Polska w okresie rozbicia dzielnicowego
| 1138–1320 | |||
| |||
| Ustrój polityczny | |||
|---|---|---|---|
| Stolica | |||
| Data powstania |
1138 | ||
| Data likwidacji |
1320 | ||
| Władca | |||
| Waluta | |||
| Język urzędowy | |||
| Religia dominująca | |||
| Terytoria zależne |
• Księstwo pomorskie | ||
 Podział ziem Bolesława III Krzywoustego: Dzielnica senioralna (Pomorze Gdańskie, wschodnia Wielkopolska, Małopolska, zachodnie Kujawy, ziemia wieluńska) Ziemia Władysława II (Księstwo śląskie) Ziemia Bolesława IV (Księstwo mazowieckie obejmujące Mazowsze, wschodnie Kujawy) Ziemie Mieszka III (Księstwo wielkopolskie (zachodnia Wielkopolska)) Ziemie Henryka (Księstwo sandomierskie) Oprawa wdowia Salomei (prowincja / księstwo łęczyckie obejmujące ziemię łęczycką, ziemię sieradzką i trzy kasztelanie zapilickie / nadpilickie) Lenno Polski pod kontrolą princepsa (księstwo pomorskie) | |||
.JPG)
.png)
.png)
.png)
w 700 r.
do ok. 1100 r.
do ok. 1200 r.
do ok. 1250 r.
do ok. 1300 r.
do ok. 1400 r.
Oraz granice państw:
Państwo wschodniofrankijskie w 843 r.
Polska w 1005 r.
Polska w 1138 r.
I Rzesza w 1378 r.
Państwo krzyżackie w 1400 r.
Polska w okresie rozbicia dzielnicowego (inaczej Monarchia piastowska w okresie rozdrobnienia feudalnego, łac. Polonia, Regnum Poloniae) - okres w historii Polski trwający po śmierci Bolesława Krzywoustego w 1138 roku do koronacji Władysława Łokietka w 1320 roku, symbolicznej daty zjednoczenia Królestwa Polskiego[1].
Cechą charakterystyczną tego okresu jest postępujące rozdrobnienie państwa polskiego na coraz mniejsze w znacznej mierze niezależne władztwa terytorialne. Proces ten był związany z rozrastaniem się dynastii Piastów, której każdy członek, zgodnie z polskim prawem zwyczajowym, miał prawo do posiadania części ojcowizny. Podobne procesy zachodziły w dziejach państwa piastowskiego już wcześniej, jednak zwykle udawało się je w miarę szybko zahamować.
Krótka charakterystyka okresu
[edytuj | edytuj kod]W tym okresie kraj znalazł się w obliczu silnych zagrożeń zewnętrznych, rozbicie oznaczało osłabienie militarne. Wzmógł się napór książąt i margrabiów niemieckich na ziemie zachodnie oraz czeskich na Śląsk. Pomorze Zachodnie i Wielkopolska znalazły się w strefie ekspansji Marchii Brandenburskiej.
Okres dzielnicowy był czasem intensywnego rozwoju gospodarczego i istotnych przemian społecznych. W rolnictwie upowszechnił się system trójpolówki, używanie ugoru jako pastwiska. Zaczęto używać nowocześniejszych narzędzi rolniczych. Stworzono immunitety - zwolnienia dóbr od danin i posług, co zmieniało sytuację wolnych chłopów. Lokowano miasta na prawie niemieckim, skodyfikowano także inne normy osadnicze (prawo polskie, średzkie). Wykształciły się nowe lokalne władze wiejskie oraz reguły feudalnych.
Rozbicie dzielnicowe było charakterystyczne dla przemian ustroju feudalnego. Dochodziło do niego w poszczególnych krajach w różnych okresach ze względu na zróżnicowanie w przebiegu procesów zmian społeczno-gospodarczych.
