Jazid I

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Jazid I
Ilustracja
Moneta Jazida I
kalif
Okres

od 680
do 683

Następca

Mu’awija II

Dane biograficzne
Dynastia

Umajjadzi

Data urodzenia

ok. 642

Data i miejsce śmierci

683
Hawarin

Miejsce spoczynku

Hawarin

Ojciec

Mu’awija I

Matka

Majsūn

Jazid I (ur. ok. 642, zm. 683) – drugi kalif z dynastii Umajjadów, panował w latach 680–683.

Był synem Mu’awiji I, brał udział w wyprawach przeciw Cesarstwu Bizantyńskiemu, w tym w oblężeniu Konstantynopola (674–678). Jego ojciec zapewnił mu dziedziczenie władzy kalifa po sobie, choć nie zostało to przez wszystkich dobrze przyjęte. W efekcie tego krótkie, trzyletnie panowanie Jazida I zakłóciły bunty (680, 683). Pierwszy z nich i stoczona wówczas bitwa pod Karbalą pogłębiły rozłam między szyitami a sunnitami. Natomiast w trakcie drugiego kalif zmarł, zostawiając władzę nieletniemu synowi, co doprowadziło do chaosu w imperium arabskim.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i młodość[edytuj | edytuj kod]

Był synem Mu’awiji I i jego ulubionej żony, Majsūn, jakobitki, syryjskiej Arabki z rodu Bahdal[1], zaliczanego do Kalbitów, potężnej grupy południowoarabskich plemion[2]. Urodził się około 642 roku[3]. Za jego młodych lat matka, niechętna życiu dworskiemu i tęskniąca za tradycyjnym życiem na pustyni[a], zabierała go ze sobą na Pustynię Syryjską, szczególnie w rejon Palmyry, gdzie koczowało jej rodzinne plemię. Tam Jazid uczył się polowania, jazdy konnej, układania poezji, jak i picia wina. Takie wyprawy stały się później stałym elementem wychowania książąt z dynastii Umajjadów[4].

W 669 roku Jazid stanął na czele posiłków wysłanych dla wsparcia sił Fadala al-Ansariego, który wdarł się w głąb Cesarstwa Bizantyńskiego i zimował w Chalcedonie (668–669). Razem z nim syn Mu’awiji kierował pierwszym atakiem na Konstantynopol. Wedle przekazów o charakterze legendarnym, Jazid wyróżniał się wówczas męstwem i walecznością, przez co zyskał tytuł fata al-Arab („młody wojownik”, „bohater Arabów”). Być może powierzenie mu tego dowództwa było odpowiedzią Mu’awiji na niezadowolenie, jakie wywołały zapowiedzi uczynienia syna swoim następcą[b][5]. W 674 roku Jazid, dowodząc flotą arabską, wziął udział w kolejnej wyprawie na Konstantynopol, która przerodziła się w czteroletnie oblężenie, zakończone niepowodzeniem sił Umajjadów[6].

Sukcesja po ojcu[edytuj | edytuj kod]

Problem uregulowania sukcesji był sporym wyzwaniem, ze względu na to, że wśród Arabów zasada dziedziczenia tytułu kalifa nie była jeszcze mocno ugruntowana. Mu’awiji udało się pozyskać poparcie wielu wodzów plemiennych i mianować Jazida następcą w 679 roku[c]. Musiał przy tym zachować pozory elekcji, zakorzenionej w tradycjach plemiennych, w której wzięli udział mieszkańcy Damaszku i wafd, delegacje wszystkich prowincji, zakończonej hołdem i przysięgę wierności jego synowi[7]. W praktyce było to wprowadzenie dziedziczności tronu i dzięki temu w następnym roku, po śmierci ojca, Jazid bez trudności objął władzę jako kalif[8].

Panowanie[edytuj | edytuj kod]

Kalif na początku swoich rządów uwolnił z więzienia i przywrócił na stanowisko namiestnika Egiptu Ukbę ibn Nafiego, który następnie podjął wyprawy na wielką skalę skierowane na obszar Maghrebu. Jednocześnie Jazid I zdecydował się na opuszczenie miasta, które na Cyprze założył Mu’awija I w trakcie wyprawy z 654 roku. Przypuszczalnie uznał utrzymywanie tam załogi za nieopłacalne[9]. Podobnie wycofał arabski garnizon z Rodos[10]. W przeciwieństwie do ambitnych rajdów ojca, sam dążył do ustabilizowania granicy z Bizancjum, rezygnując także z wysuniętych placówek nad Morzem Marmara[11]. Zarazem za jego rządów włączono do imperium Kinnasrin, północny okręg Syrii[12].

