Flisactwo
Flisactwo (flis, osyłka[1]) – rzeczny spław towarów.
Tradycja flisactwa kultywowana w Polsce, Austrii, Czechach, Niemczech, na Łotwie i w Hiszpanii została w grudniu 2022 roku wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO[2].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Polska
[edytuj | edytuj kod]W okresie przedrozbiorowym w Polsce flis stanowił jedną z najważniejszych form transportu oraz istotną gałąź gospodarki. Do najczęściej spławianych towarów należało zboże, transportowane na statkach, m.in. na specjalnie przystosowanych jednostkach zwanych komięgami oraz drewno, spławiane w postaci tratew. Ponieważ najważniejszym i największym ośrodkiem portowym w dawnej Polsce był Gdańsk, to w naturalny sposób najważniejszą drogą wodną stała się Wisła, jakkolwiek do spławu intensywnie wykorzystywano również inne rzeki dawnej Rzeczypospolitej, np. Niemen, Dniepr czy Poprad[3].
W okresie największego rozkwitu gospodarki folwarcznej w ciągu jednego roku przez Wisłę przepływało ponad pół tysiąca szkut, tyle samo dubasów, prawie tysiąc komięg oraz ok. trzystu tratew. W I połowie XVII wieku flisactwem na Wiśle zajmowało się od 5 do 28 tysięcy osób. Na przełomie XVI i XVII wieku w Gdańsku, Toruniu, Krakowie, Jarosławiu i innych osrodkach powstawały odrębne cechy flisaków (włóczków) i wytworzył się specyficzny folklor flisacki[4].
W XIX wieku z powodu rozwoju kolei, ale też ze względu na granice celne liczba flisaków wielokrotnie zmalała, a zakres ich działalności ograniczył się głównie do spławu drewna[1][4].
Spławem trudnili się flisacy zwani również flisami lub orylami. Obowiązki na tratwie były podzielone między kapitana (retmana), sternika i wioślarzy[3].
Flisackie tradycje takie jak: gwara, nazewnictwo, pieśni i obrzędy flisackie w Ulanowie kultywuje działające od 1991 roku Bractwo Flisackie św. Barbary. Należą do niego flisacy i mieszczki ulanowskie, które promują tradycyjne jedzenie flisackie. Mieszkańcy Ulanowa, który leży przy ujściu Tanwi do Sanu zajmowali się flisactwem płynąc sanem i Wisłą do Gdańska. Bractwo nawiązując do tradycji organizuje spływy, kultywuje tradycje zachowując gwarę, nazewnictwo, pieśni i obrzędy flisackie. Szczególnie widowiskowy jest chrzest frycowy, który jest promowaniem nowych adeptów na flisaków zwyczajnych i honorowych. Gwarę flisacką i zwyczaje opisał retman Zdzisław Nikolas w sztuce Frycowy pacierz[5]. Była ona wystawiana na tratwie podczas IV edycji (organizowanego od 2021 roku) Festiwalu Kultury Lasowiackiej[6].
W 2014 roku flisackie tradycje zostały wpisane na krajową listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego[7].
Hiszpania
[edytuj | edytuj kod]Tradycje spławu drewna w Hiszpanii sięgają średniowiecza. Flisacy tygodniami mieszkali na tratwach. Dzięki temu powstała społeczność, która dzieliła się wiedzą, umiejętnościami i techniką budowania tratw i nawigacji. W 1999 roku flisactwo zostało wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa Hiszpanii[8].
Drewno było potrzebne do wytwarzania mebli, budowy domów i statków dlatego należało je przetransportować do ośrodków przemysłowych. Ścięte kłody transportowano rzeczkami i strumieniami do większych rzek, gdzie wiązano je w tratwy noszące nazwy „novata” w Katalonii i „alamadia” w Nawarze i Kastylii. W Aragonii drewno spławiano z gór wykorzystując wiosenny przybór wód, a tratwy wiązano dopiero na rzece Ebro. Istniały 3 trasy spływu: rzeką Aragón do miejscowości Ansó (rzeką Veral) i Hecho (rzeka Aragón Subordán), rzeką Gâllego tratwami z Murillo de Gállego i Santolaria, rzeką Cinca z Laspuña lub Escalona do Tortosa nad rzeką Ebro, z miejscami postoju w Santa Cilia, Murillo de Gallego, Laspuña, Monzón i Fraga[9].
Kłody w 1-2 lub 3 częściowe tratwy łączono wikliną. Wiosłując dopływali flisacy do rzeki Ebro zmagając się z zagrożeniami i ponosząc opłaty na rzecz właścicieli ziemskich i miast przez które przepływali. Tylko flisacy z Hecho korzystali ze zwolnień na mocy XIV wiecznego przywileju zwalniającego ich z wszelkich podatków i opłat. Ostatni spływ miał miejsce w 1949 roku. W 1983 roku la Asociaciôn de Navateros de Sobrarbe (stowarzyszenie Flisaków) reaktywowało działalność budując tratwę i organizując spływ zLaspuna do Ainsa w prowincji Sobrarbe. Wkrótce dołączyli do nich flisacy z Valle de Hecho i Galliguera[9].
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- 1 2 flisactwo, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-05-21].
- ↑ Timber rafting. ich.unesco.org. [dostęp 2023-02-14]. (ang.).
- 1 2 Agata Jędrzejczyk i inni red., EtnoCuda: elementarz folkloru polsko-słowackiego pogranicza = EtnoDivy: šlabikár folklóru pol'sko-slovenského pohraničia, Bielsko-Biała: Regionalny Ośrodek Kultury w Bielsku-Białej, 2020, s. 118, ISBN 978-83-63291-83-9, OCLC 1164100946 [dostęp 2025-01-21].
- 1 2 Adam Manikowski, Flisacy, [w:] Encyklopedia historiii gospodarczej Polski do roku 1945, t. I, Warszawa: Wiedza Powszechna, 1981, s. 72, ISBN 83-214-0185-6.
- ↑ Sylwetki Flisaków [online], Bractwo Flisackie pw. Św. Barbary w Ulanowie [dostęp 2026-03-31].
- ↑ Flisackie tradycje w Ulanowie - Urząd Gminy i Miasta w Ulanowie [online], serwer2137195.home.pl [dostęp 2026-03-31].
- ↑ Barbara Halliop, Flisactwo wpisane na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego UNESCO [online], NID, 1 grudnia 2022 [dostęp 2026-04-02].
- ↑ CERTIFIES [online] [dostęp 2026-04-02].
- 1 2 La cultura del transporte fluvial de la madera en Aragón [online], www.portalinmaterial.cultura.gob.es [dostęp 2026-04-02] (hiszp.).