Lista zamachów terrorystycznych w 2012

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Poniższe zestawienie prezentuje zamachy terrorystyczne w roku 2012. Podczas niego miało miejsce 6 771 zamachów (rok wcześniej 10 283), podczas których zginęło 11 098 osób (rok wcześniej 12 533), co było potwierdzeniem XXI-wiecznych trendów, zgodnie z którymi terroryzm jest coraz mniejszym zagrożeniem[1]

Styczeń[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
5 stycznia 73 149 Irak Nasirijja
Bagdad
Podwójny zamach terrorystyczny na szyickich pielgrzymów w Nasirijji (44 zabitych, 81 rannych) i w stolicy, gdzie eksplodowały cztery bomby (29 zabitych, 68 rannych)[2].
6 stycznia 25 46 Syria Damaszek Zamach terrorystyczny w stolicy Syrii, której celem był autobus przewożący policjantów[3].
9 stycznia 21 92 Irak Bagdad
Kirkuk
Zamachy wymierzone w szyickich pielgrzymów[4].
10 stycznia 29 50 Pakistan Jamrud Wybuch samochodu-pułapki na stacji benzynowej[5].
10 stycznia 7 3 Afganistan Shewran Trzech zamachowców-samobójców zaatakowało budynki rządowe zabijając czterech pracowników oraz trzech policjantów[6].
12 stycznia 9 46 Afganistan Kabul Zamachowiec jadący motocyklem wysadził się w powietrze pod budynkami rządowymi[7].
14 stycznia 55 141 Irak Basra Zamachowiec w mundurze policjanta odpalił bomby w tłumie szyickich pielgrzymów[8].
15 stycznia 13 10 Irak Ar-Ramadi Seria skoordynowanych zamachów terrorystycznych[9].
15 stycznia 18 20 Pakistan Rahim Yar Khan, Pendżab Wybuch przydrożnej miny-pułapki podczas szyickiej procesji[10].
16 stycznia 8 4 Irak Mosul Eksplozja samochodu-pułapki pod obozem dla uchodźców niedaleko Mosulu[11].
18 stycznia 17 22 Irak Kajaki, Nad Ali, Helmand Zamachowiec samobójca poruszający się motocyklem wysadził się w pobliżu bazy wojsk ISAF. Zginęło 16 osób, w tym troje policjantów, a 22 osoby odniosły rany. Godzinę później talibowie odpalili bombę w Nad Ali w wyniku czego zginął ważny członek służb bezpieczeństwa[12].
19 stycznia 15 50 Irak Bakuba Zamachowiec-samobójca jadący karetką uderzył w posterunek policyjny[13].
19 stycznia 9 10 Afganistan Kandahar Zamachowiec-samobójca próbował sforsować bramę lotniska w Kandaharze[14].
19 stycznia 6 ? Somalia Mogadiszu Wybuch bomby w obozie dla uchodźców - 4 zabitych uchodźców i dwoje policjantów[15].
20 stycznia 211 setki Nigeria Kano Seria skoordynowanych ataków Boko Haram przeciwko chrześcijanom[16][17].
24 stycznia 14 75 Irak Bagdad Wybuch czterech samochodów-pułapek w szyickiej dzielnicy[18].
27 stycznia 29 60 Irak Bagdad Wybuch samochodu-pułapki podczas pogrzebu[19].

Luty[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
1 lutego 9 70 Kolumbia Tumaco Wybuch bomby zamontowanej na rowerze pod posterunkiem policyjnym[20].
2 lutego 6 20 Kolumbia Villa Roca Atak moździerzowy na posterunek policyjny[20].
8 lutego 15 20 Somalia Mogadiszu Wybuch samochodu-pułapki pod kawiarnią[21].
10 lutego 28 235 Syria Aleppo Potężna podwójna eksplozja samochodu-pułapki w której zginęli cywile jak i funkcjonariusze sił bezpieczeństwa. Do zamachu doszło w pobliżu budynku wojskowego i siedziby sił bezpieczeństwa. Państwowa telewizja za zamach obarczyła zorganizowane grupy terrorystyczne. Z kolei rebelianci obwinili siły reżimowe odpowiedzialnością za zamach. Z kolei amerykańskie źródła, doniosły, iż za zamachem w Aleppo stała Iracka Al-Kaida[22][23].