Podczas jego rządów w pełni ukształtował się system administracji okręgów wojskowych ajnad (l. poj. jund) – cztery na obszarze Syrii (wyodrębnione z jednego rozległego okręgu wokół Homs), jeden w Egipcie – które przyczyniły się do większej profesjonalizacji armii Umajjadów[13]. Zajął się także porządkowaniem finansów państwa. Wiadomo, że zniósł zwolnienie z podatków, jakim cieszyli się Samarytanie od czasów wsparcia arabskiego podboju, a jednocześnie obniżył obciążenia nałożone na chrześcijan z Nadżranu, samowolnie wypędzonych z Arabii za czasów kalifa Omara[3]. Wykazywał zainteresowanie rozwojem rolnictwa, w związku z czym w okolicach Damaszku przeprowadzono wykopanie lub poszerzenie kanału Nahr Jazid (nazwa od imienia kalifa), który doprowadzał wodę z rzeki Barady do oazy Dżuty dla jej nawodnienia. W związku z tym Jazida obdarzono tytułem muhandis („inżynier wodny”)[14].

Mimo tego, że ojciec zapewnił mu następstwo, nie udało się uniknąć wojny domowej[15]. Władzy Jazida nie uznali szyici z Iraku, do czego przyczyniły się surowe rządy namiestników, Zijada Ibn Abiha i jego syna, Ubajda Allaha. Niezadowoleni z panowania Umajjadów wezwali do siebie Husajna ibn Alego, by sięgnął po władzę kalifa. Ten, pod wpływem tych apeli i swojego otoczenia, wyruszył do irackiej Kufy. Jednak jego orszak został zmasakrowany przez siły wierne Jazidowi w bitwie pod Karbalą (680), w której śmierć poniósł także sam Husajn. Jego głowę zwycięzcy wysłali do Damaszku, sam jednak kalif wyraził ubolewanie z powodu tego wydarzenia, świadom jego znaczenia. Rodzinie Husajna wydano jego ciało, jak i odciętą głowę, by mogła pochować szczątki[16].

Bitwa pod Karbalą w dłuższej perspektywie pogłębiła rozłam między szyitami a sunnitami[17]. Próba porozumienia, jaką Jazid I podjął, przyjmując delegację z Medyny popierającej ród Alidów, zakończyła się niepowodzeniem – monarszy przepych dworu kalifa, jego świecki tryb życia i obyczaje wręcz zszokowały przybyłych. W efekcie tego w 683 roku wybuchło powstanie przeciw władzy Umajjadów, na którego czele stanął Abd Allah Ibn az-Zubajr. Kalif posłał wojska przeciw niemu, które pokonały go pod Al-Harra, a następnie obległy w Mekce. Walki przerwała śmierć Jazida I 11 listopada 683 roku w Hawarinie, gdzie został pochowany[18]. Jego następcą został nieletni syn, Mu’awija II[19].

Śmierć Jazida I zapoczątkowała okres chaosu w imperium arabskim[20]. Ibn az-Zubajr uzyskał poparcie Kajsytów[21], których mianem określano północne plemiona arabskie[22], ponadto charydżyci, którzy już wcześniej występowali przeciw Umajjadom, rozpoczęli powstanie na wielką skalę[23].

Oceny kalifa[edytuj | edytuj kod]

Jazid bywał uznawany za zdolnego i sprawnego władcę, jednak żyjący w późniejszych latach arabscy dziejopisarze oceniali go bardzo krytycznie[19], zainspirowani poglądami szyitów, echami sporów politycznych w Iraku czy też katastrofalnymi nieszczęściami jego krótkiego panowania[3]. W wielu popularnych przekazach o bitwie pod Karbalą przedstawiany był jako władca opresyjny, brutalny i zdegenerowany, którego krewni Husejna publicznie potępili za okrucieństwo wobec potomków Mahometa[24]. Wskazywano na niego jako na pierwszego pijaka wśród kalifów, który pijał wino codziennie i do udziału w pijatykach tresował swoją małpkę Abu Kajs. Określano go tytułem Jazid al-chumur – „Jazid od wina”. Kalif wyróżniał się zamiłowaniem do polowań i był uznawany za wielkiego myśliwego. Każdemu ze swych psów myśliwskich przydzielił osobnego opiekuna i ozdabiał je złotymi krążkami na nogi, miał też nauczyć geparda jazdy na końskim zadzie[25]. Opinie dotyczące jego trybu życia mogą mieć charakter oszczerczy[26].

