Leniwiec trójpalczasty

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Leniwiec trójpalczasty
Bradypus tridactylus[1]
Linnaeus, 1758[2]
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Podgromada

żyworodne

Infragromada

łożyskowce

Rząd

włochacze

Podrząd

liściożery

Rodzina

leniwcowate

Rodzaj

leniwiec

Gatunek

leniwiec trójpalczasty

Synonimy
  • Acheus ai Lesson, 1827[3]
  • Bradypus cuculliger Wagler, 1831[4]
  • Bradypus (Acheus) cummunis Lesson, 1840[5]
  • Bradypus tridactylus guianensis de Blainville, 1840[6]
  • Bradypus gularis Rüppell, 1842[7]
  • Arctopithecus blainvillii J.E. Gray, 1850[8]
  • Arctopithecus flaccidus J.E. Gray, 1850[9]
  • Arctopithecus flaccidus dysonii J.E. Gray, 1869[10]
  • Arctopithecus flaccidus smithii J.E. Gray, 1869[10]
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[11]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Leniwiec trójpalczasty[12][13] (Bradypus tridactylus) – gatunek ssaka z rodziny leniwcowatych. Wiedzie samotny, nadrzewny, spokojny tryb życia w lasach tropikalnych północnej Ameryki Południowej. Żywi się liśćmi cekropki. Po półrocznej ciąży samica rodzi jedno młode. Nie zagraża mu wyginięcie.

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

Diploidalna liczba chromosomów leniwca trójpalczastego wynosi 2n = 52[14], a więc mniej, niż u leniwca pstrego[15], ale więcej, niż u grzywiastego[16].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Charakterystyczne ubarwienie twarzy leniwca: jaśniejsze, żółtawe futro z dwoma obejmującymi oczy ciemniejszymi pasami. Osobnik z Parque del Este, Caracas, Wenezuela

Długość ciała (bez ogona) 450–755 mm, długość ogona 22–110 mm, długość ucha 5–21 mm, długość tylnej stopy 40–120 mm; masa ciała 3,4–6,5 kg. Występuje dymorfizm płciowy: dorosłe samice przerastają samce[14]. W obrębie tego zakresu wielkości lokuje się leniwiec pstry[14], podczas gdy leniwiec karłowaty jest mniejszy[17].

Ciało leniwca trójpalczastego porasta długie futro. Włosy są szorstkie, rowkowane. Futro jest barwy ciemnoszarej z czarnymi plamkami ulokowanymi zwłaszcza na grzbiecie i na ramionach. Jaśniejsza barwa występuje głowie i gardle, które są żółtawe[14]. Jasne gardło odróżnia leniwca trójpalczastego od leniwca pstrego[18]. Na grzbiecie samców występuje speculum, wyróżniająca się jaskrawa plama, w której przez pomarańczowożółte pole biegnie pośrodkowy czarny pas[14], podobnie jak u leniwca karłowatego[17] czy pstrego[15]. Zielonkawość zawdzięcza futro rosnącym w leniwczym futrze glonom[14]. Zapewniają one żyjącemu wśród zielonych liści drzew leniwcowi lepszy kamuflaż. Ponadto stanowią dodatkowe źródło pokarmowe, pozwalając zwierzęciu uzupełnić lipidy[18].

Głowa ma szczątkowe małżowiny uszne. W pysku obecne są kołkowate, pozbawione szkliwa zęby[18].

Na klatce piersiowej samicy znajdują się dwa sutki[14].

Ciało wieńczy szczątkowy ogon[14].

Zarówno przednie, jak i tylne kończyny mają po 3 palce, wyposażone w długie pazury[18].

Fizjologia[edytuj | edytuj kod]

Leniwiec trójpalczasty cechuje się powolnym metabolizmem. Bardzo wolno trawi spożyty pokarm, fermentujący powoli w jego przewodzie pokarmowym[14]. Leniwce oddają stolec bardzo rzadko[18].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Gatunek po raz pierwszy naukowo opisał w 1758 szwedzki przyrodnik Karol Linneusz nadając mu nazwę Bradypus tridactylus[2]. Jako miejsce typowe odłowu holotypu Linnaeus wskazał „drzewa w Ameryce Południowej” (łac. Habitat in Americæ meridionals arboribus)[2], ograniczone przez Thomasa do Surinamu[19].

Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World uznają ten takson za gatunek monotypowy[20], podobnie Pauli[14].

Leniwiec trójpalczasty zalicza się do rodziny leniwcowatych w podrzędzie liściożerów rzędu włochaczy z grupy szczerbaków. Rodzina ta zawiera pojedynczy rodzaj leniwiec. Obejmuje on 4 gatunki: prócz leniwca trójpalczastego zaliczają się tu także leniwiec pstry, leniwiec karłowaty i niekiedy wyodrębniany do odrębnego rodzaju leniwiec grzywiasty. Ten ostatni stanowi grupę siostrzaną kladu tworzonego przez 3 pozostałe gatunki, który oddzielił się odeń około 19-20 milionów lat temu. Leniwiec trójpalczasty wyodrębnił się w kolejnym podziale, około 5-6 milionów lat temu[18].

