Goczałkowice-Zdrój

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Goczałkowice-Zdrój
Herb
Herb Goczałkowic-Zdroju
Widok ogólny wsi
Widok ogólny wsi
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Powiat pszczyński
Gmina Goczałkowice-Zdrój
Liczba ludności (2011) 6 689
Strefa numeracyjna (+48) 32
Kod pocztowy 43-230
Tablice rejestracyjne SPS
SIMC 0214391
Położenie na mapie województwa śląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa śląskiego
Goczałkowice-Zdrój
Goczałkowice-Zdrój
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Goczałkowice-Zdrój
Goczałkowice-Zdrój
Ziemia49°56′49″N 18°58′21″E/49,946944 18,972500
Strona internetowa miejscowości

Goczałkowice-Zdrój (niem. Bad Gottschalkowitz) – wieś uzdrowiskowa w południowej Polsce, położona w województwie śląskim, w powiecie pszczyńskim, w gminie Goczałkowice-Zdrój, historycznie na Górnym Śląsku. Miejscowość jest siedzibą gminy Goczałkowice-Zdrój.

Miejscowość jest jedną z dwóch w województwie śląskim które ma status uzdrowiska (drugim jest miasto Ustroń).

Goczałkowice-Zdrój położone są w regionie Dolina Górnej Wisły (będącej częścią Kotliny Oświęcimskiej), kilometr od brzegu rzeki Wisła. Od południowego wschodu otaczają je pasma Beskidu, od północy rozlegle Lasy Pszczyńskie i faliste płaskowyże. Wieś leży nad Jeziorem Goczałkowickim, będącym głównym źródłem wody pitnej dla Górnego Śląska.

W miejscowości prowadzone jest gospodarstwo szkółkarskie, w którym znajdują się ogród angielski, wiejski (liczne wiejs­kie kwiaty, zioła i krzewy) i ogród w barwach narodowych, podzielony na dwie części - jedną obsadzoną roślinami kwit­ną­cymi na biało, drugą rośli­nami kwit­ną­cymi na czerwono[1][2].

Miejscowy klimat posiada cechy podgórskie o kojącym i w miarę tonizującym działaniu. Temperatura powietrza jest wyższa od temperatury sąsiednich miejscowości. [potrzebny przypis]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Po I wojnie światowej w Goczałkowicach działała Polska Rada Ludowa (XI 1918-I 1920) z Pawłem Karugą na czele. Działała również komórka Polskiej Organizacji Wojskowej Górnego Śląska. Przygraniczne położenie miejscowości wykorzystywano do przemytu na Górny Śląsk broni, amunicji i innych materiałów z Polski oraz przerzutu zagrożonych aresztowaniem członków POW G.Śl. poza granicę obszaru plebiscytowego. W I powstaniu zajęte przez Peowiaków 17 VIII 1919, którzy następnie pod dowództwem Franciszka Kołoczka uczestniczyli w nieudanym ataku na Pszczynę. W I powstaniu zginęli mieszkańcy Goczałkowic F. Kołoczko i Paweł Młodzik. Na miejscowym cmentarzu znajduje się ich zbiorowa mogiła.

2 II 1920 r. mieszkańcy Goczałkowic uroczyście powitali przybyłą do gminy jednostkę wojsk koalicyjnych[3].

W II powstaniu wieś została zajęta przez siły POW G.Śl. 19 VIII 1920 sformowano tu Straż Obywatelską [4]. Podczas plebiscytu, 20 III 1921, w Goczałkowicach Dolnych osób uprawnionych do głosowania było 336, z czego głosowało 332 osoby, w tym za Polską 195, a za Niemcami 136, oddano 1 głos nieważny. Analogicznie w Goczałkowicach Górnych osób uprawnionych do głosowania było 631, głosowało 620, za Polską 534, za Niemcami 85 i oddano 1 głos nieważny[5]. W III powstaniu Goczałkowice zdobyto po rozbrojeniu i internowaniu 3 V 1921 pododdziału niemieckich funkcjonariuszy Policji Górnego Śląska, który pełnił straż na granicy. Znajdowała się tutaj Komenda Placu pod dowództwem Jana Smolorza i ważny punkt przerzutu broni z Dziedzic. Pod koniec powstania w Goczałkowicach utworzono obóz demobilizacyjny dla części sił powstańczych, który działał do X 1921. Uroczyste przejęcie Goczałkowic przez polską administrację odbyło się 29 VI 1922[6].

