Wielkanoc

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy święta chrześcijańskiego. Zobacz też: inne znaczenia hasła Wielkanoc.
Wielkanoc
Zmartwychwstanie Pańskie
Gaudenzio Ferrari - Christ rising from the Tomb - Google Art Project.jpg
Zmartwychwstanie Chrystusa
Dzień ruchomy
w 2013 31 marca (zachód)
5 maja (wschód)
w 2014 20 kwietnia (zachód)
20 kwietnia (wschód)
w 2015 5 kwietnia (zachód)
12 kwietnia (wschód)
Typ święta chrześcijańskie
uroczystość liturgiczna
Podobne święta Pesach
Ikona zmartwychwstania. Chrystus, mocą chwalebnego krzyża (złoty krzyż pod stopami), uwalnia z otchłani śmierci Adama i Ewę (po lewej i prawej stronie) – pierwszych rodziców, którzy weszli w śmierć przez grzech pierworodny. Bułgaria, XVII w.

Wielkanoc, Pascha, Niedziela wielkanocna, Zmartwychwstanie Pańskie, mazow. Wielki Dzień[1] – najstarsze i najważniejsze święto chrześcijańskie upamiętniające Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa[2], obchodzone przez Kościoły chrześcijańskie wyznające Nicejskie Credo (325 r.).

Znaczenie teologiczne

Według nauczania prawosławnego patriarchy Konstantynopola Bartłomieja tajemnica Wielkanocy nierozdzielnie związana jest z tajemnicą Wielkiego Piątku. Cały Kościół najpierw umiera, ukrzyżowany jest z Chrystusem, aby z nim zmartwychwstać[3]. Prawosławie celebruje Paschę (Wielkanoc) w ciągłości z Kościołem pierwszych wieków i jest ona w centrum jego wiary i kultu. Wokół zwycięstwa Chrystusa nad śmiercią, skupia się cała liturgia i cała teologia prawosławna. Zwycięstwo Chrystusa rozumiane jest jako duchowo urzeczywistniające się w każdym pokoleniu:

Quote-alpha.png
Tak, Chrystus zmartwychwstały powoduje, że i my powstajemy z martwych, gdyż On nosi w sobie pełne człowieczeństwo, On, Niepodzielny, czyste istnienie w komunii. "Wczoraj byłem ukrzyżowany z Chrystusem", głoszą jutrznie paschalne, "dziś z Nim jestem wyniesiony do chwały. Wczoraj byłem umarły z Nim, dziś łączę się z Jego Zmartwychwstaniem; wczoraj z Nim byłem pogrzebany, dziś wraz z Nim budzę się ze snu śmierci". Śmierć biologiczna i wszystkie śmierci cząstkowe, które ją poprzedzają i tragicznie wytyczają nasze losy, od tej pory stają się już tylko przejściami, "paschami" w dosłownym znaczeniu tego słowa, przejściami, poprzez które zmartwychwstanie ogarnia nas na miarę naszej wiary, ponieważ śmierć duchowa, która je otacza, i którą one symbolizują, zostaje od tej pory unicestwiona[4].

Obchody Wielkanocy w kościołach protestanckich

Wierni Kościołów wyrastających z nurtu Reformacji spotykają się na uroczystych nabożeństwach, aby cieszyć się z pamiątki zmartwychwstania Jezusa, aby wspólnie wielbić Boga, czytać i rozważać jego słowo zapisane w Piśmie Świętym. Dzień ten jest dniem radości i śpiewu, w zależności od Kościoła różnie celebrowany, jednak wszędzie mający radosny i podniosły charakter.

W kalendarzu liturgicznym

Poprzedzający ją tydzień, stanowiący okres wspominania najważniejszych dla wiary chrześcijańskiej wydarzeń, nazywany jest Wielkim Tygodniem. Ostatnie trzy doby tego tygodnia: Wielki Czwartek (wieczór), Wielki Piątek, Wielka Sobota i Niedziela Zmartwychwstania znane są jako Triduum Paschalne (Triduum Paschale). W chrześcijaństwie wprawdzie każda niedziela jest pamiątką zmartwychwstania Chrystusa, ale Niedziela Zmartwychwstania jest z nich najbardziej uroczysta.