11 lutego 7 3 Pakistan Peszawar Wybuch bomby domowej roboty na obrzeżach miasta[24].
13 lutego 0 4 Indie Nowe Delhi Wybuch ładunku pod samochodem izraelskiego dyplomaty[25].
13 lutego 0 0 Gruzja Tbilisi Udaremniony wybuch samochodu pracownika ambasady Izraela[26].
14 lutego 0 5 Tajlandia Bangkok Zamach bombowy i walka uliczna[27].
17 lutego 39 67 Pakistan Parachinar Zamachowiec-samobójca jadący motocyklem wysadził się w powietrze na zatłoczonym targowisku[28].
19 lutego 7 5 Pakistan Chajber Zamach terrorystyczny wymierzony w prorządowych milicjantów[29].
19 lutego 19 26 Irak Bagdad Eksplozja samochodu-pułapki pod posterunkiem policji[30].
23 lutego 60 200 Irak Bagdad, Tikrit, Bakuba, Kirkuk, Al-Hilla, Dudżail Seria zamachów terrorystycznych w całym kraju[31].
23 lutego 13 10 Pakistan Peszawar Wybuch bomby na przystanku autobusowym[32].
24 lutego 12 1 Nigeria Gombe Atak na więzienie w wykonaniu Boko Haram[33].
25 lutego 6 12 Afganistan Badghis Wybuch kontrolowanej miny-pułapki zabił sześciu żołnierzy afgańskich[34].
25 lutego 26 ? Jemen Al-Mukalla W dniu zaprzysiężenia Abu Rabu Mansura Hadiego na prezydenta, doszło do wybuchu samochodu-pułapki w której zginęło 26 żołnierzy Gwardii Republikańskiej. Za zamach odpowiedzialna była Al-Kaida[35].
27 lutego 9 23 Afganistan Dżalalabad Wybuch samochodu-pułapki przed lotniskiem wojskowym, odpowiedzią za spalenie Koranu przez amerykańskich żołnierzy 22 lutego[36].
27 lutego 6 14 Pakistan Nowshera Wybuch bomby domowej roboty[37].

Marzec[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
2 marca 7 5 Pakistan Chajber Zamachowiec z Tehrik-i-Taliban wysadził się pod obozem bojowników Lashkar-e-Islam[38].
3 marca 7 8 Syria Dara Wybuch samochodu-pułapki pod punktem wojskowym[39].
3 marca 4 0 Jemen Al-Bajda Podwójny zamach samobójczy wymierzony w wojskowych[40].
7 marca 14 23 Irak Tall Afar Podwójny zamach samobójczy wymierzony w wojskowych[41].
7 marca 5 ? Rosja Karabudakhkent, Dagestan Kobieta (czarna wdowa) wysadziła się w powietrze wśród policjantów[42].
11 marca 15 37 Pakistan Peszawar Zamachowiec-samobójca wysadził się w powietrze podczas uroczystości pogrzebowych[43].
12 marca 19 8 Etiopia Gambela Ostrzelanie autobusu z ludnością cywilną[44].
17 marca 27 97 Syria Damaszek W stolicy Syrii doszło do podwójnego zamachu terrorystycznego w pobliżu siedziby wywiadu oraz głównej siedziby policji. W wyniku eksplozji bomb umieszczonych w samochodach zginęło 27 osób, a 97 odniosło rany[45].
18 marca 3 25 Syria Aleppo W Aleppo doszło do wybuchu samochodu-pułapki, w wyniku czego zginęły trzy osoby, a 25 osób zostało rannych[46].
20 marca 45 230 Irak Kirkuk, Karbala, Ar-Ramadi, Bagdad Seria skoordynowanych zamachów terrorystycznych w kilku miastach irackich[47].
31 marca 9 50 Tajlandia Yala Trzy skoordynowane ataki bombowe w wykonaniu islamskich separatystów[48].

Kwiecień[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
4 kwietnia 10 3 Somalia Mogadiszu wybuch bomby w teatrze narodowym.
