Autor przeprowadził radykalną krytykę ustroju Rzeczypospolitej, bronił stanu chłopskiego przed uciskiem szlachty i proponował reformę obyczajów i instytucji Kościoła[24]. Jego dzieło było w Polsce cenzurowane, a on sam spotykał się z represjami[25]. Dzisiaj, uznaje się go za najwybitniejszego publicystę humanistycznego epoki[26]. Jego dzieła były znane i komentowane za granicą, zarówno wśród autorów katolickich (np. Jean Bodin) jak i protestanckich[27].

Twórczość Frycza Modrzewskiego spotkała się z ostrą krytyką pisarzy kontrreformacyjnych w Polsce, której najpełniejszy wyraz dały dzieła Stanisława Orzechowskiego. Początkowo był on zwolennikiem reform, z czasem jednak przeszedł do obozu ich przeciwników. Łącząc Arystotelesa z kontrreformacyjną myślą katolicką, stał się najważniejszym pisarzem konserwatywnym, przyczyniając się do ukształtowania charakterystycznej dla polskiej szlachty kultury politycznej (m.in. dominacji stanu szlacheckiego, idei złotej wolności oraz szlacheckiego republikanizmu). Orzechowski wychwalał ustrój Rzeczypospolitej uznając go za ideał, a społeczna hierarchia i nierówności były dla niego odbiciem hierarchii niebiańskiej[28]. Innymi ważnymi pisarzami epoki byli Łukasz Górnicki, Krzysztof Warszewicki, i Wawrzyniec Goślicki[29].

Jan Matejko, Kazanie Skargi (olej na płótnie, 1864). Obraz Matejki walnie przyczynił się do utrwalenia romantycznego mitu Skargi, jako proroka ostrzegającego przed upadkiem Rzeczypospolitej[30].

W okresie tym działał również Piotr Skarga, którego Kazania sejmowe uznane zostały przez romantyków za dzieło profetyczne, wskazujące na psucie się instytucji Rzeczypospolitej i zapowiadające jej upadek. W rzeczywistości kazania te nigdy nie zostały wygłoszone w Sejmie (była to jedynie literacka konwencja[31]), a w druku nie spotkały się z szerokim oddźwiękiem. Pod względem politycznym, dzieło Skargi postulowało silną władzę polityczną (wręcz absolutystyczną), krytykując wolności szlacheckie, a także tolerancję religijną (i przeciwstawiając jej surową odnowę moralną i ścisłe związki państwa z katolicyzmem)[32]

Wiek XVII[edytuj | edytuj kod]

Głównym ośrodkiem wykładania filozofii pozostawał Uniwersytet Krakowski. W 1603 przeszedł on gruntowną reformą pod kierownictwem rektora Mikołaja Dobrocieskiego, w wyniku której arystotelizm w ściśle określonej interpretacji tomistycznej stał się oficjalną filozofią tej uczelni[33]. Bardziej eklektyczny, antyscholastyczny i inspirowany nurtami filozofii renesansu, program wykładano na założonej w 1595 Akademii Zamojskiej, gdzie wykładał m.in. Adam Burski[34].

Wysoki poziom osiągnęło w XVII w. szkolnictwo protestanckie. Gimnazjum akademickie w Toruniu, kierowane od 1660 przez Henryka Schaevego wprowadziło do swoich wykładów najnowsze osiągnięcia filozofii przyrody, m.in. wprowadzając po raz pierwszy w Polsce wykłady z fizyki kartezjańskiej. Nowatorstwo to wzbudziło sprzeciw rady miejskiej i na pewien czas powrócono do tradycyjnych nurtów filozofii[35]. Sławę zyskało gimnazjum akademickie w Lesznie, gdy w pierwszych dekadach XVII w. do miasta napłynęli bracia czescy, emigranci religijni z Czech i Moraw. Najwybitniejszym z nich był Jan Ámos Komenský, reformator pedagogiki, autor traktatów religijnych i podręczników religijnych[36]. Z Lesznem związany był także Jan Jonston, lekarz i filozof przyrody, zwolennik Bacona, którego Naturae constantia ze swoją geometryczną metodą wywodzenia i panteizmem mogła wywrzeć wpływ na Spinozę. W trakcie potopu szwedzkiego Leszno zostało spalone, a większość braci czeskich wyemigrowała (sam Komenský osiadł ostatecznie w Amsterdamie). Poza granicami Rzeczypospolitej znane było również gimnazjum w Rakowie, centrum ruchu socyniańskiego (m.in. Joachim Stegmann, Samuel Przypkowski, Jonasz Szlichtyng, Andrzej Wiszowaty)[37]. Pod względem filozoficznym istotne są rozważania socynian nad problemem racjonalności religii, ich krytyka fizyki arystotelejskiej oraz wpływ jaki wywarły ich pisma na rozwój europejskiej filozofii nowożytnej. Ich pisma były znane, krytykowane i bronione w całej Europie i wpłynęły m.in. na Hugona Grocjusza, Pierre'a Bayle'a, Leibniza czy Johna Locke'a[38]

