Maria Żywirska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Maria Żywirska, właśc. Byczyńska-Żywirska. (ur. 2 lutego 1904Brańszczyku, zm. 18 stycznia 1980 w Warszawie) – historyczka, etnografka, muzealniczka i pedagog; siostra Kazimierza Byczyńskiego, matka Marii Frankowskiej.

Życiorys[edytuj]

Była najmłodszym dzieckiem Antoniny z d. Gardockiej i Stanisława Byczyńskich. Ojciec był ostatnim zarządcą majątku Rudzkich w Brańszczyku. Maria wychowywała się z dwoma braćmi (Piotr, Kazimierz) i dwiema siostrami (Antonina, Helena) w atmosferze pielęgnowania tradycji ziemiańskich i ludowych. Zainteresowania kurpiowską kulturą ludową kontynuowała długo po wyjeździe z Brańszczyka, czego owocem były wydawane prace monograficzne, m.in „Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura”.

Po wybuchu I wojny światowej i postępach frontu rodzina uciekła do Rostowa n. Donem, gdzie Maria rozpoczęła naukę w gimnazjum[1]. Po wojnie powrócili do Wyszkowa. Żywirska zdała maturę w 1923 w Gimnazjum im. N. Żmichowskiej w Warszawie. Studiowała historię na Uniwersytecie Warszawskim, W 1928 na podstawie pracy pt. Ostatni rok życia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, której promotorem był prof. Henryk Mościcki, uzyskała tytuł magistra filologii w zakresie historii.

Następnie, do 1933 pracowała jako nauczycielka historii, języka polskiego i rysunku w Gimnazjum Koedukacyjnym Towarzystwa Szkoły Średniej w Wyszkowie. Jako pedagog włączyła się w życie społeczno-kulturalne miasta. Zorganizowała izbę pamięci i czytelnię szkolną. Wspierała ruch krajoznawczy młodzieży, zaangażowała się w pracę wychowawczą w harcerstwie. Nawiązała kontakt z TPPL w Warszawie, dla którego gromadziła materiały dotyczące kultury ludowej Kurpiów oraz z powiatu pułtuskiego i ostrowskiego, przeznaczone na Powszechną Wystawę Krajową w Poznaniu. Praca ta ujawniła jej zainteresowania sztuką ludową, a w szczególności Puszczy Białej.

Po wyjściu za mąż w 1933 przeniosła się do Lublina, gdzie nadal pracowała społecznie. Była założycielką Komitetu Historii Sztuki i Etnografii przy LTPN. W 1935 została członkinią zarządu oddziału TPS. W 1937 ukończyła studium muzeologiczne prowadzone przez prof. Eugeniusza Frankowskiego przy Muzeum Etnograficznym w Warszawie. W maju tego roku została kustoszem i kierownikiem Muzeum w Lublinie, które po zreorganizowaniu wg jej projektu, zostało otwarte w czerwcu 1939. W pierwszych tygodniach wojny opiekowała się zbiorami kierowanego muzeum oraz depozytami Muzeum Śląskiego w Katowicach i licznych zbiorów prywatnych z Wielkopolski (m.in. Skórzewskiech i Bnińskich). Brała udział w akcjach ukrywania zbiorów sztuki (m.in. Kazanie Skargi i Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki). Usunięta przez Niemców z pracy w muzeum w listopadzie 1939 zdążyła jeszcze zabezpieczyć dokumentację i część zbiorów. Następnie prowadziła sklep z artykułami sportowymi, a w 1943 wyjechała do Warszawy. Tam zastało ją powstanie, po którego zakończeniu znalazła się w obozie w Pruszkowie. Dzięki staraniom męża w 1945 Żywirska wydostała się z obozu i mogła wrócić do Lublina, gdzie podjęła współpracę z TN KUL.