4 kwietnia 10 20 Afganistan Majmana, Farjab Zamachowiec-samobójca wysadził się w powietrze w pobliżu grupy żołnierzy. Wśród 10 ofiar było czterech żołnierzy USA[49].
8 kwietnia 38 kilkadziesiąt Nigeria Kaduna Wybuch samochodu-pułapki pod kościołem w święta Wielkanocne[50].
9 kwietnia 12 18 Somalia Baydhabo Wybuch bomby na zatłoczonym targowisku[51].
10 kwietnia 9 kilkadziesiąt Afganistan Herat Zamach samobójczy na siedzibę lokalnej administracji w mieście Herat[52].
15 kwietnia 47 44 Afganistan Kabul, Nangarhar, Logar i Paktia, Dżalalabad Talibowie przeprowadzili serię skoordynowanych ataków w stolicy oraz kilku regionach kraju. W Kabulu szturmowano parlament oraz ambasady Niemiec, Wielkiej Brytanii i USA. Talibowie przypuścili również ataki na placówki sił rządowych i NATO w stolicach prowincji Nangarhar, Logar i Paktia oraz lotnisko w Dżalalabadzie. W serii skoordynowanych ataków zginęło 47 osób[53].
19 kwietnia 36 150 Irak Bagdad, Kirkuk, Al-Faludża, Samarra, Bakuba, Mosul, Tadżi Fala 20 skoordynowanych zamachów terrorystycznych w całym kraju[54].
26 kwietnia 6 ? Nigeria Abudża, Kaduna Dwa zamachy na redakcje gazet. Atak w stolicy był samobójczy[55].
26 kwietnia 10 15 Irak Dijala Zamachowiec-samobójca zdetonował samochód-pułapkę przed kawiarnią[56].
27 kwietnia 0 27 Ukraina Dniepropetrowsk W centrum Dniepropetrowska wybuchły co najmniej cztery bomby. Wśród rannych były dzieci[57].
27 kwietnia 9 26 Syria Damaszek W stolicy Syrii doszło do zamachu samobójczego w wyniku, którego zginęło 11 osób. Eksplozja nastąpiła w pobliżu jednego z meczetów w centrum miasta, gdy wierni opuszczali świątynię po piątkowych modłach. Za atakiem stał Front al-Nusra powiązany z Al-Kaidą, który wcześniej dokonywał ataków bombowych w Syrii[58][59].
30 kwietnia 20 100 Syria Idlib Atak wymierzony był w pobliżu kwatery głównej służb wywiadowczych sił powietrznych w wyniku czego zginęło ponad 20 osób[60].

Maj[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
1 maja 9 12 Somalia Mogadiszu Zamach samobójczy w centrum somalijskiej stolicy w którym zginęło dziewięć osób, w tym dwóch parlamentarzystów[61].
2 maja 7 17 Afganistan Kabul Zamach samobójczy w centrum stolicy dzień po wizycie prezydenta USA Baracka Obamy[62].
3 maja 14 87 Rosja Machaczkała Eksplozja dwóch bomb przed posterunkiem policji drogowej[63].
4 maja 20 40 Pakistan Khar Zamach samobójczy na zatłoczonym targowisku[64].
5 maja 5 0 Syria Aleppo Zamach w myjni samochodowej właściciela, który był członkiem prorządowej milicji shabiha, mordującej opozycjonistów[65].
10 maja 55 372 Syria Damaszek W wyniku wybuchu dwóch bomb w stołecznej dzielnicy Kazaz zginęło 55 osób a rannych zostało 372 osoby. Zamach wydarzył się ranem kiedy ludzie udawali się do pracy[66].
15 maja 12 55 Irak Mosul Zamach samobójczy w Mosulu[67].
16 maja 11 12 Afganistan Farah Zamach wymierzony w policjantów[68].
19 maja 55 372 Syria Dajr az-Zaur Wybuch samochodu-pułapki[69].
21 maja 96 300 Jemen Sana Zamach w Sanie (2012)
31 maja 18 35 Irak Bagdad Trzy skoordynowane zamachy terrorystyczne wymierzone w szyitów[70].

Czerwiec[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
3 czerwca 15 42 Nigeria Bauchi Zamach samobójczy na kościół chrześcijański[71].