Szersze przyswojenie językowi polskiemu pism filozoficznych Arystotelesa jest zasługą Sebastiana Petrycego, którego uznaje się także za głównego twórcę polskiej terminologii filozoficznej. Petrycy przełożył (z łaciny) i skomentował Ekonomikę, Politykę i Etykę[39][40]. Przekłady te były jednymi z pierwszych w językach wernakularnych, wyprzedzając tłumaczenia na język angielski, niemiecki czy hiszpański[41].

W wieku tym rozwinęła się publicystyka polityczna, podejmująca niejednokrotnie istotne wątki etyczne i z zakresu filozofii politycznej. Do najwybitniejszych autorów zalicza się Łukasza Opalińskiego i Andrzeja Maksymiliana Fredro. Utwory Opalińskiego legitymizowały ustrój i system społeczny rzeczpospolitej szlacheckiej. Również Fredro był apologetą ustroju, podejmującym również problematykę moralną. Jego Monita politico-moralia (Przestrogi polityczno-obyczajowe) były niezwykle popularne w całej Europie, doczekując się kilkudziesięciu wydań[42].

Oświecenie[edytuj | edytuj kod]

Oświecenie dotarło do Polski z opóźnieniem. Uważa się, że epoka ta trwała od połowy XVIII w. (pojedyncze wpływy zaznaczały się już wcześniej) do (najpóźniej licząc) lat 30tych XIX w[43].

Cechą charakterystyczną polskiej myśli oświeceniowej było jej ścisłe powiązanie z burzliwymi przemianami społeczno-politycznymi. Oświecenie było utożsamiane z obozem, który chciał zmian i reform w kraju. Środowiska reformistyczne były też rozsadnikami myśli oświeceniowej i starały się, zgodnie z nią, przekształcić wszelkie przejawy życia w Rzeczypospolitej[44]. Obok reform politycznych, dla rozwoju filozofii duże znaczenie miały też szeroko zakrojone reformy systemu edukacji, które zrywały z nauczaniem w duchu scholastyki, opierając się na empiryzmie i sensualizmie. Na zamówienie Komisji Edukacji Narodowej Étienne de Condillac napisał swoją Logikę (1779, tłum. pl. 1802), która miała służyć jako podręcznik[45].

Początkowo, w okresie saskim dominowały wpływy niemieckie, w postaci oświeceniowej filozofii Christiana Wollfa. Jego zwolennikami w Polsce byli m.in. nadworny lekarz Augusta III Mitzler de Kolof oraz pijar Kazimierz Narbutt. Od lat 70tych XVIII w. coraz większe uznanie zdobywa filozofia francuska i empiryzm Johna Locke’a. W okresie tym tworzyło wielu filozofów, utożsamianych często z polską filozofią oświecenia - Hugo Kołłątaj, Stanisław Staszic i Jan Śniadecki. Po ostatnim rozbiorze głównymi autorami zostają Jędrzej Śniadecki, Adam Ignacy Zabellewicz i Krystyn Lach Szyrma, zwolennicy szkockiego oświecenia, oraz Anioł Dowgird, w tym okresie skłaniający się ku filozofii Kanta[46].

W epoce tej szczególnego znaczenia nabrała filozofia polityczna. Postępujący kryzys i ostateczny upadek I Rzeczypospolitej spowodował ferment intelektualny, owocujący licznymi dziełami, które starały się ocenić stan państwa i społeczeństwa i wskazać drogę wyjścia z kryzysu. Utworem zapowiadającym reformy oświeceniowe był Głos wolny wolność ubezpieczający, przypisywany Stanisławowi Leszczyńskiemu (1743). Ogromną poczytność zyskał traktat Stanisława Konarskiego O skutecznym rad sposobie (1761-1763), wyrażający ducha całego obozu reformistycznego[47]. Ważne teksty polityczne pisali Kołłątaj i Staszic. Dzieła te mierzyły się z problemami ustrojowymi Rzeczypospolitej, korzystając jednak z dorobku intelektualnego innych krajów europejskich i twórczo stosując je do rodzimych warunków. Sytuacja w Polsce żywo interesowała również najwybitniejsze umysły Europy. Bardzo krytycznie do polskich instytucji i kultury politycznej podchodził m.in. Voltaire[48]. Swoje projekty reform ustrojowych przedstawili Jean-Jacques Rousseau (Uwagi o rządzie polskim, 1772) oraz Gabriel Mably (autor obszernej korespondencji z konfederatami barskimi)[49].

