Franciszek Salezy Jezierski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Franciszek Salezy Jezierski
Grzegorz a Słupia, J. P. Sterne, Autor „Rzepichy”
Data i miejsce urodzenia 1740
Gołąbki
Data i miejsce śmierci 14 lutego 1791
Warszawa

Franciszek Salezy Jezierski herbu Nowina[1], ps.: „Autor „Rzepichy”; Grzegorz a Słupia, decretorum doctor, opat świętokrzyski (?); Jarosz Kutasiński herbu Dęboróg, szlachcic łukowski; J. P. Sterne” (ur. 1740 w Gołąbkach, zm. 14 lutego 1791 w Warszawie) – duchowny, kaznodzieja, powieściopisarz, publicysta polityczny i działacz społeczno-oświatowy okresu oświecenia.

Życiorys[edytuj]

Pochodził z rodziny drobnej szlachty w Gołąbkach. Urodził się jako syn Jana Franciszka, pisarza ziemskiego łukowskiego, i Izabeli z Kiełczewskich[2]. Ukończył kolegium pijarów w Łukowie.

W młodości zajmował się działalnością prawniczą, został regentem ziemi łukowskiej. W związku z odziedziczonym majątkiem musiał podjąć służbę w wojsku jako namiestnik złotej chorągwi (husarskiej) w oddziałach ordynackich Sanguszków przeciwko hajdamakom na Ukrainie. Wkrótce zrezygnował z tego zajęcia i wstąpił do zgromadzenia misjonarzy w Warszawie.

Następnie przyjął święcenia kapłańskie. Wykształcenie uzupełniał we Włoszech i po powrocie do Polski objął stanowisko kanonika kaliskiego i cenzora książek archidiecezji gnieźnieńskiej. Przez krótki czas pracował w pracowni historycznej Naruszewicza, a potem został współpracownikiem Komisji Edukacji Narodowej. Pełnił funkcje rektora wydziału lubelskiego szkół koronnych (od 20 września 1781), potem wydziału małopolskiego (1783). Przebywając wówczas w Lublinie był także kaznodzieją przy tamtejszej kolegiacie. W roku 1785 został wizytatorem generalnym szkół koronnych. Należy go uważać za współtwórcę reformy szkolnictwa podjętej przez Komisję Edukacji Narodowej. 1 września 1783 uzyskał doktorat z teologii i filozofii w Akademii Krakowskiej, po odejściu ze stanowiska wizytatora został bibliotekarzem. Rok później (1784) otrzymał nominację na kaznodzieję katedralnego w Krakowie. Wydelegowany przez kapitułę wszedł do Trybunału Głównego Koronnego.

W roku 1785 przeniósł się do Warszawy, gdzie był aktywnym działaczem i publicystą Kuźnicy Kołłątajowskiej. Nazywany był „Wulkanem gromów Kuźnicy”. Chociaż nie był posłem, odegrał dużą rolę w obradach Sejmu Czteroletniego. Na rozpoczęcie Sejmu wygłosił Kazanie przed Stanami Rzeczypospolitej (1788), a następnie uprawiał publicystykę polityczną.

Jego radykalne poglądy społeczne zraziły do niego konserwatywną opinię szlachecką, ponieważ atakował przywileje szlacheckie, stawał w obronie mieszczan i ludu wiejskiego. Dążył do wzmocnienia władzy państwowej.

Gowórek herbu Rawicz, 1789
Katechizm o tajemnicach rządu polskiego, 1790
Jarosza Kutasińskiego uwagi nad stanem nieszlacheckim w Polszcze, 1790
Rzepicha, matka królów, 1790
Wypis z kroniki Witykinda, ok. 1790
iektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane, 1791

Twórczość[edytuj]

Ważniejsze dzieła, mowy, kazania[edytuj]