4 czerwca 34 200 Irak Bagdad Samobójczy zamach z użyciem samochodu pułapki na siedzibę szyickiej instytucji religijnej w Bagdadzie[72].
6 czerwca 22 50 Afganistan Kandahar Troje zamachowców-samobójców wysadziło się na targowisku[73].
7 czerwca 14 50 Pakistan Kweta Wybuch bomby umieszczonej na motocyklu pod szkołą religijną[74].
7 czerwca 21 42 Pakistan Peszawar Eksplozja ładunku wybuchowego w pobliżu przystanku autobusowego[75].
13 czerwca 93 312 Irak Bagdad Seria skoordynowanych zamachów terrorystycznych w irackiej stolicy i sześciu innych miastach, wymierzonych w szyitów. Najkrwawszy zamach w Iraku od stycznia 2011[76].
16 czerwca 26 68 Irak Bagdad Wybuch samochodu pułapki podczas szyickiego święta[77].
16 czerwca 26 65 Pakistan Landi Kotal Wybuch samochodu pułapki na miejscowym targowisku[78].
17 czerwca 21 100 Nigeria Zaria, Kaduna Troje zamachowców-samobójców zaatakowało dwa chrześcijańskie kościoły w dwóch miastach[78].
18 czerwca 22 50 Irak Bakuba Zamach samobójczy na zgromadzeniu szyickim[79].
22 czerwca 18 119 Irak Bagdad Podwójny zamach terrorystyczny na targowisku w irackiej stolicy[80].
25 czerwca 14 29 Irak Bakuba, Al-Hilla Zamach wymierzony w autobus z piłkarzami z Hilli[81].
28 czerwca 21 113 Irak Bagdad, Tadżi, Bakuba Seria skoordynowanych zamachów w trzech irackich miastach[82].
29 czerwca 11 49 Irak Balad Trzech zamachowców samobójców wysadziło się na targowisku, przy posterunku policji i przy poczcie, w wyniku czego zginęło 11 szyitów[83].

Lipiec[edytuj | edytuj kod]

Data Zabici Ranni Miejsce Opis
1 lipca 18 40 Kenia Garissa Somalijscy rebelianci z Al-Szabaab zaatakowali chrześcijańskie kościoły[71].
3 lipca 40 122 Irak Ad-Diwanijja Eksplozja ciężarówki wyładowanej materiałami wybuchowymi pod szyickim meczetem[84].
4 lipca 11 22 Irak Wasit Wybuch samochodu-pułapki[85].
6 lipca 7 20 Irak Ar-Ramadi Wybuch samochodu-pułapki[86].
8 lipca 35 ? Afganistan Kandahar W zasadzce po wybuchu miny-pułapki doszło do strzelaniny w której zginęło 35 osób, w tym 7 żołnierzy NATO[87].
11 lipca 8 15 Jemen Sana Zamach samobójczy pod akademią policyjną w jemeńskiej stolicy[88].
13 lipca 5 6 Jemen Maiduguri Nastoletni zamachowiec-samobójca wsadził się w powietrze w meczecie[89].
14 lipca 18 43 Afganistan Aybak Zamach samobójczy na miejscowym weselu córki jednego z afgańskich ministrów[90].
18 lipca 7 20 Bułgaria Burgas Zamach samobójczy na autokar z turystami z Izraela autobus eksplodował przed lotniskiem[91].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Country Reports on Terrorism 2012National Consortium for the Study of Terrorism and Responses to Terrorism: Annex of Statistical Information, www.state.gov [dostęp 2017-11-15] (ang.).