Etymologia[edytuj | edytuj kod]

  • Bradypus: gr. βραδυπους bradypous „o powolnym kroku, powolny”, od βραδυς bradus „powolny, niemrawy”; πους pous, ποδος podos „stopa”[21].
  • tridactylus: gr. τριδακτυλος tridaktulos „trójpalczasty”, od τρι- tri- „trój-”, od τρεις treis, τρια tria „trzy”; δακτυλος daktulos „palec”[22].

Tryb życia i cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Leniwiec wiedzie spokojne życie w koronach drzew. Nie należy do zwierząt o dużej aktywności. W jednym z badań osobnik odpoczywał przez 18,5 godziny na dobę, zwisając z gałęzi grzbietem do dołu. Za dnia wygrzewa się w słońcu. Leniwiec sypia także w rozwidleniach gałęzi, z głową wtuloną w klatkę piersiową pod ramionami[14].

Na ziemi porusza się niezgrabnie[14], schodząc tam raz w tygodniu celem defekacji[18], natomiast leniwiec trójpalczasty sprawnie pływa. Potrafi nawet rozprzestrzeniać się rzekami[14].

Życie spędza samotnie. Niemniej obserwowano grupki do trzech osobników. Z drugiej strony leniwce nie tolerują innych osobników na tym samym drzewie i mogą wobec nich wykazywać agresję[14].

Rozród następuje sezonowo. Ciąża może trwać około sześciu miesięcy, między sierpniem a lutym, po której samica wydaje na świat jednego noworodka. Poród odbywa się od marca do czerwca, a więc porą deszczową. Noworodek jest niewielki. Młode przebywa pod matczyną opieką 5 miesięcy, nim osiągnie samodzielność. Czepia się wtedy brzucha matki. W wieku 3 tygodni zaczyna włączać do swej diety liście, jednak dopiero 2 miesiące później stanowią one istotny element jego pokarmu. Minie rok, nim samica urodzi kolejnego potomka[14]. Dojrzałość płciowa przychodzi w wieku 3-6 lat[11].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Leniwiec trójpalczasty występuje w północnych obszarach Ameryki Południowej, od wschodniej Wenezueli (na wschód i południe od rzeki Orinoko), na wschód przez Gujanę do północnej Brazylii (na zachód do Delty Amazonki ograniczony na południu przez Amazonkę)[20]. Prócz wymienionych państw występuje także w Surinamie i Gujanie Francuskiej[11].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Leniwiec trójpalczasty jest roślinożercą. Parque del Este, Caracas, Wenezuela

Siedliskiem leniwca trójpalczastego jest las tropikalny, bogaty w gatunki roślin[14] i wilgotny. Zasiedla on lasy górskie i nizinne[11].

Pożywieniem tego zwierzęcia są liście drzew. Żyjąc w zróżnicowanym gatunkowo lesie, leniwiec trójpalczasty wykazuje daleko idącą specjalizację. Odżywia się mianowicie prawie wyłącznie liśćmi cekropki. Dodatkowo konsumować może liście Ceiba samamuma, Elizabetha paraensis i Hevea viridis[14]. Liście gryzie kołkowatymi zębami pozbawionymi szkliwa[18]. Spożyty pokarm trawi wolno, należąc do zwierząt o najwolniejszym trawieniu. W jego obszernym przewodzie pokarmowym liście ulegają powolnej fermentacji[14]. Po stawieniu leniwiec schodzi kilkadziesiąt metrów w dół, by oddać na ziemi stolec. Wycieczkę taką odbywa raz w tygodniu. Zachowanie takie wystawia go na niebezpieczeństwo polujących na dnie lasu drapieżników. Na ziemi porusza się on bowiem niezdarnie, raczej pełza na przedramionach, niż chodzi. Zejście z drzew kosztuje go też dużo energii. Zachowania takiego nie obserwuje się wśród innych nadrzewnych ssaków, które oddają stolec pod siebie, spadający następnie w dół z wysokości koron drzew. Leniwiec oddaje na dnie lasu niewielkie bobki, często w sumie o znacznej objętości, może zakopywać je w glebie. Symbiotyczne ćmy składają w stolcu jaja, podczas gdy leniwiec wraca do piętra koron drzew[18].