29 VI 1922 na moście granicznym, na górnej Wiśle, pomiędzy Dziedzicami a Goczałkowicami odbyło się pierwsze powitanie wojska polskiego z gen. Stanisławem Szeptyckim na czele. Granicę przekroczyły oddziały przeznaczone dla garnizonu pszczyńskiego: jeden szwadron 5. pułku strzelców konnych i jedna bateria 23. pułku artylerii polowej. Powitał je starosta powiatu pszczyńskiego dr Franciszek Lerch. Po deklamacji uczennicy szkoły ludowej w Dziedzicach oraz rozbiciu przez powstańca śląskiego symbolicznego łańcucha granicznego, wojsko polskie przekroczyło granicę. Oddziały pomaszerowały przez Goczałkowice do Pszczyny. Mieszkańcy z wszystkich okolicznych wiosek, ustawili bramy tryumfalne oraz tworzyli przydrożny szpaler witający żołnierzy[7]

W 1924 r. obszar dworski Goczałkowice Dolne został włączony do gminy Goczałkowice Dolne; tak samo obszar dworski Goczałkowice Górne do gminy Goczałkowice Górne – obie wsie stanowiły osobne gminy[8].

Na 1927 r. powstał oddział Związku Strzeleckiego[9]. Dowódcą oddziału został Michalec. Pierwszy, konspiracyjny oddział "Strzelca" powstał w Goczałkowicach już w 1911 r.[10]

Z dniem 1 V 1933 r. gmina Goczałkowice-Górne została włączona do gminy Goczałkowice-Zdrój[11]. Wraz z połączeniem obu gmin wojewoda wprowadził komisaryczną radę gminy w składzie: Paweł Karuga, Jerzy Żmij, Józef Harazin, Paweł Zimnol, Ludwik Paliczka, Ludwik Wojtyla,Franciszek Czyż. Decyzja o ustanowieniu Komisarycznej Rady gminnej była niezbędna dla zapewnienia ludność byłej gminy Goczałkowice-Górne udziału w reprezentacji gminnej, do czasu powołania nowej Rady gminnej w drodze wyborów[12].

19 XI 1933 r. powstało Koło Gospodyń, którego przewodniczącą została Urzoniowa[13].

W 1936 roku powstał projekt przyłączenia do Pszczyny kilku gmin, położonych w bezpośredniej bliskości miasta, m. in. Goczałkowic. Celem było uzyskanie terenów pod rozbudowę miasta oraz powiększenie zasobów finansowych Pszczyny. Odbyłoby się to kosztem Goczałkowic, na których terenie jest znane zdrojowisko, przynoszące gminie spore dochody. W przeprowadzonym, w tej sprawie gminnym referendum nieomal wszyscy mieszkańcy Goczałkowic wypowiedzieli się przeciwko przyłączeniu gminy do Pszczyny[14].

W latach 1973–75 gmina Goczałkowice-Zdrój obejmowała również Ćwiklice i Rudołtowice[15][16]. W latach 1975–91 dzielnica Pszczyny[16][17]. Od 1 stycznia 1992 ponownie w reaktywowanej gminie Goczałkowice-Zdrój (składającej się już z samych Goczałkowic-Zdroju)[17].

W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa katowickiego.

Nazwa miejscowości[edytuj | edytuj kod]

Goczałkowice z lotu ptaka

Po raz pierwszy nazwa Goczalkowice pojawia się w tekście z 1326 r. Według lokalnej legendy, nazwa miejscowości wywodzi się od imienia rycerza Goczała, który w nagrodę za czyny wojenne i zasługi na polach bitewnych otrzymał tu ziemię[18]. Jego potomkowie przybrali miano Goczałkowiczów (Goczałkowickich), a miejscowość, która powstała w tym miejscu nosiła od ich imienia nazwę Goczałkowicze.