Wiek XIX[edytuj | edytuj kod]

Na początku XIX wieku zwolennicy filozofii zdrowego rozsądku wykładali w Wilnie (Anioł Dowgird), Krakowie (Józef Emanuel Jankowski) i Warszawie (Adam Ignacy Zebellewicz). Kantyzm miał swojego propagatora w uczniu Immanuela Kanta, Józefie Kalasantym Szaniawskim (ur. 1764, zm. 1843) i Niemcach wykładających w Polsce: Michale Wacławie Voigtowi i Janie Henrykowi Abichtowi. Zapalonym kantystą był też ks. Feliks Jaroński (ur. 1777, zm. 1827). Kontynuatorem myśli oświeceniowej był Michał Wiszniewski (ur. 1794, zm. 1865).

Mesjanizm[edytuj | edytuj kod]

Józef Hoene-Wroński
 Osobny artykuł: mesjanizm polski.

Przełomem w filozofii stało się powstanie listopadowe (1830). Po ostatecznej klęsce nadziei na odzyskanie niepodległości Polacy, a z nimi polscy filozofowie, zaczęli uciekać od rzeczywistości w sferę marzeń o własnej moralnej wyższości. Takie były okoliczności narodzin polskiego mesjanizmu. Mimo to mesjanizm pojawił się także w kulturze sarmackiej.

Najwcześniejszy objaw mesjanizmu w Polsce do poglądy księdza Wojciecha Dębołęckiego (ur. ok. 1585, zm. ok. 1646), który szerzył pogląd, że polski naród sarmacki jest mesjaszem narodów. Następnie Józef Hoene-Wroński (ur. 1778, zm. 1853) mówił jeszcze o filozofii jako mesjaszu. Był to mesjanizm ponadnarodowy, ponieważ do ustroju idealnego- rozumu wedle Wrońskiego powołany jest cała ludzkość. Rozum zaś przynosi arystotelejską eudajmonię- szczęście. Po upadku Polski Adam Mickiewicz głosił, że to Polska jest narodem wybranym (Polska mesjaszem narodów), któremu przypada szczególna rola w historii ludzkości. W opozycji do jego mesjanizmu stanął Juliusz Słowacki przedstawiający historiozoficzną wersję mesjanizmu – Polska Wienkelriedem narodów. Innymi mesjanistami byli: Józef Gołuchowski (ur. 1797, zm. 1858), Bronisław Trentowski (ur. 1808, zm. 1869), Karol Libelt (ur. 1807, zm. 1875), Józef Kremer (ur. 1806, zm. 1875), August Cieszkowski (ur. 1814, zm. 1894), Andrzej Towiański (ur. 1799, zm. 1878) i Wincenty Lutosławski (ur. 1863, zm. 1954). Z poglądów wymienionych filozofów najbardziej na filozofię światową wpłynęli Karol Libelt, który proponował interpretację historiozoficzną i ontologiczną świata poprzez pierwiastek czucia- um; August Cieszkowski, który stworzył filozofię czynu (rozwijana potem przez Marksa, Wittgensteina, Proudhona i Webera); Andrzej Towiański, który stworzył „system” spirytualistycznego mesjanizmu na płaszczyźnie historiozoficznej (dążenie do doskonałości), politologicznej (demokratyzacja świata), etyczno-religijnej (powołanie „kolumn” polskich dusz do dążenia do udoskonalania się) i zdołał zainspirować na ogromną skalę kulturę polską od Mickiewicza i Słowackiego począwszy. Wielu idei Towiańskiego używał w swych rozważaniach papież Jan Paweł II, u którego niejednokrotnie dopatrywano się mesjanizmu. Papież użył między innymi sformułowania Towiańskiego dotyczącego Żydów, których nazywał starszymi braćmi.