  • Wykład nauk podług przepisów publicznej instrukcji od Prześwietnej Komisji nad Edukacją Narodową w obydwóch Polskich i W. Ks. Litewskim przez Najjaśniejsze Stany Rzeczypospolitej na sejmie r. 1773 uchwalonej, do szkół większych Wydziału Lubelskiego stosowany na r. 1781, brak miejsca wydania (1781)
  • Mowa... na pochwałę króla Jana III w dzień stuletniego aniwersarza (12 września 1783) zwycięstwa nad Turkami pod Wiedniem, rękopis znajdował się w Bibliotece Krasińskich; zniszczony w roku 1944
  • Kazanie przy zaczęciu Trybunału Koronnego na prowincją małopolską, poczynającego się dnia 19 kwietnia 1784 w Lublinie, powiedziane, Lublin (1784)
  • Kazanie przed Stanami Rzeczypospolitej na sejmie w roku 1788 w kościele Ś. Jana w Kolegiacie Warszawskiej powiedziane, Warszawa (1788); wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe
  • O bezkrólewiach w Polszcze i o wybieraniu królów, począwszy od śmierci Zygmunta Augusta Jagiełły aż do naszych czasów. Dzieło w teraźniejszych okolicznościach do wiadomości przydatne, Warszawa 1790
  • Wzmianka krótka o zjednoczeniu Księstwa Litewskiego z Królestwem Polskim w duchu wolności i równości (Warszawa 1790)
  • Katechizm o tajemnicach rządu polskiego, jaki był około roku 1735, napisany przez J. P. Sterne w języku angielskim, potem przełożony po francusku, a teraz na koniec po polsku. W Samborzu, w Drukarni Cesarsko-Królewsko-Apostolskiej Mości. Roku 1790, dnia 10 stycznia (Warszawa 1790); wyd. następne: wyd. 2 (Warszawa 1790); wyd. 3 (Warszawa? 1790); wyd. 4: Rząd polski w tajemnicach odkryty, jaki był około roku 1735... (Warszawa 1790); wyd. 5 (Warszawa? 1790): wyd. K. Bartoszewicz Księga pam. setnej rocznicy ustanowienia Konstytucji 3 Maja, t. 1, Kraków 1891, s. 160-168; zobacz: Wydania zbiorowe; fragmenty przedr.: M. Piszczkowski Obrońcy chłopów w literaturze polskiej, Kraków 1948; B. Leśnodorski: „Kuźnica Kołłątajowska”, Wrocław (1949), Biblioteka Narodowa, seria I, nr 130; (M. Baliński przypuszcza prawdopodobne autorstwo lub współautorstwo Jana Śniadeckiego)
  • Ktoś piszący z Warszawy. (Dnia 11 lutego 1790 roku) (Warszawa 1790); wyd. następne: w skrócie przedr. B. Leśnodorski: „Kuźnica Kołłątajowska”, Wrocław (1949); zobacz: Wydania zbiorowe
  • Jarosza Kutasińskiego herbu Dęboróg, szlachcica łukowskiego, Uwagi nad stanem nieszlacheckim w Polszcze (Warszawa) 1790; wyd. następne: zobacz: Wydania zbiorowe; fragmenty przedr.: B. Suchodolski Idee społeczne doby stanisławowskiej, Warszawa 1948, s. 30-32, 175-176; B. Leśnodorski: „Kuźnica Kołłątajowska”, Wrocław (1949)
  • Głos na prędce do stanu miejskiego (Warszawa 1790); fragmenty przedr.: B. Suchodolski Idee społeczne doby stanisławowskiej, Warszawa 1948, s. 30-32, 175-176; B. Leśnodorski: „Kuźnica Kołłątajowska”, Wrocław (1949); Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego, t. 3, Wrocław 1960; autorstwo było przypisywane także J. Sołtykowiczowi (Estreicher) i H. Kołłątajowi (W. Konopczyński)
  • Wypis z kroniki Witykinda tłomaczony przez Grzegorza a Słupia, decretorum doktora, opata świętokrzyskiego, który żył około roku 1375, z autografu w bibliotece na Łysej Górze znajdującego się, brak miejsca wydania (około roku 1790); wyd. następne: zobacz Wydania zbiorowe; (autorstwo domniemane)
  • Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane i stosownymi do rzeczy uwagami objaśnione (Warszawa 1791 wydane pośmiertnie dzieło zawierające całość przemyśleń Jezierskiego, opatrzone przedmową Hugona Kołłątaja); wyd. następne: wyd. 2 Warszawa 1792; zobacz: Wydania zbiorowe; fragmenty przedr.: J. Ziomek Zeszyty Wrocławskie 1948, nr 4, s. 79-91; B. Leśnodorski: „Kuźnica Kołłątajowska”, Wrocław (1949)
  • Kazania wybrane, utwór znany tylko z tytułu (informacja H. Kołłątaj w przedmowie do Niektóre wyrazy...)
  • Podróż po Polszcze (informacja H. Kołłątaj w przedmowie do Niektóre wyrazy...)
  • Korespondencja z Krakowa (informacja H. Kołłątaj w przedmowie do Niektóre wyrazy...).

Powieści historyczne[edytuj]

  • Antoni Strzelbicki, kat krakowski, w r. 1782 ścięty w Krakowie. Powieść prawdziwa. Pieśni 1-4, powst. 1789; z rękopisu Ossolineum sygn. 686/I wyd. J. Ziomek: „Antoni Strzelbicki – kat krakowski”; pamflet przypisywany F. S. Jezierskiemu; w zbiorze: „Miscellanea z doby Oświecenia”, Wrocław 1960, Archwium Literackie nr 5; (autorstwo domniemane)
  • Gowórek herbu Rawicz, wojewoda sandomirski. Powieść z widoku we śnie, Warszawa 1789
  • Rzepicha, matka królów, żona Piasta, między narodami sarmackimi słowiańskiego monarchy tej części ziemi, która się nazywa Polska, cz. 1-2, Warszawa 1790 (2 wydania); Ed. nowa, Warszawa 1794 (podejmujące skrycie tematykę reform Sejmu Wielkiego).