W 1946 wyjechała na Śląsk. Tutaj zainteresowała się kulturą górniczą. Nawiązała współpracę ze ZZG, który sfinansował jej badania nad kulturą materialną i twórczością plastyczną górników. Zainicjowała konkurs na wspomnienia górników, akcję inwentaryzacji zabytków przemysłowych, a już w 1947 utworzenie Związkowego Muzeum Górniczego w Sosnowcu (otwarte dla zwiedzających w 1951). Jako dyrektorka muzeum została członkinią katowickiego PTL i członkiem-korespondentem Instytutu Historii Kultury Materialnej PAN. Współpracowała też dla Komitetu Etnograficznego Śląskiego Instytutu Naukowego w Katowicach, dla którego prowadziła badania etnograficzne nt. kultury górniczej. Była także stałą konsultantką dziennika górniczego Muzeum Techniki w Warszawie. Również w okresie śląskim prowadziła badania dla Zakładu Socjologii Pracy PAN dot. wpływu tradycji zawodowych na formowanie się osobowości górniczej Dzięki stypendium MKiS dwukrotnie wyjeżdżała do Francji (1960, 1962), gdzie badania etnograficzne wśród Polonii. W 1964 przeszła na emeryturę. Przeniosła się do Warszawy, gdzie pracowała naukowo do śmierci w 1980. Została pochowana na cmentarzu parafialnym w Barańszczyku.

Praca naukowa[edytuj]

Dorobek naukowy Żywirskiej dotyczył głównie dwóch dziedzin badawczych: kultury ludowej, zwłaszcza Kurpiów, oraz kultury. górniczej. Bliżej zainteresowała się tematyką kurpiowską w trakcie pracy nauczycielki, zwłaszcza dzięki kontaktom z TPPL. Rękopis jej pracy o przemyśle ludowym powiatu pułtuskiego spłonął w trakcie powstania[2]. Jednak do tematyki ludowej wytwórczości pozarolniczej wracała wielokrotnie, opracowując szereg prac poświęconych Puszczy Białej[3]. Na emeryturze już opublikowała podsumowującą tę część badań monografię etnograficzną Puszczy Białej[4].

Duża część jej prac – jak się okazało, nowatorskich co do stawianych tez i sposobu problematyzowania zjawisk kulturowych – stanowi tematyka górnicza. Powstały pod jej i Gustawa Morcinka opracowaniem Życiorysy górników (Katowice, 1949) oraz zasłużona dla badań śląskoznawczych monografia kultury górniczej napisana we współpracy z Józefem Ligęzą[5]. Do ważnych prac tej części działalności naukowej Żywirskiej należy również Amatorski ruch plastyczny wśród górników (Katowice 1959).

Równie ważną okazały się dla Żywirskiej zagadnienia polonijne. Z racji na odbyte wyjazdy stypendialne do Francji, zajęła się tam problematyką kultury górniczej, w której szybko zauważyła duży udział imigrantów i ich potomków, zwłaszcza – według Żywirskiej – z Polski. Pojawiły się tu ważne dla tego typu wspólnot zagadnienia bagażu kulturowego, tradycji wartości i enkulturacji. Na bazie tych badań powstało kilka artykułów publikowanych w "Problemach Polonii Zagranicznej"[6].

Żywirska pod koniec życia powróciła do także do historii, zapewne po to tylko, aby przygotować do druku przejrzaną i poszerzoną wersję swojej pracy magisterskiej[7].

Uczestniczyła w powojennym reaktywowaniu działalności PTL. Na osoboste zaproszenie Józefa Gajka wzięła udział w pierwszym po 1945 Walnym Zgromadzeniu Towarzystwa (22 listopada 1945). Po przeniesieniu się na Śląsk przyczyniła się do założenia oddziału Górnośląskiego PTL (Bytom), którego została wiceprzewodniczącą (1949–1958), następnie prezesem (1958–1964). W 1979 została honorowym członkiem PTL.

Nagrody i odznaczenia[edytuj]

Publikacje[edytuj]

  • Kielich gotycki emaliowany w Opolu Lubelskim. 1938.
  • Saliny Wielickie w sztychach Wilhelma Hondiusa. 1954.
  • Kolonia Reden w Dąbrowie Górniczej. Najstarsze osiedle górnicze w Zagłębiu Dąbrowskim. 1955.
  • Atlas strojów ludowych. cz. 4 zeszyt 5. Żywirska, M. Strój kurpiowski Puszczy Białej. 1952.
  • 10 lat Związkowego Muzeum Górniczego. 1958.
  • Sprawa zbiorów polskich ewakuowanych do Kanady. Zbiór dokumentów. cz. 2. 1961.
  • Panorama Józefa Wiącka. 1965.
  • Kurpie w Puszczy Białej. 1967.
  • Gawędy górnicze. Szkice z dziejów i tradycji polskiego górnictwa. 1968.