Choć głęboko wierzący, mesjaniści za sprawą Towiańskiego kojarzeni byli z herezją. Prawowierna filozofia katolicka w XIX wieku, choć bardzo gorliwa, była dosyć mglistą i nieokreśloną mieszanką spirytualizmu z mistycyzmem. Zasługuje na wzmiankę ze względu na to, że jej przedstawicielka, Eleonora Ziemięcka (ur. 1819, zm. 1869), była pierwszą kobietą-filozof w Polsce.

Pozytywizm[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy numer Przeglądu Filozoficznego, pierwszego polskiego czasopisma filozoficznego (1897).

Tendencje pozytywistyczne pojawiły się już w filozofii polskiej okresu oświecenia (szczególnie u Jana Śniadeckiego, Kołłątaja i Staszica, a później u Michała Wiszniewskiego). W okresie romantyzmu tendencje te przygasły, by od lat 60tych XIX wieku znowu zyskiwać na sile i ukształtować się w latach 70tych XIX w. jako nurt filozoficzny, który zdominuje epokę aż do przełomu wieków[50]. W początkowym okresie (prepozytywizmu) najważniejszymi autorami byli Dominik Szulc i Józef Supiński. Stanowili oni łączność pomiędzy myślą oświeceniową, a dojrzałą postacią pozytywizmu, pozytywizmem warszawskim i jako pierwsi czytali i komentowali prace Auguste'a Comte'a [51].

Myśliciele pozytywistyczni skupieni byli wokół „Przeglądu Tygodniowego”. Najbardziej znani z nich to: Aleksander Świętochowski (ur. 1849, zm. 1938), Julian Ochorowicz (ur. 1850, zm. 1917) i Adolf Dygasiński (ur. 1839, zm. 1902). Samotną drogą podążał Henryk Struve (ur. 1840, zm. 1912), erudyta i filozof-pasjonat, który przez wiele lat był „reprezentantem” polskiej filozofii na arenie międzynarodowej.

W osobach Mariana Massoniusa (ur. 1862, zm. 1945), a szczególnie Adama Mahrburga (ur. 1855, zm. 1913) rozwijał się polski kantyzm.

Józefa Krzyżanowska-Kodisowa (ur. 1865, zm. 1940), uczennica Avenariusa była pierwszą w Polsce, a jedną z pierwszych na świecie kobiet zawodowo uprawiających filozofię.

Rok 1897 to data powstania pierwszego polskiego czasopisma filozoficznego – „Przeglądu Filozoficznego”, którego twórcą był Władysław Weryho (ur. 1867, zm. 1916). To on stworzył też Towarzystwo Psychologiczne – ważny ośrodek życia filozoficznego w Warszawie.

Jednak dla polskiej filozofii o wiele ważniejszy okazał się rok 1895. To wtedy Kazimierz Twardowski objął katedrę filozofii we Lwowie i zaczął wykładać tam nauki Brentany, którego był uczniem.

Szkoła lwowsko-warszawska[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Szkoła lwowsko-warszawska.

Twardowski (ur. 1866, zm. 1938) wychował całe pokolenie wybitnych filozofów i logików tworząc szkołę nazwaną szkołą lwowsko-warszawską.

Dokonania logiczne tej szkoły nie mają konkurencji w historii. Jan Łukasiewicz (ur. 1878, zm. 1956), Stanisław Leśniewski (ur. 1887, zm. 1939), Leon Chwistek (ur. 1884, zm. 1944), Kazimierz Ajdukiewicz (ur. 1890, zm. 1963) i Tadeusz Kotarbiński (ur. 1886, zm. 1981), Andrzej Mostowski (ur. 1913, zm. 1975), a przede wszystkim autor semantycznej teorii prawdy, Alfred Tarski (ur. 1901, zm. 1983), jeden z najczęściej cytowanych naukowców w XX wieku, byli wybitnymi logikami. Jednocześnie mieli znakomite przygotowanie filozoficzne, co sprawiło, że ich zainteresowania i rezultaty badań są niezwykle cenne z punktu widzenia filozofii.

Uczniowie Twardowskiego zasłużyli się też w historii filozofii. Warto wymienić Władysława Witwickiego, tłumacza Platona i Władysława Tatarkiewicza, autora niezwykle popularnej Historii filozofii i tłumaczonej na wiele języków Historii estetyki.