Podczas soboru nicejskiego w 325 roku ustalono, że będzie się ją obchodzić w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca. Ta skomplikowana zasada jest w istocie przełożeniem na solarny w swej naturze kalendarz juliański konkretnej daty 14 nisan z religijnego kalendarza hebrajskiego, który jest kalendarzem lunarno-solarnym. Data 14 nisan wyznacza w kalendarzu hebrajskim początek święta Paschy, wokół którego działy się wydarzenia zbawcze. Wielkanoc jest więc świętem ruchomym: może wypaść najwcześniej 22 marca, zaś najpóźniej 25 kwietnia. Z datą Wielkanocy powiązany jest termin większości ruchomych świąt ogólnochrześcijańskich i katolickich, m.in.: Środa Popielcowa, wielki post, Triduum Paschalne, Wniebowstąpienie Pańskie, Zesłanie Ducha Świętego, Boże Ciało i inne. Po wprowadzeniu kalendarza gregoriańskiego znów pojawiły się odmienności: w prawosławiu Wielkanoc obchodzi się bowiem zgodnie z kalendarzem juliańskim.

Ostatnio niektóre środowiska chrześcijańskie postulują ustanowienie Wielkanocy, jako święta niezależnego od faz księżyca. Między innymi proponuje się obchodzenie Wielkanocy zawsze w drugą niedzielę kwietnia, czyli od 8. do 14. Inna opcja to propozycja utrzymywania siedmiu niedziel pomiędzy Świętem Trzech Króli a Środą Popielcową. Daje ona również termin od 8. do 14. kwietnia w roku zwykłym, a w przestępnym od 7. do 13.

Własny sposób ustalania daty Wielkanocy stosowano we wczesnym średniowieczu w Kościele iroszkockim i Kościele starobrytyjskim.

Niedziela Zmartwychwstania jest pierwszym dniem wielkanocnego okresu świątecznego zwanego oktawą wielkanocną. Okres wielkanocny rozpoczyna się wigilią wielkanocną. Czas wielkanocnej radości trwa w liturgii 50 dni i kończy się niedzielą Zesłania Ducha Świętego. W 40. dniu (czwartek) obchodzona jest uroczystość Wniebowstąpienia Pana Jezusa[5].

Wyznaczanie daty Wielkanocy w danym roku

Daty Wielkanocy
1980–2026
Według kalendarza gregoriańskiego
Rok Zachód Wschód
1980 6 kwietnia
1981 19 kwietnia 26 kwietnia
1982 11 kwietnia 18 kwietnia
1983 3 kwietnia 8 maja
1984 22 kwietnia
1985 7 kwietnia 14 kwietnia
1986 30 marca 4 maja
1987 19 kwietnia
1988 3 kwietnia 10 kwietnia
1989 26 marca 30 kwietnia
1990 15 kwietnia
1991 31 marca 7 kwietnia
1992 19 kwietnia 26 kwietnia
1993 11 kwietnia 18 kwietnia
1994 3 kwietnia 1 maja
1995 16 kwietnia 23 kwietnia
1996 7 kwietnia 14 kwietnia
1997 30 marca 27 kwietnia
1998 12 kwietnia 19 kwietnia
1999 4 kwietnia 11 kwietnia
2000 23 kwietnia 30 kwietnia
2001 15 kwietnia
2002 31 marca 5 maja
2003 20 kwietnia 27 kwietnia
2004 11 kwietnia
2005 27 marca 1 maja
2006 16 kwietnia 23 kwietnia
2007 8 kwietnia
2008 23 marca 27 kwietnia
2009 12 kwietnia 19 kwietnia
2010 4 kwietnia
2011 24 kwietnia
2012 8 kwietnia 15 kwietnia
2013 31 marca 5 maja
2014 20 kwietnia
2015 5 kwietnia 12 kwietnia
2016 27 marca 1 maja
2017 16 kwietnia
2018 1 kwietnia 8 kwietnia
2019 21 kwietnia 28 kwietnia
2020 12 kwietnia 19 kwietnia
2021 4 kwietnia 2 maja
2022 17 kwietnia 24 kwietnia
2023 9 kwietnia 16 kwietnia
2024 31 marca 5 maja
2025 20 kwietnia
2026 5 kwietnia 12 kwietnia
El Greco – Zmartwychwstanie Jezusa