  2. FACTBOX-Security developments in Iraq, January 5. Reuters.
  3. Samobójczy zamach w centrum Damaszku, 25 zabitych. wp.pl.
  4. FACTBOX-Security developments in Iraq, January 9. Reuters.
  5. Dozens dead in Pakistan blast. Al JAzeera.
  6. FACTBOX-Security developments in Afghanistan, January 10. Reuters.
  7. FACTBOX-Security developments in Afghanistan, Jan 12. Reuters.
  8. FACTBOX-Security developments in Iraq, Jan 14. Reuters.
  9. Suicide bombers target police in Iraqi city. Al Jazeera.
  10. Deaths in attack on Pakistan Shia procession. Al Jazeera.
  11. FACTBOX-Security developments in Iraq, Jan 16. Reuters.
  12. Insurgents Kill Dozens in Southern Afghanistan. NYT.
  13. FACTBOX-Security developments in Iraq, Jan 19. Reuters.
  14. FACTBOX-Security developments in Afghanistan, Jan 19. Reuters.
  15. Bomb blast kills six in Somali capital. Reuters.
  16. Nigeria znów spływa krwią. tvn24.pl.
  17. Nigeryjska sekta ostrzega przed kolejnymi atakami. wp.pl.
  18. Wybuchy w Bagdadzie - 14 zabitych, 75 rannych. wp.pl.
  19. Tragedia podczas pogrzebu - wielu zabitych i rannych. wp.pl.
  20. a b Pociskami z moździerzy zdemolowali posterunek. tvn24.pl.
  21. Somali group joins Qaeda,aim to revive anti-West threat. Reuters.
  22. Syria unrest: Explosions in Aleppo 'kill 25' (ang.). BBC News, 2012-02-10. [dostęp 2012-02-10].
  23. U.S. officials: Al Qaida behind Syria bombings (ang.). mcclatchydc.com, 2012-02-11. [dostęp 2012-02-11].
  24. FACTBOX-Security developments in Pakistan, Feb 11. Reuters.
  25. 'Israel blames Iran after attacks on embassy staff' data=2012-02-13 (ang.). Reuters. [dostęp 2012-02-13].
  26. 'Netanyahu: Iran is behind attacks on Israeli embassies ' data=2012-02-13 (ang.). The Jerusalem Post. [dostęp 2012-02-13].
  27. 'Israel blames Iran for Bangkok blasts' data=2012-02-17 (ang.). Telegraph. [dostęp 2012-07-28].
  28. FACTBOX-Security developments in Pakistan, Feb 17. Reuters.
  29. FACTBOX-Security developments in Pakistan, Feb 19. Reuters.
  30. Suicide attack on Baghdad police academy kills 19. Reuters.
  31. Iraq attacks kill 60, raise sectarian fears. Reuters.
  32. Deadly blast in northwest Pakistan. Al Jazeera.
  33. Nigeria bombers attempt prison break, 12 people dead. Reuters.
  34. FACTBOX-Security developments in Afghanistan, Feb 25. Reuters.
  35. Al Qaeda says responsible for car bomb in Yemen's south. Reuters.
  36. Nine killed in Afghan airport bomb, U.S. cites "heightened threat". Reuters.
  37. FACTBOX-Security developments in Pakistan, Feb 27. Reuters.
  38. FACTBOX-Security developments in Pakistan, March 2. Reuters.
  39. "Miny-pułapki" zatrzymały pomoc dla zrujnowanego miasta (pol.). tvn24.pl, 2012-03-04. [dostęp 2012-03-04].
  40. Four dead in south Yemen blasts, al Qaeda blamed. Reuters.
  41. Bombs kill 14 in northern Iraq. Reuters.
  42. Suicide Bomber Kills 5 Policemen in Russia's Dagestan Region. voanews.com.
  43. Bomb blast targets Pakistan funeral (ang.). Al Jazeera, 2012-03-11. [dostęp 2012-03-11].
  44. 'Etiopia: ostrzelano autobus. 19 osób nie żyje' data=2012-03-13 (pol.). Wprost. [dostęp 2012-07-30].