Dalszy rozwój filozofii analitycznej[edytuj | edytuj kod]

Istnienie grupy przerwał wybuch wojny. Po wojnie działała jeszcze Izydora Dąmbska (ur. 1903, zm. 1983). Dużymi osiągnięciami mógł pochwalić się Roman Suszko. Wielkie zasługi w kompletowaniu i badaniu dziedzictwa szkoły lwowsko-warszawskiej oraz popularyzacji filozofii analitycznej ma Jan Woleński (ur. 1940). Z filozofią analityczną kojarzeni są też bratanek Andrzeja, Marcin Mostowski, ur. (1955), Klemens Szaniawski (ur. 1925, zm. 1990), Bohdan Chwedeńczuk (ur. 1938), Barbara Stanosz (ur. 1935), Jerzy Perzanowski (ur. 1943, zm. 2009) czy Adam Grobler (ur. 1949) oraz Henryk Skolimowski (ur. 1930), który jednak pod wpływem buddyzmu porzucił logikę dla ekofilozofii.

Roman Ingarden i fenomenologia[edytuj | edytuj kod]

Roman Ingarden

Oprócz szkoły lwowsko-warszawskiej zaznaczył się także wkład polskich filozofów w fenomenologię, których jednym z ważniejszych reprezentantów był Roman Ingarden, uczeń zarówno Kazimierza Twardowskiego we Lwowie, jak i Edmunda Husserla w Getyndze, twórcy fenomenologii. Inicjalnym momentem jego głównej pracy filozoficznej był sprzeciw wobec późnego systemu Husserla- fenomenologii transcendentalnej, która była odmianą idealizmu. Niewyjaśniona relacja między realizmem a idealizmem była przyczynkiem do zrekonstruowania fenomenologii według przebiegającego na tym gruncie sporu o istnienie świata. Ingarden przygotowywał się wiele lat do napisania programowego dzieła, wydając na przykład „Das literalische Kunstwerk” (1931, tłum. polskie „O dziele literackim”), w którym bada istotę tzw. przedmiotu intencjonalnego, wykrywając możliwość różnych sposobów istnienia, momentów bytowych i warstw. Książką tą Ingarden zdobędzie popularność, wpływając na takich filozofów jak Michel Dufrennes czy Nelson Goodman[52], a także wielu polskich literaturoznawców. Głównym dziełem Ingardena będzie pisany w głównie czasie wojny „Spór o istnienie świata” (t. I 1945, t.II 1946, t.III 1970) w którym rozważa on różne rozwiązania epistemologiczno-ontologiczne, modyfikacje formalne i materialistyczne, proponując swój własny system ontologiczny.

Krakowscy uczniowie Ingardena, przede wszystkim Józef Tischner (np. w „Sporze o istnienie człowieka”, 1998), wprowadzą jego myśl do fenomenologicznego personalizmu i aksjologię, a także będą kontynuować jego rozważania estetyczne rozpoczęte w „Das literalische Kunstwerk”. Uczniami Ingardena byli także Władysław Stróżewski, Anna Teresa Tymieniecka, Maria Gołaszewska, Jerzy Perzanowski i Danuta Gierulanka.

Socjalizm i marksizm[edytuj | edytuj kod]

Za prekursora myśli socjalistycznej w Polsce można uznać Edwarda Dembowskiego (ur. 1822, zm. 1846), który przed tragiczną śmiercią zdążył napisać teksty kwalifikujące go do lewicy heglowskiej. Edward Abramowski (ur. 1868, zm. 1918) był jednym z głównych teoretyków kooperatyzmu. Stanisław Brzozowski (ur. 1878, zm. 1911) łączył poglądy twórcy syndykalizmu Sorela z nietzscheanizmem. Marksistka Róża Luksemburg (ur. 1871, zm. 1919) głosiła skrajny internacjonalizm.

Zygmunt Bauman

W PRL-u filozofia została związana przez cenzurę, choć w mniejszym stopniu, niż w innych tzw. „demoludach”. Jedyną słuszną wykładnią została stalinowska wersja marksizmu. Marksistowską przeszłość ma za sobą Leszek Kołakowski (ur. 1927, zm. 2009), autor Głównych nurtów marksizmu, monumentalnej krytyki całego prądu. Również Zygmunt Bauman (ur. 1925, zm. 2017), zaczynał jako sowieckiego chowu stalinowiec (oficer KBW, TW ps. „Sejmon”), a dziś kojarzony jest z postmodernizmem. Z hermeneutyką i filozofią analityczną łączyła marksizm poznańska szkoła metodologiczna.