W dokumencie sprzedaży państwa pszczyńskiego wystawionym przez Kazimierza II cieszyńskiego w języku czeskim we Frysztacie w dniu 21 lutego 1517 roku wieś została wymieniona jako Koczialkowicze[19].

Na mapie Abrahama Orteliusa z 1603 r. miejscowość nosi nazwę Goczałkowicze. Słownik geograficzny Królestwa Polskiego wydany pod koniec XIX w. podaje polską nazwę miejscowości – Goczałkowice oraz niemiecką Ober-Goczalkowitz[20].

W VI 1913 już zniemczoną nazwę Goczalkowitz, landrat pszczyński nakazał pisać Gottschalkowitz[21]. Zmiany nazwy landrat dokonał wbrew woli ówczesnego zarządu gminy. Na posiedzeniu zarządu i radnych obu gmin, w lutym 1920, jednogłośnie uchwalono zmianę nazwy miejscowości z Gottschallkowitz na Goczałkowice[22].

1 kwietnia 1932 r. zmieniono nazwę gminy Goczałkowice Dolne na Goczałkowice Zdrój[23].

Uzdrowisko[edytuj | edytuj kod]

W Goczałkowicach-Zdroju prowadzone jest leczenie uzdrowiskowe w następujących kierunkach: choroby ortopedyczno-urazowe, choroby reumatologiczne, choroby układu nerwowego, osteoporoza[24].

W uzdrowisku Goczałkowice-Zdrój znajdują się: 2 szpitale uzdrowiskowe, 3 zakłady przyrodolecznicze, 2 sanatoria rehabilitacyjne oraz przychodnia uzdrowiskowa[25].

Na terenie uzdrowiska znajdują się udokumentowane następujące naturalne surowce lecznicze[26]:

  • mineralna woda swoista, 7,5% chlorkowo-sodowa (solanka) jodkowa, żelazista z odwiertów: „Goczałkowice Nowy-1” (GN-1) i „Goczałkowice-21” (G-21);
  • mineralna woda swoista, 6,3% chlorkowo-sodowa (solanka) jodkowa, żelazista z odwiertu: „Goczałkowice Nowy-2” (GN-2);
  • torf leczniczy (borowina) ze złoża „Rudołtowice”.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Według Narodowego Instytutu Dziedzictwa, w miejscowości znajdują się następujące obiekty zabytkowe[27]:

  • kaplica pw. św. Anny z 1882 r. (nr rej.: 521/65 z 20.01.1966)
  • zabudowa uzdrowiska z 2 połowy XIX wieku (nr rej.: A/1464/92 z 7.05.1992): stara pijalnia, pawilon „Górnik”, pawilon „Wrzos”, budynek administracji

Sport[edytuj | edytuj kod]

25 VII 1920 (wg. Orędzia Sokolego z 1921, s. 34; dnia 27 V 1920) powstało gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego "Sokół". Gniazdo, początkowo należało do X Okręgu (mikołowskiego), a od 1 V 1921 do pszczyńskiego, który powstał w wyniku podziału okręgu mikołowskiego. Prezesem gniazda był J. Smolorz, a naczelnikiem Józef Dzida. 20 I 1924 został rozwiązany X Okręg (pszczyński), a jego gniazda włączone do nowego X Okręgu z siedzibą w Cieszynie. W 1937 prezesem goczałkowickiego gniazda TG "Sokół" był P. Karuga, sekretarzem Franciszek Jurczyk, a naczelnikiem Franciszek Grygier. Gniazdo posiadało sztandar poświęcony 1 V 1921. 24 X 1920 w Goczałkowicach odbył się zlot X Okręgu TG "Sokół"[28].

W 1927 powstało Stowarzyszenie Młodzieży Polskiej. 2 X 1932 w Goczałkowicach odbył się zlot okręgu SMP. Z tej okazji oraz 5-lecia istnienia miejscowego SMP odbyły się zawody sportowe w: szczypiorniaku, palancie, siatkówce oraz trójboju drużynowym. W szczypiorniaku pierwsze miejsce zajęła drużyna SMP Goczałkowice i zdobyła puchar przechodni ufundowany przez miejscowe SMP[29].