  45. W Syrii znów gorąco. Krwawe eksplozje w centrum stolicy (pol.). tvn24.pl, 2012-03-17. [dostęp 2012-03-17].
  46. Explosion rocks Syrian city of Aleppo (ang.). Al Jazeera, 2012-03-18. [dostęp 2012-03-18].
  47. Iraq bombings hit cities including Kerbala and Kirkuk (ang.). BBC News, 2012-03-20. [dostęp 2012-03-20].
  48. Deadly blasts hit southern Thailand (ang.). Al Jazeera, 2012-03-31. [dostęp 2012-03-31].
  49. Bomber kills four American troops in Afghan north. Reuters.
  50. Zamach na chrześcijan w święta. Nie żyje 38 osób. tvn24.pl.
  51. Blast kills 12 in southern Somalia market-official. Reuters.
  52. Dziewięć osób zabitych w zamachu samobójczym w Heracie. wp.pl.
  53. Zginęły dziesiątki ludzi - "to porażka wywiadu NATO i Afganistanu" (pol.). wp.pl, 2012-04-17. [dostęp 2012-04-17].
  54. At least 36 killed in wave of Iraq blasts. Reuters.
  55. Nigeria: zamachy bombowe na redakcje gazet. wp.pl.
  56. Zamach bombowy w Iraku - celem popularna kawiarnia. wp.pl.
  57. ZAMACH na UKRAINIE. EKSPLOZJE w Dniepropietrowsku. WIELU ZABITYCH i rannych. se.pl.
  58. Sun, 29 Apr 2012, 19:17 GMT+3 - Syria (ang.). Al Jazeera, 2012-04-30. [dostęp 2012-04-30].
  59. Samobójczy zamach w Damaszku - 11 zabitych (pol.). wp.pl, 2012-04-27. [dostęp 2012-04-28].
  60. Zamachy na służby specjalne Syrii - są ofiary śmiertelne (pol.). wp.pl, 2012-04-30. [dostęp 2012-04-30].
  61. Somalia MPs killed in al-Shabab suicide attack. BBC News.
  62. Taliban claim deadly attacks in Kabul. Al Jazeera.
  63. 13 ofiar, 109 rannych. Bomby na południu Rosji. tvn24.pl.
  64. Pakistan: co najmniej 20 zabitych w zamachu bombowym. wp.pl.
  65. Fighting in eastern Syria ahead of election (ang.). Al Jazeera, 2012-05-06. [dostęp 2012-05-06].
  66. Dozens dead in twin Damascus blasts (ang.). Al Jazeera, 2012-05-10. [dostęp 2012-05-10].
  67. 12 Killed, 55 Injured in Attacks in Iraq (ang.). english.cri.cn.
  68. Afghan suicide squad kills seven (ang.). heraldsun.com.au.
  69. 'Car bomb blast' near Syrian military complex (ang.). Al Jazeera, 2012-05-19.
  70. "Attacks rock Baghdad, leave dozens dead and injured". (ang.). CNN.
  71. a b Bombs kill 15 in Bauchi churches (ang.). thenationonlineng.net.
  72. "Blast at Baghdad Shi’ite Office Kills, Wounds over 200". (ang.). antiwar.comt.
  73. Suicide bombers kill 22 civilians at Afghan market" (ang.). AFP.
  74. Bombing kills 14 in Pakistan's Quetta - police (ang.). Reuters.
  75. Pakistan: 16 zabitych w wybuchu bomby w Peszawarze (pol.). wp.pl.
  76. Scores killed in Iraq attacks (ang.). Al Jazeera.
  77. Baghdad bombs target Shi'ite pilgrims, 26 killed (ang.). Reuters.
  78. a b Bombings kill 34 in northwest Pakistan (ang.). Reuters.
  79. Anti-Shiite suicide bombing kills 22 in Iraq (ang.). abc.net.au.
  80. Anti-Shiite suicide bombing kills 22 in Iraq (ang.). washingtonpost.com.
  81. Twin bombings claim 14 lives in Iraq: Officials (ang.). dawn.com.
  82. Iraq bomb attacks kill 21, wound scores (ang.). Reuters.
  83. 11 killed in attacks north of Baghdad (ang.). CNN.
  84. Dozens killed in Iraq car bomb attack (ang.). Al Jazeera.
  85. 11 killed in new Iraq attacks (ang.). timesofindia.indiatimes.com.
  86. Car bomb kills seven, wounds 20 in central Iraq - police (ang.). Reuters.
  87. Bombs, clashes kill 35, 7 of them NATO, in Afghanistan (ang.). Reuters.
  88. Yemen attack: Deadly bombing at Sanaa police academy (ang.). BBC News.
  89. Yemen attack: Deadly bombing at Sanaa police academy (ang.). Reuters.
  90. Prominent Afghan MP killed in suicide attack (ang.). Al Jazeera.
  91. Autokar z turystami eksplodował na lotnisku w Bułgarii - są ofiary (pol.). Konflikty.wp.pl.