W kościołach zachodnich Wielkanoc przypada w pierwszą niedzielę po pierwszej wiosennej pełni Księżyca (tzw. paschalna pełnia Księżyca), przypadającej po 21 marca. Oznacza to, że Wielkanoc wypada pomiędzy 22 marca a 25 kwietnia (włącznie). Daty kościelnej pełni Księżyca zostały wyznaczone i stabelaryzowane w czasie Soboru Nicejskiego w 325 roku n.e. Kościelna pełnia Księżyca różni się od astronomicznej.


Metoda Gaussa

Dla kalendarza gregoriańskiego

Sposób obliczenia tej daty został podany przez niemieckiego matematyka C. F. Gaussa.

Do obliczeń potrzebne są dwie liczby A i B. Ich wartości odczytujemy z poniższej tabeli:

Lata A B Wyjątki (rok)
I rodzaju II rodzaju
331582 15 6 brak brak
15831699 22 2 1609 brak
17001799 23 3 brak brak
18001899 23 4 brak brak
19002099 24 5 1981, 2076 1954, 2049
21002199 24 6 2133 2106
22002299 25 0 2201, 2296 brak
23002399 26 1 brak brak
24002499 25 1 2448 brak
25002599 26 2 brak brak
26002699 27 3 2668 brak
27002899 27 4 2725, 2820 brak
29002999 28 5 brak brak

Należy pamiętać, że do 1582 roku obowiązywał kalendarz juliański. Wartości A i B w innych latach dotyczą więc wyłącznie kalendarza gregoriańskiego.

Następnie należy wykonać 6 kroków:

  1. Dzielimy liczbę roku przez 19 i znajdujemy resztę a.
  2. Dzielimy liczbę roku przez 4 i znajdujemy resztę b.
  3. Dzielimy liczbę roku przez 7 i znajdujemy resztę c.
  4. Resztę a mnożymy przez 19, do iloczynu dodajemy liczbę A, sumę dzielimy przez 30 i znajdujemy resztę d.
  5. Dzielimy sumę iloczynów 2b + 4c + 6d + B przez 7 i znajdujemy resztę e.
  6. Sumę reszt d + e dodajemy do daty 22 marca i otrzymujemy datę Wielkanocy.

Jeżeli data wypadnie powyżej 31 marca, należy ją przeliczyć na odpowiedni dzień kwietnia. Można też sprawdzić, czy d + e < 10. Jeśli tak, to Wielkanoc jest (d + e + 22) marca. Jeśli nie, to (d + e – 9) kwietnia.

Od powyższej reguły istnieją wyjątki:

  • Wyjątek pierwszego rodzaju zachodzi, gdy d = 29 oraz e = 6, czyli Wielkanoc miałaby przypaść na dzień 26 kwietnia. Wtedy zawsze obchodzi się ją tydzień wcześniej, tzn. 19 kwietnia. Wypadek ten zaszedł w latach 1609 i 1981.
  • Wyjątek drugiego rodzaju zachodzi wtedy, gdy d = 28 oraz e = 6 i dzielenie 11A + 11 przez 30 daje resztę mniejszą od 19 (lub po prostu a > 10). Wówczas według powyższego algorytmu Wielkanoc ma przypaść 25 kwietnia, a obchodzona jest 18 kwietnia. Ten drugi wyjątek – jak pisał Gauss w 1807 r. – "dotychczas nie zaszedł i po raz pierwszy nastąpi dopiero w roku 1954".

