Przejdź do zawartości

Nałęcze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Herb Nałęcz

Nałęcze – polski, średniowieczny ród możnowładczy, później w czasach Królestwa Polskiego i Rzeczypospolitej Obojga Narodów bardzo rozgałęziony liczący kilkaset rodów szlacheckich o różnych nazwiskach. Do największego znaczenia politycznego doszedł w XIII i XIV wieku.

Od rodowego godła Nałęczów pochodzi polski herb szlachecki Nałęcz oraz zawołania rycerskie Pomłość i Nałęcz.

Historia rodu w średniowieczu

[edytuj | edytuj kod]

Geneza rodu Nałęczów

[edytuj | edytuj kod]

Według legendy z Herbarza Kaspra Niesieckiego przytaczanej za Bartoszem Paprockim protoplastą rodu Nałęczów był żyjący w X wieku książę na Człopie, Gniewomir, który herb Nałęcz otrzymał od Mieszka I z okazji przyjętego chrztu[1].

Źródła pisane o rodzie Nałęczów pochodzą dopiero od XII wieku, w związku z czym za pierwszego ich historycznego antenata uznaje się możnego z kręgu dworu księcia Bolesława III Krzywoustego, Dobrogosta Starego, który był fundatorem kościoła św. Klemensa w Mogilnie[2].

W okresie średniowiecza Nałęcze wchodzili w skład możnowładztwa wielkopolskiego i dążyli do wywierania wpływu na politykę państwową. Pierwotne ziemie rodowe Nałęczów znajdowały się na terenie Wielkopolski z głównymi skupiskami dóbr w okolicach: Żnina, Mogilna, Chomiąży, Szamotuł i Czarnkowa[3].

Rozbicie dzielnicowe

[edytuj | edytuj kod]

Podczas rozbicia dzielnicowego Nałęcze umocnili swoją pozycję w Wielkopolsce, stając się jednym z najważniejszych rodów w tej prowincji Polski. Niektórzy historycy uważali, że wraz z rodem Zarębów byli w sojuszu z Brandenburczykami i odegrali rolę w zamachu na króla Przemysła II w Rogoźnie. Znawca rycerstwa średniowiecznego prof. Janusz Bieniak w najnowszym, całościowym opracowaniu tego zagadnienia wykluczył taką możliwość. Wina spada jedynie na Brandenburczyków[4].

Nałęcze, ród z Wielkopolski, pojawił się na Mazowszu już w XII wieku, gdzie później również odgrywał ważną rolę polityczną. Najstarszym znanym protoplastą Nałęczów mazowieckich jest Niemierza. Brak jest o nim szczegółowych informacji, oprócz tego, że był ojcem Abrahama, podczaszego, cześnika, a następnie wojewody mazowieckiego występującego w latach 1218-1257 w kręgu najbliższych współpracowników Konrada I i jego syna Siemowita I, książąt mazowieckich[5].

Korona Królestwa Polskiego

[edytuj | edytuj kod]

Podczas wojny z zakonem krzyżackim w latach 1327-1332 przedstawiciele rodu Nałęczów znaleźli się w obozie królewskim, na co wskazuje ich aktywny udział w bitwie pod Płowcami w 1331 r. Podważa się jednak ich całkowitą lojalność wobec króla Władysława I Łokietka[6].

W latach 1352-1358 Nałęcze uczestniczyli aktywnie w konfederacji wielkopolskiej Macieja Borkowica wymierzonej przeciwko polityce administracyjnej króla Kazimierza III Wielkiego[7].

W II połowie XIV wieku Nałęcze na czele z wojewodą płockim Abrahamem Sochą i arcybiskupem Dobrogostem wspierali pretensje Piastów mazowieckich do tronu polskiego po śmierci Kazimierza Wielkiego i Ludwika Andegaweńskiego[8]. Częściowo charakter walki o tron miał trwający w latach 1382-1385 konflikt w Wielkopolsce pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów, zwany wojną Grzymalitów z Nałęczami.

Od końca XIV wieku przedstawiciele rodu Nałęczów znaleźli się w otoczeniu królewskim, wspierając politykę pierwszych Jagiellonów. Wyróżniał się wśród nich Sędziwój z Ostroroga, który był jednym z głównych doradców króla Władysława II Jagiełły[9]. Nałęcze brali udział w wojnie z zakonem krzyżackim w latach 1409-1411. W bitwie pod Grunwaldem uczestniczyły m.in. dwie chorągwie Nałęczów. Miały one charakter wojsk prywatnych. Wystawili je możnowładczy przedstawiciele rodu z Wielkopolski: wojewoda poznański Sędziwój z Ostroroga oraz Dobrogost Świdwa z Szamotuł[10]. Podczas unii polsko-litewskiej w Horodle, Sędziwój z Ostroroga i Mikołaj z Czarnkowa adoptowali do swojego herbu bojara litewskiego, Koczana, który był protoplastą rodzin szlacheckich: Koczanów, Koczanowiczów i Koczanowskich[11].

Polskie rody szlacheckie wywodzące się ze średniowiecznego rodu Nałęczów

[edytuj | edytuj kod]

Pierwszy historyczny przedstawiciel rodu Dobrogost Stary miał trzech synów: Dzierżykraja, Dobrogosta i Jana. Dali oni początek trzem głównym liniom Nałęczów[12]:

  • Dzierżykrajowice – linia wielkopolsko-śląska pochodząca od Dzierżykraja, od której pochodzą m.in. rody: Dziewierzewskich, Gosławskich, Jaktorowskich, Malskich, Marcinkowskich i Moszczeńskich;
  • Dobrogostowice starsi – linia wielkopolska pochodząca od Dobrogosta, od której pochodzą m.in. rody: Ostrorogów, Szamotulskich i Rostworowskich;
  • Dobrogostowice młodsi – linia wielkopolsko-mazowiecka pochodząca od wojewody gnieźnieńskiego i poznańskiego Dobrogosta, wnuka wspomnianego Jana, z której wywodzą się rody: Czarnkowskich, Górskich, Kamieńskich, Leżeńskich, Małachowskich i Nowodworskich[13].

Wybrani przedstawiciele rodu z okresu średniowiecza

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. K. Niesiecki, Herbarz polski, tom 3, Lipsk 1839, s. 202.
  2. J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 21-23.
  3. J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 69-71.
  4. J. Bieniak, Zarębowie i Nałęcze a królobójstwo w Rogoźnie, Warszawa 2018, s. 203.
  5. A. Supruniuk, Szkice o rycerstwie mazowieckim XIV/XV wieku, Toruń 2008, s. 10.
  6. J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 131-133.
  7. J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, s. 134-143.
  8. D. Wróbel, Na pierwszym planie możni i szlachta polska wobec bezkrólewia po śmierci Ludwika Andegaweńskiego, Lublin 2020.
  9. A. Gąsiorowski, J. Topolski (red.), Wielkopolski Słownik Biograficzny, Warszawa-Poznań 1981, s. 539.
  10. S. K. Kuczyński, Chorągwie grunwaldzkich zwycięzców, Warszawa 1989, s. 14.
  11. W. Semkowicz, Rocznik Polskiego Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie. 1928–1929, tom IX, Kraków 1930, s. 337.
  12. J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982, 21-25.
  13. I. Sitnicki, Dzieje rodu, strona Koła Rodu Nałęczów: www.kolo-naleczow.waw.pl [dostęp 2023-12-31].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • J. Pakulski, Nałęcze wielkopolscy w średniowieczu, Toruń 1982.
  • J. Bieniak, Zarębowie i Nałęcze a królobójstwo w Rogoźnie, Warszawa 2018.

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]