Aksjologia[edytuj | edytuj kod]

Znani aksjolodzy to Leon Petrażycki (ur. 1867, zm. 1931) i Henryk Elzenberg (ur. 1887, zm. 1967), lecz największe osiągnięcia w tej dziedzinie, a szczególnie w estetyce, miał Roman Ingarden (ur. 1893, zm. 1970), przedstawiciel fenomenologii, uczeń Husserla.

Filozofia nieanalityczna[edytuj | edytuj kod]

Florian Znaniecki (ur. 1882, zm. 1958), twórca kulturalizmu i Feliks Młynarski (ur. 1884, zm. 1972), byli, tak jak i Bauman, myślicielami zorientowanymi socjologicznie.

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Neotomizm[edytuj | edytuj kod]

Mieczysław Krąpiec (ur. 1921, zm. 2008) jest najważniejszym przedstawicielem polskiego neotomizmu.

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 7.
  2. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 14–16.
  3. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 18–19.
  4. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 16.
  5. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 9–10.
  6. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 10–11.
  7. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 30–37.
  8. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 50–62.
  9. Ludwik Ehrlich, Paweł Włodkowic i Stanisław ze Skarbimierza, Warszawa: PWN, 1954.
  10. Ziomek 1999 ↓, s. 102, 143–144.
  11. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 221–222.
  12. Andrzej Glaber: Gadki o składności członków człowieczych z Arystotelesa i też inszych mędrców wybrane. Kraków: Akademia Umiejętności, 1893. [dostęp 2013-12-01].
  13. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 228.
  14. Ciszewski 2000 ↓, s. 7.
  15. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 210–211.
  16. Ciszewski 2000 ↓, s. 8.
  17. Ziomek 1999 ↓, s. 91.
  18. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 318-328.
  19. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 328.
  20. Jonathan I. Israel, Enlightenment Contested. Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670-1752, Oxford: Oxford University Press, 2006, s. 115-134.
  21. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 245.
  22. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 247-251.
  23. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 272-274.
  24. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 274-289.
  25. Ziomek 1999 ↓, s. 114-115.
  26. Ziomek 1999 ↓, s. 110.
  27. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 288-289.
  28. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 295-304.
  29. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 307-315.
  30. Ziomek 1999 ↓, s. 127.
  31. Ziomek 1999 ↓, s. 128.
  32. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 315-318.
  33. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 331.
  34. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 333-334, 347-350.
  35. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 340, 387-388.
  36. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 344-345, 373-378.
  37. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 346-347.
  38. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 390-405.
  39. Kazimierz Wójcik: Petrycy Sebastian z Pilzna. W: Powszechna Encyklopedia Filozofii. T. 8: P-S. Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000. [dostęp 24.11.2013]..
  40. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 414-423.
  41. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 415.
  42. Domański, Ogonowski i Szczucki 1989 ↓, s. 429-438.
  43. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 198-199.
  44. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 200.
  45. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 201.
  46. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 204-205.
  47. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 232-236.
  48. Forycki 2004 ↓, s. 24-30.
  49. Forycki 2004 ↓, s. 39-49.
  50. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 308-309.
  51. Skoczyński i Woleński 2010 ↓, s. 309-311.
  52. Thomasson 2016 ↓.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marian Ciszewski, Renesansu filozofia [w:] Powszechna Encyklopedia Filozofii, t. 8, Lublin: Polskie Towarzystwo Tomasza z Akwinu, 2000 [dostęp 2013-11-24].
  • Juliusz Domański, Zbigniew Ogonowski, Lech Szczucki, Zarys dziejów filozofii w Polsce. Wieki XIII-XVII, Warszawa: PWN, 1989.
  • Maciej Forycki, Anarchia polska w myśli oświecenia. Francuski obraz Rzeczypospolitej szlacheckiej u praogu czasów stanisławowskich, Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2004.
  • Jan Skoczyński, Jan Woleński, Historia filozofii polskiej, Kraków: Wydawnictwo WAM, 2010.
  • Amie Thomasson, Roman Ingarden, Edward N. Zalta (red.) [w:] Stanford Encyclopedia of Philosophy [online], Winter 2017 Edition, Metaphysics Research Lab, Stanford University, 20 lipca 2016, ISSN 095-5054 [dostęp 2018-01-30] [zarchiwizowane z adresu 2017-12-21] (ang.).
  • Jerzy Ziomek, Literatura odrodzenia, Warszawa: PWN, 1999.