Jak można było zauważyć, lata, w których występują dane wyjątki do roku 2999 podane są w powyższej tabeli współczynników A i B dla określonych przedziałów czasowych.

Przykładowo wyznaczymy datę Wielkanocy w roku 2008.

  • 2008 : 19 = 105 i reszta 13. a = 13.
  • 2008 : 4 = 502 i reszta 0. b = 0.
  • 2008 : 7 = 286 i reszta 6. c = 6.
  • (19 x a + A) : 30 → (19 × 13 + 24) : 30 = 271 : 30 = 9 i reszta 1. d = 1.
  • (2 x b + 4 x c + 6 x d + B) : 7 → (2 × 0 + 4 × 6 + 6 × 1 + 5) : 7 → 35 : 7 = 5 i reszta 0.
  • d + e + 22 → 1 + 0 + 22 = 23, to znaczy, że 23 marca – to data Wielkanocy w 2008 roku, według kalendarza gregoriańskiego.
Dla kalendarza juliańskiego

Jeśli chodzi o kalendarz juliański, to wystarczy zawsze brać za A 15, a za B 6.

Przykład dla 1928 roku:

  • 1928 : 19 = 101 i reszta 9. a = 9.
  • 1928 : 4 = 482 i reszta 0. b = 0.
  • 1928 : 7 = 275 i reszta 3. c = 3.
  • (19 x a + A) : 30 → (19 × 9 + 15) : 30 = 186 : 30 = 6 i reszta 6. d = 6.
  • (2 x b + 4 x c + 6 x d + B) : 7 → (2 × 0 + 4 × 3 + 6 × 6 + 6) : 7 = 54 : 7 = i reszta 5. e = 5.
  • d + e + 22 = 6 + 5 + 22 = 33.

Wielkanoc w roku 1928 według kalendarza juliańskiego wypadała więc na 33 dzień licząc od 1 marca, czyli 2 kwietnia.

Metoda Meeusa/Jonesa/Butchera

Dla kalendarza gregoriańskiego

Ten sposób został przedstawiony przez Jeana Meeusa w jego książce Astronomical Algorithms w 1991 roku. Może być uznany za lepszy od tego poprzedniego, ponieważ nie wymaga żadnych cyfr dla określonego zakresu czasu i nie ma od niego wyjątków. Wystarczy podać dowolny rok.

I tak:

  1. Dzielimy liczbę roku na 19 i wyznaczamy resztę a.
  2. Dzielimy liczbę roku przez 100, wynik zaokrąglamy w dół (odcinamy część ułamkową) i otrzymujemy liczbę b.
  3. Dzielimy liczbę roku przez 100 i otrzymujemy resztę c.
  4. Liczymy: b : 4 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę d.
  5. Liczymy: b : 4 i wyznaczamy resztę e.
  6. Liczymy: (b + 8) : 25 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę f.
  7. Liczymy: (bf + 1) : 3 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę g.
  8. Liczymy: (19 x a + bdg + 15) : 30 i wyznaczamy resztę h.
  9. Liczymy: c : 4 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy cyfrę i.
  10. Liczymy: c : 4 i wyznaczamy resztę k.
  11. Liczymy: (32 + 2 x e + 2 x ihk) : 7 i otrzymujemy resztę l.
  12. Liczymy: (a + 11 x h + 22 x l) : 451 i wynik zaokrąglamy w dół i otrzymujemy liczbę m.
  13. Liczymy: (h + l – 7 x m + 114) : 31 i otrzymujemy resztę p.
  14. Dzień Wielkanocy = p + 1.
  15. Miesiąc = Zaokrąglenie w dół dzielenia (h + l – 7 x m + 114) przez 31.