Kalif komponował poezję i muzykę, był mecenasem artystów, wprowadził śpiew z akompaniamentem instrumentalnym na dwór oraz zwyczaj obchodzenia ważnych świąt w pałacach przy biesiadach[27]. Al-Masudi oskarżał go o wprowadzanie muzyki do świętych miast islamu, którą potępiali tradycjonaliści i ulemowie ze względu na związki z obrzędami pogańskimi i chrześcijańskimi, jak również skojarzenia z pijaństwem i hazardem[28].

W otoczeniu Jazida nie brakowało chrześcijan. Jednym z nich był jego nadworny poeta Al-Achtal, w młodości blisko z nim związany, podobnie jak Jan z Damaszku, który miał uczestniczyć w jego pijatykach[29]. Chrześcijańscy kronikarze różnili się w ocenach kalifa. Nestorianin Jan bar Penkāyē zarzucał mu sprawowanie władzy w sposób tyrański, krytykując także zamiłowanie do rozkoszy i gier, które określał jako „dziecinne”. Natomiast anonimowy autor łacińskiej Kroniki roku 754 z terenów Półwyspu Iberyjskiego pochwalał przystępność Jazida wobec ludzi, twierdząc, że był powszechnie kochany przez poddanych, nie szczycąc się swoją władzą[30]. W podobnym tonie pisał autor kroniki Continuatio byzantino-arabica, który opisywał go w sposób uznany przez Juliusa Wellhausena za panegiryczny – jako władcę, który był uprzejmy, a nie zarozumiały, nienawidzący przepychu i żyjący skromnie[31].

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Przypisywano jej autorstwo wierszy wyrażających takie odczucia, beduińską tęsknotę za swobodnym życiem na pustyni, która pojawiła się w momencie przechodzenia do życia w miastach, Hitti 1969 ↓, s. 166.
  2. Ze względu na rozbieżności w źródłach wydarzenie to bywa także datowane na lata 662/663 lub 666/667, trudno też jednoznacznie określić, czy faktycznie doszło do walk pod samym Konstantynopolem. Brak udziału floty w tej wyprawie bywa interpretowany jako wskazówka na to, że Jazid przeprowadzał jedynie rekonesans, Cecota 2015 ↓, s. 161–164.
  3. Hauziński 1993 ↓, s. 21 podaje, że mianowania mogło nastąpić jeszcze w 661 roku.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Hitti 1969 ↓, s. 166; Madeyska 1999 ↓, s. 163.
  2. Madeyska 1971 ↓, s. 266.
  3. a b c Lammens 1934 ↓, s. 1162.
  4. Hitti 1969 ↓, s. 166.
  5. Hitti 1969 ↓, s. 171; Madeyska 1999 ↓, s. 191.
  6. Kennedy 2011 ↓, s. 281.
  7. Hitti 1969 ↓, s. 167; Lewis 1995 ↓, s. 79; Madeyska 1999 ↓, s. 156–157; Lewis 2003 ↓, s. 136; Cecota 2015 ↓, s. 48, 49–50.
  8. Hitti 1969 ↓, s. 167; Hauziński 1993 ↓, s. 21; Lewis 1995 ↓, s. 80.
  9. Kennedy 2011 ↓, s. 188, 279.
  10. Cecota 2015 ↓, s. 69.
  11. Kennedy 2004 ↓, s. 90.
  12. Hitti 1969 ↓, s. 131.
  13. Kennedy 2004 ↓, s. 90; Cecota 2015 ↓, s. 57–58.
  14. Lammens 1934 ↓, s. 1162; Hitti 1969 ↓, s. 195.
  15. Lewis 2003 ↓, s. 136.
  16. Hitti 1969 ↓, s. 162–163; Lewis 1995 ↓, s. 80; Madeyska 1999 ↓, s. 168–169.
  17. Lewis 1995 ↓, s. 80; Madeyska 1999 ↓, s. 169.
  18. Lammens 1934 ↓, s. 1162; Madeyska 1999 ↓, s. 168–169.
  19. a b Lewis 1995 ↓, s. 80.
  20. Kennedy 2011 ↓, s. 191, 208.
  21. Hitti 1969 ↓, s. 231.
  22. Bielawski 1971 ↓, s. 266.
  23. Lewis 1995 ↓, s. 88.
  24. Aghaie 2004 ↓, s. 8–9.
  25. Hitti 1969 ↓, s. 192–193.
  26. Madeyska 1999 ↓, s. 168.
  27. Lammens 1934 ↓, s. 1162; Hitti 1969 ↓, s. 229; Madeyska 1999 ↓, s. 222.
  28. Hitti 1969 ↓, s. 229; Madeyska 1999 ↓, s. 221.
  29. Hitti 1969 ↓, s. 166, 208; Madeyska 1999 ↓, s. 180, 210.
  30. Kennedy 2011 ↓, s. 302.
  31. Lammens 1934 ↓, s. 1162–1163

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]