Przekłady[edytuj]

  • E.J. Sieyès: Duch nieboszczki Bastylii czyniący uwagi nad karą więzienia, niewoli i nad stanem pospólstwa francuskiego w dzisiejszej odmianie rządu. Z francuskiego przetłumaczony przez autora „Rzepichy”, Warszawa 1790 (wolna przeróbka utworu: Qu’est ce que le tiers etat?, poprzedzona uwagami nad „monadamiG.W. Leibniza)
  • E.J. Sieyès: Roztrząśnienie przywilejów. Wyjątek z pism Emanuela Sieyèsa, obywatela francuskiego, brak miejsca i roku wydania (tłumacz – według Estreichera).

Utwory mylnie przypisywane Jezierskiemu[edytuj]

  • Krótkie uwagi nad pismem Wojciecha Turskiego: O królach, o sukcesji, o przeszłym i przyszłym rządzie, Warszawa 1790
  • Refleksje nad pismem wydanym... pod imieniem Rzewuskiego, Warszawa 1790
  • Rozmowa między Sołtykiem... i Dekiertem, brak miejsca wydania 1790
  • Katechizm narodowy, Warszawa 1790.

Wydania zbiorowe[edytuj]

  • Wybór pism, oprac. Z. Skwarczyński, wstęp J. Ziomek (Warszawa) 1952, zawartość:
    • Kazanie przed stanami Rzeczypospolitej
    • Katechizm o tajemnicach rządu polskiego
    • Jarosza Kutasińskiego Uwagi
    • Wypis z kroniki Witykinda
    • Ktoś piszący z Warszawy
    • Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane.

Listy i materiały[edytuj]

  • Do H. Kołłątaja z 16 marca 1785, Archiwum Główne Akt Dawnych (Metryka Litewska, dz. IX, t. 78, s. 460)
  • Do Stanisława Augusta, dat. Kraków 11 marca 1788; 3 lipca (1788 lub 1789?); rękopisy: Biblioteka Czartoryskich, sygn. 727, s. 581; sygn. 732, s. 733
  • Raport wizyty generalnej szkół... dany Szkole Głównej roku 1785, wyd. T. Wierzbowski w: „Raporty generalnych wizytatorów z r. 1785”, Warszawa 1914, Komisja Edukacja Narodowej nr 28, s. 28, 44-61.

Szczegółową bibliografię twórczości podają: W. Smoleński Kuźnica Kołłątajowska, Kraków 1885, s. 40-45 i wyd. następne; J. Wojnar-Sujecka: F. S. Jezierski, Warszawa 1956, s. 190-191.

Przypisy

  1. Irena Homola, Franciszek Salezy Jezierski, w: Polski Słownik Biograficzny, t. XI 1964-1965, s. 200.
  2. T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 32.

Bibliografia[edytuj]

  • T. 5: Oświecenie. W: Bibliografia Literatury Polskiej – Nowy Korbut. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1967, s. 32–36.
Literatura uzupełniająca (wybrana)
  • Korespondencja Adama Naruszewicza 1762-1796: wyd. J. Platt, Wrocław 1959
  • Dorywczy rozbiór pisma pod tytułem Głos na prędce do stanu miejskiego: Warszawa 1790; przedr.: „Materiały do dziejów Sejmu Czteroletniego” t. 3, Wrocław 1960
  • H. Kołłątaj: (Przedmowa do) Niektóre wyrazy porządkiem abecadła zebrane, Warszawa 1791
  • M. Wolski: Obrona Stanisława Augusta (powst. 1795), „Rocznik Towarzystwa Historyczno-Literackiego w Paryżu 1867”, Paryż 1868, s. 92-93
  • F. M. Sobieszczański: Encyklopedia powszechna Orgelbranda, t. 13 (1863)
  • M. Baliński: Pamiętniki o Janie Śniadeckim t. 1-2, Wilno 1865 (t. 1 s. 193, t. 2 s. 393)
  • R. Pilat: O literaturze politycznej Sejmu Czteroletniego (1788-1792), „Przegląd Polski” XI 1871, I-II 1872 i odb. (Kraków 1872, s. 173-184)
  • J. I. Kraszewski: Polska w czasach trzech rozbiorów t. 1-3, Poznań 1873-1875; wyd. następne Warszawa 1902-1903
  • W. Smoleński: Kuźnica Kołłątajowska 1: Kanonik Jezierski, „Ateneum” 1884 t. 1-3; wyd. osobne: Kuźnica Kołłątajowska, Kraków 1885; przedr.: Pisma historyczne t. 2, Kraków 1901, s. 295-455; Warszawa 1949; Wybór pism, Warszawa 1954
  • P. Chmielowski: Wielka encyklopedia powszechna ilustrowana t. 31/32 (1902/1903).
  • Z. Skwarczyński, Franciszek Salezy Jezierski jako ideolog antyfeudalny. Łódź: Łódzkie Towarzystwo Naukowe, 1952