Przykład dla roku 2012:

  • 2012 : 19 = 105 i reszta 17. a = 17.
  • 2012 : 100 = 20,12, w zaokrągleniu w dół 20. b = 20.
  • 2012 : 100 = 20 i reszta 12. c = 12.
  • b : 4 → 20 : 4 = 5, w zaokrągleniu w dół również 5. d = 5.
  • b : 4 → 20 : 4 = 5 i reszta 0. e = 0.
  • (b + 8) : 25 → (20 + 8) : 25 = 28 : 25 = 1,12, w zaokrągleniu w dół 1. f = 1.
  • (bf + 1) : 3 → (20 – 1 + 1) : 3 = 20 : 3 = 6,(6), w zaokrągleniu w dół 6. g = 6.
  • (19 x a + bdg + 15) : 30 → (19 × 17 + 20 – 5 – 6 + 15) : 30 = 347 : 30 = 11 i reszta 17. h = 17.
  • c : 4 → 12 : 4 = 3, w zaokrągleniu w dół 3. i = 3.
  • c : 4 → 12 : 4 = 3 i reszta 0. k = 0.
  • (32 + 2 x e + 2 x ihk) : 7 → (32 + 2 × 0 + 2 × 3 – 17 – 0) : 7 = 21 : 7 = 3 i reszta 0. l = 0.
  • (a + 11 x h + 22 x l) : 451 → (17 + 11 × 17 + 22 x 0) : 451 = 204 : 451 = 0,(4523281596), w zaokrągleniu w dół 0. m = 0.
  • (h + l – 7 x m + 114) : 31 → (17 + 0 – 7 × 0 + 114) : 31 = 131 : 31 = 4 i reszta 7. p = 7.
  • Dzień to p + 1 → 7 + 1 = 8. Wielkanoc wypada więc ósmego.
  • Miesiąc to (h + l – 7 x m + 114) : 31 → (17 + 0 – 7 × 0 + 114) : 31 = 131 : 31 = 4,(225806451612903), w zaokrągleniu w dół 4. Wielkanoc jest więc w kwietniu.

Wielkanoc w 2012 roku wypada więc 8 kwietnia (według kalendarza gregoriańskiego).

Pisanki z Wołynia.
Dla kalendarza juliańskiego

Jean Meeus w swojej książce Astronomical Algorithms prezentuje także odpowiedni algorytm dla kalendarza juliańskiego.

Tak więc:

  1. Dzielimy liczbę roku przez 4 i otrzymujemy resztę a.
  2. Dzielimy liczbę roku przez 7 i otrzymujemy resztę b.
  3. Dzielimy liczbę roku przez 19 i otrzymujemy resztę c.
  4. Dzielimy (19 x c + 15) przez 30 i otrzymujemy resztę d.
  5. Dzielimy (2 x a + 4 x b – d + 34) przez 7 i otrzymujemy resztę e.
  6. Miesiąc = zaokrąglenie w dół (d + e + 114) : 31.
  7. Dzień = reszta z dzielenia (d + e + 114) przez 31 plus 1.

Przykład dla roku 2012:

  • 2012 : 4 = 503 i reszta 0. a = 0.
  • 2012 : 7 = 287 i reszta 3. b = 3.
  • 2012 : 19 = 105 i reszta 17. c = 17.
  • (19 x c + 15) : 30 → (19 × 17 + 15) : 30 = 338 : 30 = 11 i reszta 8. d = 8.
  • (2 x a + 4 x bd + 34) : 7 → (2 × 0 + 4 × 3 – 8 + 34) : 7 = 38 : 7 = 5 i reszta 3. e = 3.
  • Miesiąc to (d + e + 114) : 31 → (8 + 3 + 114) : 31 = 125 : 31 = 4,(032258064516129), w zaokrągleniu w dół 4. Wielkanoc wypada więc w Kwietniu.
  • Dzień to reszta z (d + e + 114) : 31 plus 1 → (8 + 3 + 114) : 31 plus 1 → 125 : 31 plus 1 → 4 i reszta 1 plus 1 → 1 + 1 = 2. Wielkanoc jest więc drugiego.