W czasie rozbicia mimo podziału władzy istniał motyw grupujący wobec ziem dawnej domeny królewskiej, podobny w pewnym aspekcie do współczesnych idei „narodowości” (w późniejszych czasach identyfikowany jako „świadomość” narodowa) - określenie gens polonica - pojawia się u autorów miejscowych i obcych. Motyw odrębnego i jednolitego bytu poza np. pokrewieństwem językowym podtrzywała min. jedność organizacji kościelnej na ziemiach królestwa[2]. Funkcjonowało również w czasie rozbicia określenie Regnum Poloniae[3].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Początek rozbicia
[edytuj | edytuj kod]Na mocy ustawy sukcesyjnej Bolesława Krzywoustego Księstwo Polskie zostało podzielone na dzielnice[4]. Seniorem sprawującym władzę zwierzchnią został najstarszy syn Władysław II Wygnaniec[5][6], który otrzymał Śląsk i Ziemię lubuską. Mazowsze przypadło Bolesławowi IV Kędzierzawemu, a zachodnia Wielkopolska Mieszkowi III Staremu[7][8]. Po śmierci Krzywoustego ziemię sandomierską wydzielono Henrykowi Sandomierskiemu, a wdowie Salomei jako oprawę wdowią ziemię łęczycko-sieradzką[8].
Książę senior miał sprawować władzę w dzielnicy senioralnej, w skład której wchodziła ziemia krakowska, ziemia sandomierska, ziemia kaliska, ziemia łęczycko-sieradzka i Pomorze Gdańskie[7].
Pierwsze walki o tron
[edytuj | edytuj kod]Po śmierci Salomei Władysław II zwany Wygnańcem zajął jej dzielnicę wbrew woli braci. W wyniku wojny między nim i jego braćmi, Władysław II uciekł z kraju w 1146 roku[8] i udał się do Niemiec prosić o pomoc króla[6]. Dzielnicę senioralną objął Bolesław Kędzierzawy - w ten sposób to on stał się seniorem[9]. Bolesław nie potrafił utrzymać suwerenności państwa i w wyniku wyprawy cesarskiej w 1157 roku musiał w Krzyszkowie złożyć hołd lenny cesarzowi Fryderykowi Barbarossie[10][11][12]. Oddał państwo w lenno oraz zgodził się, aby po śmierci Władysława II Wygnańca jego synowie (Bolesław Wysoki, Mieszko Plątonogi) mogli powrócić do jego dzielnicy dziedzicznej - Śląska.
W roku 1173, po śmierci Bolesława Kędzierzawego, jego rolę jako seniora, księcia oraz pana Krakowa przejął trzeci syn Bolesława Krzywoustego - Mieszko Stary[13]. Po czterech latach ponownie doszło do walki o tron. Mieszko został wygnany, a Kraków opanowany przez najmłodszego z braci, pogrobowca Bolesława III Krzywoustego: Kazimierza II Sprawiedliwego, co oznaczało złamanie zasady senioratu (władza zwierzchnia dla najstarszego z rodu). Kazimierz, w przeciwieństwie do Mieszka, nie próbował przeciwstawiać się możnowładztwu i Kościołowi.
Koniec pryncypatu
[edytuj | edytuj kod]Po śmierci Kazimierza w Krakowie rządził jego syn Leszek Biały. Wraz z jego śmiercią w Gąsawie w 1227[14] roku ostatecznie zanikła władza centralna (pryncypat). Stopniowo postępowało rozdrobnienie ziem Polski, powiązane z umacnianiem się separatyzmu księstw dzielnicowych. Nie istniały żadne ponad dzielnicowe urzędy ani prawa[15].
Około połowy XIII wieku Polska składała się z kilkunastu księstw, bez żadnej władzy centralnej. Okres dzielnicowy był okresem walk wewnętrznych pomiędzy rywalizującymi książętami - o władzę i o terytorium.
Próby zjednoczenia monarchii piastowskiej
[edytuj | edytuj kod]Pierwsze próby zjednoczenia monarchii piastowskiej w jedno scentralizowane państwo, podjęli władcy Śląska, Henryk I Brodaty i Henryk II Pobożny (tzw. Monarchia Henryków Śląskich). Zostały przerwane katastrofalnym najazdem mongolskim w 1241 roku[16]. Kolejne próby podjęli u schyłku XIII w. Henryk IV Probus i Przemysł II, ten ostatni w 26 czerwca 1295 roku koronował się na króla Polski - pierwszy raz po 219 latach. Przemysł II został zamordowany w Rogoźnie 8 lutego 1296 roku podczas nieudanej próby porwania dokonanej z inspiracji margrabiów brandenburskich[16][17][18].