Z inicjatywy działaczy PPS, 1 VI 1930 powstał klub sportowy o nazwie: Robotniczy Klub Sportowy „Zdrój” Goczałkowice. Na zebraniu organizacyjnym udział w przedsięwzięciu zdeklarowały 23 osoby. Wybrano również Zarząd w składzie: przewodniczący - Jan Burek, z-ca przewodniczacego - Paweł Soloch, sekretarz - Franciszek Strokol, z-ca sekretarza - Robert Dziubek, skarbnik - Teofil Okrenta, kierownik sportowy - Paweł Soloch.[30].

W miejscowości działa klub piłki nożnej LKS Goczałkowice Zdrój, założony w 1960 roku.

Osoby związane z miejscowością[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Kapias - w latach dwudziestych XX wieku naczelnik gminy Goczałkowice Górne[31]. Funkcję sprawował przez 11 lat[32] do 23 XII 1931[33].
  • Paweł Karuga (1876-1946) - działacz społeczny, powstaniec śląski; w okresie plebiscytu członek powiatowego Polskiego Komitetu Plebiscytowego w Pszczynie; brał czynny udział we wszystkich trzech powstaniach; w jego domu w Goczałkowicach mieścił się punkt przerzutu kurierów i działaczy peowiackich[34]
  • Jerzy Kołoczek - p.o. naczelnika gminy Goczałkowice Górne 1932-1933[35].
  • Jan Młodzik - do 1933 roku naczelnik gminy Goczałkowice Dolne (1932-1933 gminy Goczałkowice-Zdrój). Łącznie funkcję swoją sprawował przez pełne 17 lat[36]
  • Ludwik Okręta - powstaniec śląski, uczestnik II i III powstania;w III walczył pod Górą Św. Anny[37]
  • Gertruda Świerczek – członkini Związku Walki Zbrojnej, skazana na karę śmierci
  • Łukasz Piszczek - piłkarz, reprezentant kadry narodowej