Występuje sympatrycznie z leniwcem pstrym[11].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

O ile leniwiec trójpalczasty widywany jest rzadko, zdaje się występować pospolicie, osiągając duże zagęszczenie i stanowiąc istotny odsetek biomasy ssaków[14]. Całkowitej liczebności nie poznano. Szacunki zagęszczenia wynoszą od 1,7 leniwca na km² w Gujanie Francuskiej do 221 zwierząt na km² w Manaus w Brazylii. W jednym przypadku w Surinamie na powierzchni 7 ha znaleziono 130 osobników[11]. W Surinamie jest to najpospolitszy nielatający ssak. Ponadto jego zasięg występowania jest szeroki, obejmując obszary chronione. Zagraża mu niszczenie środowiska naturalnego przez człowieka, natomiast rzadko bywa on zjadany[14]. IUCN uznaje go za gatunek najmniejszej troski, nie podając istotnych zagrożeń. Jest tak klasyfikowany od 1996[11].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Bradypus tridactylus, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. a b c C. Linnaeus: Systema naturae per regna tria naturae, secundum classes, ordines, genera, species, cum characteribus, differentiis, synonymis, locis. Wyd. 10. T. 1. Holmiae: Impensis Direct. Laurentii Salvii, 1758, s. 34. (łac.)
  3. R.P. Lesson: Manuel de mammalogie, ou Histoire naturelle des mammifères. Paris: Roret, 1827, s. 306. (fr.)
  4. J.G. Wagler. Mittheilungen über die Gattungen der Sippe Bradypus. „Isis von Oken”. 24, s. 605, 1831 (niem.). 
  5. R.P. Lesson: Species des mammifères bimanes et quadrumanes; suivi d’un mémoire sur les Oryctéropes. Paris: J.B. Baillière, 1840, s. 268. (fr.)
  6. H.M.D. de Blainville: Ostéographie, ou, Description iconographique comparée du squelette et du système dentaire des Mammifères récents et fossiles: pour servir de base à la zoologie et à la géologie. Cz. 4. Paris: J.B. Baillière et fils, 1839–1864, s. fig. 3, 4, 6. (fr.)
  7. W.P.E.S. Rüppell. Säugethiere aus der Ordnung der Nager, beobaclitet im nordöstlichen Africa. „Museum Senckenbergianum: Abhandlungen aus dem Gebiete der beschreibenden Naturgeschicht”. 3 (2), s. 138, 1845 (niem.). 
  8. Gray 1849 ↓, s. 71.
  9. Gray 1849 ↓, s. 72.
  10. a b J.E. Gray: Catalogue of carnivorous, pachydermatous, and edentate Mammalia in the British museum. London: The Trustees, 1869, s. 365. (ang.)
  11. a b c d e f g A. Chiarello & N. Moraes-Barros 2014, Bradypus tridactylus, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [online], wersja 2021-1 [dostęp 2021-07-11] (ang.).
  12. Nazwy polskie za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.)
  13. K. Kowalski (red.), A. Krzanowski, H. Kubiak, B. Rzebik-Kowalska & L. Sych: Ssaki. Wyd. IV. Warszawa: Wiedza Powszechna, 1991, s. 166, seria: Mały słownik zoologiczny. ISBN 83-214-0637-8.
  14. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Pauli, 2018, Pale-throated Three Toad Sloth, s. 131, w JN Pauli, Family Bradypodidae (Three-toed Sloths), [w:] Don E Wilson, Rusell A Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 8. Insectivores, Sloth and Collugos, Barcelona: Lynx Edicions in association with Conservation International and IUCN, 2018, s. 118-132, ISBN 978-84-16728-08-4 (ang.).
  15. a b Pauli, 2018, s. 130-131, Brown-throated Three-toed Sloth w JN Pauli, Family Bradypodidae (Three-toed Sloths), [w:] Don E Wilson, Rusell A Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 8. Insectivores, Sloth and Collugos, Barcelona: Lynx Edicions in association with Conservation International and IUCN, 2018, s. 118-132, ISBN 978-84-16728-08-4 (ang.).
  16. Pauli, 2018, s. 131-132, Maned Three-toed Sloth w JN Pauli, Family Bradypodidae (Three-toed Sloths), [w:] Don E Wilson, Rusell A Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 8. Insectivores, Sloth and Collugos, Barcelona: Lynx Edicions in association with Conservation International and IUCN, 2018, s. 118-132, ISBN 978-84-16728-08-4 (ang.).
  17. a b Pauli, 2018, s.131, Pygmy Three-toed Sloth w JN Pauli, Family Bradypodidae (Three-toed Sloths), [w:] Don E Wilson, Rusell A Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 8. Insectivores, Sloth and Collugos, Barcelona: Lynx Edicions in association with Conservation International and IUCN, 2018, s. 118-132, ISBN 978-84-16728-08-4 (ang.).
  18. a b c d e f g h i JN Pauli, Family Bradypodidae (Three-toed Sloths), [w:] Don E Wilson, Rusell A Mittermeier, Handbook of the Mammals of the World, t. 8. Insectivores, Sloth and Collugos, Barcelona: Lynx Edicions in association with Conservation International and IUCN, 2018, s. 118-132, ISBN 978-84-16728-08-4 (ang.).
  19. D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Bradypus tridactylus. W: Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2021-07-11].
  20. a b C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 25. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.)
  21. T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 145, 1904 (ang.). 
  22. The Key to Scientific Names, J.A. Jobling (red.), [w:] Birds of the World [online], S.M. Billerman et al. (red.), Cornell Lab of Ornithology, Ithaca (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]