Zjednoczenie monarchii piastowskiej
[edytuj | edytuj kod]Dopiero Władysławowi I Łokietkowi udało się - po krótkim okresie rządów czeskich Przemyślidów na przełomie XIII i XIV w. - zjednoczyć znaczną część kraju i koronować się w Krakowie 1320 roku[16][19].
Skutki rozbicia dzielnicowego
[edytuj | edytuj kod]Decentralizacja władzy
[edytuj | edytuj kod]Rozbicie dzielnicowe de facto poskutkowało przekształceniem Polski w luźną konfederację księstw, które łączyła jedynie wspólna głowa państwa oraz (w teorii) polityka zagraniczna. Po wygaśnięciu zasady pryncypatu „konfederacja” przekształciła się w kilkadziesiąt całkowicie niezależnych państewek.
Długi okres trwania rozbicia dzielnicowego przyczynił się do rozbudzenia partykularyzmów regionalnych, wzrostu znaczenia możnowładztwa oraz wyższego duchowieństwa. Brak silnego ośrodka decyzyjnego potrafiącego skupić w swych rękach siły całego królestwa, a także częsty brak współpracy między poszczególnymi książętami nie tylko zahamowania wszelkich ambicji ekspansjonistycznych, lecz także utraty, lub przejście pod zwierchność innych władców dużej części zachodnich terytoriów tytularnych dawnego królestwa (zob. Kresy Zachodnie).
Utrata ziem zachodnich
[edytuj | edytuj kod]Słabość monarchii piastowskiej doprowadził w tym czasie do strat terytorialnych. W okresie rozbicia dzielnicowego usamodzielniły się księstwa pomorskie, zachodnie w XIV wieku uległo wpływom władców duńskich, brandenburskich i cesarskich, a gdańskie w 1308 roku zostało wchłonięte przez państwo krzyżackie[20][21]. Wcześniej Krzyżacy dzięki bulli papieskiej Grzegorza IX uzyskali w 1234 roku ziemie chełmińską. W 1250 roku Brandenburgia zajęła ziemię lubuską, a w późniejszych latach opanowała ziemie wzdłuż dolnej Warty, Noteci, Drawy i Gwdy; oddzielając Pomorze Zachodnie od Wielkopolski i organizując na tych terenach na przełomie XIV i XV wieku Nową Marchię[22][23][6]. W latach 1327-1331 większość władców księstw śląskich złożyła hołd lenny czeskiemu królowi Janowi Luksemburskiemu. Ostatecznie cały obszar pierwotnego piastowskiego śląska znalazł się dużej mierze w krąg zależności od Królestwa Czeskiego (później od Korony Czeskiej) na mocy Układu w Trenczynie w 1335 roku[24].
Zarówno Brandenburgia, Czechy jak i Państwo Krzyżackie wchodziły w skład I Rzeszy, więc terytoria zajmowane przez te państwa stawały się także częścią Rzeszy, na których z czasem zaczęła dominować ludność niemieckojęzyczna wskutek tzw. Ostsiedlung. Większość ziem zachodnich (np. Ziemia lubuska, Pomorze Zachodnie czy Dolny Śląsk), nie powróciły do Polski po zjednoczeniu monarchii piastowskiej w 1320 roku i pozostawały integralną częścią Rzeszy Niemieckiej aż do 1945 roku - kiedy to na Konferencji poczdamskiej, w ramach rekompensaty za utracone ziemie wschodnie na rzecz ZSRR, zostały przyznane Polsce (zob. Ziemie Odzyskane)[20][23][24].