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Gospodarstwo szkółkarskie Kapias w Goczałkowicach-Zdroju
  2. Ogrody Kapias w Goczałkowicach k. Pszczyny, 31 października 2014 [dostęp 2016-09-14] (pol.).
  3. Wiadomości z bliska i z daleka. Goczałkowice pod Pszczyną, „Nowiny” nr 28 z 7 II 1920, s. 2;
  4. B. Cimała, Goczałkowice Zdrój, [w:] Encyklopedia Powstań Śląskich, [red.] Hawranek F. i in., Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 144;
  5. M. Lis, Oficjalne wyniki plebiscytu górnośląskiego,[w:] Encyklopedia Powstań Śląskich, [red.] Hawranek F. i in., Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 693;
  6. B. Cimała, Goczałkowice Zdrój, [w:] Encyklopedia Powstań Śląskich, [red.] Hawranek F. i in., Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 144;
  7. Wojsko polskie zajęło czwartą strefę., „Goniec Śląski” nr 147 z 30 VI 1922, s. 1;
  8. §1 ust. 17 i 18. Rozporządzenie Śląskiej Rady Wojewódzkiej z dnia 16 września 1924 r. w przedmiocie zniesienia obszarów dworskich w powiecie Pszczyńskim (Dziennik Ustaw Śląskich z 1924 r. Nr 21 poz. 85)
  9. Strzelec w powiecie pszczyńskim w latach 1924-1934., Jednodniówka wydana z okazji Zjazdu Delegatów Oddziałów pow. pszczyńskiego, Pszczyna 1935, s. 6;
  10. Z Pszczyńskiego. Miła wieczornica., „Gazeta Robotnicza” nr 31 z 7 II 1929, s. 7;
  11. Zarządzenie Wojewody Śląskiego w sprawie włączenia gminy Goczałkowice-Górne do gminy Goczałkowice-Zdrój.(Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego Nr 18 z 6 maja 1933)
  12. Zarządzenie Wojewody Śląskiego w sprawie ustanowienia komisarycznej rady gminnej w gminie Goczałkowice-Zdrój.(Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego Nr 18 z 6 maja 1933)
  13. Założenie koła gospodyń., „Górnoślązak” nr 274 z 28 XI 1933, s. 3;
  14. Projekty powiększenia miasta Pszczyny, „Siedem Groszy” nr 8 z 8 I 1937, s. 3;
  15. Uchwała Nr XX/99/72 Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 6 grudnia 1972 r. w sprawie utworzenia gmin w województwie katowickim (Dziennik Urzędowy Wojewódzkiej Rady Narodowej w Katowicach z dnia 20 grudnia 1972 r., Nr. 12, Poz. 103)
  16. a b Dz.U. z 1975 r. Nr 15, poz. 88
  17. a b Dz.U. z 1991 r. Nr 115, poz. 497
  18. Nazwa na stronach miejscowości
  19. Ludwik Musioł. Dokument sprzedaży księstwa pszczyńskiego z dn. 21 lutego 1517 R.. „Roczniki Towarzystwa Przyjaciół Nauk na Śląsku”. R. 2, s. 235–237, 1930. Katowice: nakł. Towarzystwa ; Drukiem K. Miarki. 
  20. Goczałkowice – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego
  21. Z dalszych stron, Goczałkowice pod Pszczyną, „Górnoślązak” nr 131 z 10 VI 1913, s.6;
  22. Korespondencya, „Górnoślązak” nr 53 z 5 III 1920, s. 3;
  23. Ustawa Sejmu Śląskiego z dnia 24 lutego 1932 roku w sprawie zmiany nazwy gminy „Goczałkowice Dolne” na „Goczałkowice Zdrój”. (Dziennik Ustaw Śląskich z 1932 r. Nr 4 poz. 7)
  24. (§8. Statut Uzdrowiska Goczałkowice-Zdrój) Uchwała Nr XXXV/243/09 Rady Gminy Goczałkowice-Zdrój z dnia 22 grudnia 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r. Nr 46, poz. 703)
  25. (Załącznik Nr 1 do Statutu Uzdrowiska Goczałkowice-Zdrój) Uchwała Nr XXXV/243/09 Rady Gminy Goczałkowice-Zdrój z dnia 22 grudnia 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r. Nr 46, poz. 703)
  26. (§7. Statut Uzdrowiska Goczałkowice-Zdrój) Uchwała Nr XXXV/243/09 Rady Gminy Goczałkowice-Zdrój z dnia 22 grudnia 2009 r. (Dz. Urz. Woj. Śląskiego z 2010 r. Nr 46, poz. 703)
  27. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo śląskie. 31 grudnia 2017; 4 miesiące temu.
  28. W. Ogrodziński, Dzieje Dzielnicy Śląskiego "Sokoła", Katowice 1937, ss. 135, 142, 146, 154, 176, 207;
  29. Sport w S.M.P., „Górnoślązak” nr 229 z 4 X 1932, s. 4;
  30. Z Pszczyny i okolicy. Goczałkowice Zdrój., „Gazeta Robotnicza” nr 142 z 24 VI 1930, s. 3;
  31. Urzędówka Starostwa Pszczyńskiego nr 44 z 31 XII 1926, s. 7 (143);
  32. Pan Kapias płacze. Goczałkowice Górne., „Gazeta Robotnicza” nr 7 z 17 I 1932, s. 4;
  33. Pan Naczelnik Kapias zawieszony w czynnościach., „Gazeta Robotnicza” nr 124 z 31 XII 1931, s. 6
  34. B. Cimała, Okręta Ludwik [w:] Encyklopedia Powstań Śląskich, [red.] Hawranek F. i in., Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 352;
  35. Dalsze kwiatki gospodarki sanacyjnej w powiecie pszczyńskim, „Gazeta Robotnicza” nr 13 z 31 I 1933, s. 3
  36. Wędrówka po Górnym Śląsku. Co brakuje Goczałkowicom?, „Siedem Groszy” nr 178 z 2 VII 1933, s. 5;
  37. E. Wyglenda, Karuga Paweł [w:] Encyklopedia Powstań Śląskich, [red.] Hawranek F. i in., Instytut Śląski w Opolu, Opole 1982, s. 198;

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Szczurek: Jednodniówka z okazji 40 lecia "Sokoła" w Cieszynie. Cieszyn: TG „Sokół” w Cieszynie, 1931.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]