Wielkanoc w roku 2012 według kalendarza juliańskiego wypada więc 2 kwietnia.

Konwersja dat z kalendarza juliańskiego do gregoriańskiego

W przypadku okresu od 29 lutego 1900 do 28 lutego 2100 kalendarza juliańskiego do daty Wielkanocy należy dodać 13 dni[6]. Otrzymujemy w ten sposób daty Wielkanocy dla kościoła prawosławnego według kalendarza gregoriańskiego:

Rok Kalendarz juliański Kalendarz gregoriański
2012 2 kwietnia = 15 kwietnia
2013 22 kwietnia = 5 maja
2014 7 kwietnia = 20 kwietnia
2015 30 marca = 12 kwietnia
2016 18 kwietnia = 1 maja

I tak na przykład w 2015 roku Wielkanoc wypada 5 kwietnia w kościołach zachodnich według kalendarza gregoriańskiego oraz 30 marca w kościołach wschodnich według kalendarza juliańskiego, co odpowiada 12 kwietnia według kalendarza gregoriańskiego. Przykładowe różnice dni dla szerszego zakresu lat w okresie Wielkanocy są następujące:[6][7]

Lata Różnica
1500 – 1699 10 dni
1700 – 1799 11 dni
1800 – 1899 12 dni
1900 – 2099 13 dni
2100 – 2199 14 dni

Wielkanocne zwyczaje ludowe

Z obchodami świąt wielkanocnych związanych jest wiele zwyczajów ludowych (z których część wywodzi się ze starosłowiańskiego święta Jarego): śniadanie wielkanocne, pisanki, święcone, śmigus-dyngus, dziady śmigustne, Rękawka, Emaus, walatka, z kurkiem po dyngusie, Siuda Baba, wieszanie Judasza, pogrzeb żuru i śledzia, pucheroki, przywołówki, palma wielkanocna i Jezusek Palmowy.

Zobacz też

Przypisy

  1. Толстой 1995 ↓, s. 337.
  2. Wojciechowski 2003 ↓, s. 410.
  3. Por. Clément 1998 ↓, s. 64
  4. Por. Clément 1998 ↓, s. 73
  5. Dekretem Kongregacji ds. Kultu Bożego i Dyscypliny Sakramentów z dnia 4 marca 2003 r. katolicy w Polsce od roku 2004 obchodzą święto Wniebowstąpienia w VII Niedzielę wielkanocną (6 tygodni po Wielkanocy).
  6. 6,0 6,1 James Evans: The history and practice of ancient astronomy. Oxford: Oxford University Press, 1998, s. 169. ISBN 0-19-509539-1. [dostęp 2013-09-04].
  7. Calculate the Date of Easter Sunday. Astronomical Society of South Australia, Inc.. [dostęp 2013-09-04].

Bibliografia

  • Clément O.: Prawda was wyzwoli. Rozmowy z Patriarchą ekumenicznym Bartłomiejem I. Janina Dembska, Maria Żurowska (przekład z j. franc.). Warszawa: Verbinum, 1998, s. 246. ISBN 83-7192-025-3.
  • Wojciechowski M.: Wielkanoc, Uroczystość Zmartwychwstania Pańskiego, Pascha. W: Religia. Encyklopedia PWN. T. Gadacz, B. Milerski (red. naukowa). T. 9. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2003, s. 410-411. ISBN 983-01-14053-4.
  • Толстой H. И.: Вербное воскресенье. W: Славянские древности: Этнолингвистический словарь. Под ред. Н. И. Толстого; Институт славяноведения РАН (red. naukowa). T. 1. Moskwa: Международные отношения, 1995, s. 336—338. ISBN 5-7133-0703-4.

Linki zewnętrzne