Władcy Polski w okresie rozbicia dzielnicowego
[edytuj | edytuj kod]Niżej wymienieni książęta sięgnęli po władzę w Krakowie. Od 1138 roku do 1227 tron w Krakowie był związany z władzą zwierzchnią w Polsce.
| Portret | Imię | Data panowania | Urodzony | Zmarł | Dynastia | Informacje dodatkowe |
|---|---|---|---|---|---|---|
_(cropped).jpg) |
Władysław II Wygnaniec | 1138-1146 | 1105 | 1159 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
_(cropped).jpg) |
Bolesław IV Kędzierzawy | 1146-1173 | 1122 | 1173 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
_(cropped).jpg) |
Mieszko III Stary | 1173-1177 | 1122/1125 | 1202 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
_(cropped).jpg) |
Kazimierz II Sprawiedliwy | 1177-1191 | 1138 | 1194 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Mieszko III Stary | 1191 | 1122/1125 | 1202 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Kazimierz II Sprawiedliwy | 1191-1194 | 1138 | 1194 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
_(cropped).jpg) |
Leszek Biały | 1194-1195 | 1184/1185 | 1227 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Mieszko III Stary | 1195 | 1122/1125 | 1202 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Leszek Biały | 1195-1199 | 1184/1185 | 1227 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Mieszko III Stary | 1199-1202 | 1122/1125 | 1202 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
_(cropped).jpg) |
Władysław III Laskonogi | 1202 lub 1202-1206 | 1161/1166 | 1231 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Leszek Biały | 1202 (1206) -1210 | 1184/1185 | 1227 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
 |
Mieszko IV Plątonogi | 1210-1211 | 1131/1146 | 1211 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Leszek Biały | 1211-1227 | 1184/1185 | 1227 | Piastowie | Książę senior Polski (książę krakowski) |
|
Władysław III Laskonogi | 1227-1228 | 1161/1166 | 1231 | Piastowie | Książę krakowski |
_(cropped).jpg) |
Henryk I Brodaty | 1228-1229 | 1165/1170 | 1238 | Piastowie | Książę krakowski |
.jpg) |
Konrad I Mazowiecki | 1229-1230 | 1187/1188 | 1247 | Piastowie | Książę krakowski |
|
Władysław III Laskonogi | 1230 | 1161/1166 | 1231 | Piastowie | Książę krakowski |
|
Konrad I Mazowiecki | 1230-1232 | 1187/1188 | 1247 | Piastowie | Książę krakowski |
|
Henryk I Brodaty | 1232-1238 | 1165/1170 | 1238 | Piastowie | Książę krakowski |
 |
Henryk II Pobożny | 1238-1241 | 1196/1207 | 1241 | Piastowie | Książę krakowski |
 |
Bolesław II Rogatka | 1241 | 1220/1225 | 1278 | Piastowie | Książę krakowski |
|
Konrad I Mazowiecki | 1241-1243 | 1187/1188 | 1247 | Piastowie | Książę krakowski |
.jpg) |
Bolesław V Wstydliwy | 1243-1279 | 1226 | 1279 | Piastowie | Książę krakowski |
_(cropped).jpg) |
Leszek Czarny | 1279-1288 | 1241 | 1288 | Piastowie | Książę krakowski |
 |
Henryk IV Prawy | 1288-1290 | 1257/1258 | 1290 | Piastowie | Książę krakowski |
_(cropped).jpg) |
Przemysł II | 1290-1291 | 1257 | 1296 | Piastowie | Książę krakowski |
_(cropped).jpg) |
Władysław I Łokietek | 1291 | 1260/1261 | 1333 | Piastowie | Książę krakowski |
_(cropped).jpg) |
Wacław II | 1291-1305 | 1271 | 1305 | Przemyślidzi | Książę krakowski 5. król Polski. Koronowany w 1300 roku |
|
Przemysł II | 1295-1296 | 1257 | 1296 | Piastowie | 4. król Polski[b]. |
 |
Wacław III | 1305-1306 | 1289 | 1306 | Przemyślidzi | Niekoronowany król Polski |
|
Władysław I Łokietek | 1306-1320 | 1260/1261 | 1333 | Piastowie | Książę krakowski |
Listy książąt dzielnicowych na terenach polskich
[edytuj | edytuj kod]- książęta krakowscy
- książęta sandomierscy
- książęta wielkopolscy
- książęta kujawscy
- książęta mazowieccy
- książęta łęczyccy i sieradzcy
- książęta śląscy
- władcy ziemi lubuskiej
- władcy Pomorza Gdańskiego
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]
- Kolonizacja w Polsce
- książęta pomorscy
- Władcy Pomorza Zachodniego
- Mongolskie najazdy na Polskę
- Ściganie przestępców w Polsce w okresie średniowiecza
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ w miastach i wsiach na prawie niemieckim (magdeburskim)
- ↑ Przemysł II koronował się na króla Polski w 1295, ale w skład ziem, którymi zarządzał wchodziły: Wielkopolska i Pomorze Gdańskie, w tym czasie bowiem księciem krakowskim był Wacław II (stąd 1291 – 1305, bez przerywania okresu panowania), który koronował się na króla Polski w 1300 r.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Polska. Historia. Od początków do 1572, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-18].