Rodzina[edytuj]

W 1933 w Wyszkowie wyszła za mąż za nauczyciela, Zygmunta Ziemysława Żywirskiego (późniejszego przemysłowca). Mieli dwoje dzieci: Piotra (1934-1992, inż. górn.) i Marię zam. Frankowską (ur. 1939, prawniczkę, prof. Uniw. Waszyngtońskiego w St. Louis).

Upamiętnienia[edytuj]

  • Tablica pamiątkowa na cmentarzu w Brańszczyku na rodzinnym grobowcu ufundowana przez mieszkańców wsi;
  • Dom rodzinny Marii Żywirskiej w Brańszczyku (ul. Jana Pawła II) - mieści się w nim „Dom Seniora”, prowadzony przez Zgromadzenie Ojców Orionistów[8].
  • Stypendium im. Marii i Zygmunta Żywirskich - promowanie wartości edukacji oraz wspieranie uczniów szczególnie uzdolnionych w zakresie historii i sportu. Stypendium przyznawane jest dla uczniów I LO im. C.K. Norwida w Wyszkowie. Fundatorem w 2012 była prof. M. Frankowska[9].
  • Ulica Marii Żywirskiej w Wyszkowie[10].

Przypisy

  1. Kaczko, Krystyna: Maria Żywirska. [W:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T. 1. Red. Fryś-Pietraszakowa, Ewa; Kowalska-Lewicka, Anna; Spiss, Anna. Wrocław - Kraków: PTL, 2002, s. 331.
  2. Zwolakiewicz, Henryk: Etnografowie i regionaliści Lubelszczyzny. "Studia i Materiały Lubelskie" T. 1: 1962, s. 14.
  3. Żywirska, Maria: Garncarstwo Puszczy Białej. "Prace i Materiały Etnograficzne" T. 7: 1948/49; tejże: Strój kurpiowski Puszczy Białej. Wrocław - Poznań: PTL, 1952. Ser. "Atlas Polskich Strojów Ludowych".
  4. Tejże: Puszcza Biała. Jej dzieje i kultura. Warszawa 1973; (wyd. 2.: Wyszków: SPWPBiK, 2009).
  5. Żywirska, Maria; Ligęza, Józef: Zarys kultury górniczej. Górny Śląsk - Zagłębie Dąbrowskie. Katowice: Wyd. "Śląsk", 1964.
  6. M.in. Emigracja polska we Francji w świetle badań francuskich. T. 2: 1961; Z badań socjologicznych nad warunkami mieszkaniowymi górników polskich we Francji. T. 3: 1962/63; Stosunek do tradycji narodowych młodego pokolenia polskiej emigracji górniczej we Francji. T. 4: 1964/65
  7. Żywirska, Maria: Ostatnie lata króla Stanisława Augusta. Warszawa 1975; wyd. 2. popr. 1978.
  8. Brańszczyk. Maria Żywirska (pol.). Nowy Wyszkowiak. [dostęp 2017-01-10].
  9. Filipowicz, Marek; Pochmara, Justyna: Pierwszy laureat stypendium im. Żywirskich. "Viscobar" 10 lipca 2012, dostęp: 2 maja 2016
  10. Pochmara, Justyna: Widziała Boga w człowieku. "Wyszkowiak" 3 listopada 2011, dostęp: 2 maja 2016

Bibliografia[edytuj]

  • Długołęcki, Jan Zygmunt: Dlaczego Żywirska nieznana? "Zeszyty Naukowe Ostrołęckiego Towarzystwa Naukowego" T. 10: 1996, s. 55–62. (pdf)
  • Kaczko, Krystyna: Maria Żywirska. [W:] Etnografowie i ludoznawcy polscy. Sylwetki, szkice biograficzne. T. 1. Red. Fryś-Pietraszakowa, Ewa; Kowalska-Lewicka, Anna; Spiss, Anna. Wrocław - Kraków: PTL, 2002, s. 331-333.