- ↑ Ewa Trzeciak, Hanna Cierlińska, Instytut Historii (Polska Akademia Nauk), Panorama dziejów Polski, Warszawa: Wyd. Interpress, 1983, s. 35, ISBN 83-223-1969-X, OCLC 19737244.
- ↑ Sławomir Gawlas, "Verus heres" : z badań nad świadomością polityczną obozu Władysława Łokietka w początku XVI w., „Kwartalnik Historyczny”, 1988, s. 100 [dostęp 2025-06-20] (pol.).
- ↑ Bartosz Jabłoński i inni red., Historiografia doby rozbicia dzielnicowego w Polsce, Poznań, 31 marca 2022, s. 13, ISBN 978-83-67305-04-4 [dostęp 2025-06-20] (pol.).
- ↑ Władysław II Wygnaniec, czyli książę z wpływową małżonką [online], histmag.org [dostęp 2025-06-21].
- ↑ a b c Ewelina Zambrzycka-Kościelnicka, Władysław II Wygnaniec stracił władzę przez konflikt z młodszymi braćmi. Musiał uciekać z Polski | National Geographic [online], www.national-geographic.pl [dostęp 2026-01-12].
- ↑ a b 875. rocznica śmierci Bolesława III Krzywoustego [online], dzieje.pl [dostęp 2025-06-20].
- ↑ a b c Dlaczego w Polsce doszło do rozbicia dzielnicowego? Testament Bolesława Krzywoustego i jego skutki | HISTORIA.org.pl - historia, kultura, muzea, matura, rekonstrukcje i recenzje historyczne [online], HISTORIA.org.pl, 4 kwietnia 2020 [dostęp 2025-06-21].
- ↑ Zjazd w Gąsawie czyli rozpad piastowskiej jedności? [online], histmag.org [dostęp 2025-06-21].
- ↑ Fryderyk Barbarossa kontra Bolesław Kędzierzawy – niemiecka wyprawa na Polskę w 1157 roku [online], histmag.org [dostęp 2025-06-22].
- ↑ Władysław II Wygnaniec, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-01-12].
- ↑ wojny polsko-niemieckie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2026-01-12].
- ↑ Redakcja, 13 marca 1202 roku zmarł Mieszko III Stary » Historykon.pl [online], Historykon.pl, 13 marca 2025 [dostęp 2025-06-22].
- ↑ Został zamordowany Leszek Biały [online], Muzeum Historii Polski [dostęp 2025-06-22].
- ↑ Wojciech Duch, Zbrodnia w Gąsawie. Mord, który wstrząsnął piastowską Polską, Historia.org.pl, 21 lutego 2021, ISSN 2083-2265 [dostęp 2023-09-30] (pol.).
- ↑ a b c Polska. Historia. Od początków do 1572, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-18].
- ↑ Przemysł II, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-10].
- ↑ Przemysł II zadźgany. Jak Niemcy zamordowali polskiego króla, „Historia Do Rzeczy”, historia.dorzeczy.pl, 8 lutego 2021, ISSN 2299-9515 [dostęp 2021-02-08] (pol.).
- ↑ Władysław I Łokietek, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-06-24].
- ↑ a b Pomorze Zachodnie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-21].
- ↑ wojny polsko-krzyżackie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-16].
- ↑ wojny polsko-brandenburskie, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-10].
- ↑ a b lubuska ziemia, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2023-04-19].
- ↑ a b Śląsk, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2025-12-21].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Marek Światłowski: Rozdrobnienie dzielnicowe w Polsce. XII - XIII wiek. Avalon, 2015. ISBN 978-83-7730-136-4.
