Szamotuły

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Szamotuły
Rynek
Rynek
Herb
Herb Szamotuł
Państwo  Polska
Województwo  wielkopolskie
Powiat szamotulski
Gmina Szamotuły
gmina miejsko-wiejska
Aglomeracja poznańska
Data założenia XI w.
Prawa miejskie 1383 (nowa lokacja)
Burmistrz Włodzimierz Kaczmarek[1]
Powierzchnia 11,08 km²
Wysokość 115 m n.p.m.
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

19 090
1722,9 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 61
Kod pocztowy 64-500
Tablice rejestracyjne PSZ
Położenie na mapie powiatu szamotulskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu szamotulskiego
Szamotuły
Szamotuły
Położenie na mapie województwa wielkopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa wielkopolskiego
Szamotuły
Szamotuły
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Szamotuły
Szamotuły
Ziemia 52°36′40″N 16°34′44″E/52,611111 16,578889
TERC
(TERYT)
4303924074
Urząd miejski
ul.Dworcowa
64-500 Szamotuły
Strona internetowa

Szamotuły (niem. Samter) – miasto w województwie wielkopolskim, w powiecie szamotulskim, siedziba gminy miejsko-wiejskiej Szamotuły. Położone nad rzeką Samą, na Pojezierzu Wielkopolskim, ok. 35 km na północny zachód od centrum Poznania.

Według danych w roku 2011 miasto miało 19 090 mieszkańców[2].

Położenie[edytuj]

Według danych z 1 stycznia 2010 r. powierzchnia miasta wynosiła 11,08 km²[3].

Miasto jest położone w dorzeczu dolnej Warty, nad rzeką Samą, w północnej części Pojezierza Poznańskiego.

Szamotuły znajdują się na wysokości 115 m n.p.m.[potrzebny przypis]

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do woj. poznańskiego.

Historia[edytuj]

  • XI wiek – Początki osady należącej do rodu Szamotulskich herbu Nałęcz. Powstała ona z czterech odrębnych ośrodków: najstarszego, grodziska Osówka, położonego 1 km na południe od rynku, osady targowej Stare Szamotuły leżącej ok. 2,5 km na północ od dzisiejszego centrum tzw. Nowych Szamotuł, które obejmowały obszar dzisiejszego śródmieścia, oraz grodu Świdlin-Ostrówek położonego na prawym brzegu Samy,
  • 1231 – pierwsze wzmianki o osadzie zwanej później Starymi Szamotułami,
  • do 1257 – Stare Szamotuły osadą targową,
  • 1284 – pierwsze wzmianki o Nowych Szamotułach, osadzie prywatnej Świdów-Szamotulskich,
  • 1284 – prawo do odbywania targów,
  • 1306 – powstanie parafii św. Stanisława,
  • 1306 – zniszczenie Starych Szamotuł w wyniku wojny domowej,
  • 1352 – wzmianka o osadzie obronnej Świdlin-Ostrówek,
  • 1381 – wzmianka o murowanym zamku Świdów-Szamotulskich w Świdlinie-Ostrówku,
  • 1383 – Nowe Szamotuły określone mianem miasta,
  • 1382-1385 – Wojna pomiędzy rodami Grzymalitów i Nałęczów. Szamotuły wraz z okolicą były częstym obiektem ataków i zostały mocno zniszczone. Stare Szamotuły zostały spalone,
  • 1420 – nadanie praw miejskich przez Władysława Jagiełłę,
  • 1423-1431 – Wzniesienie murowanej świątyni w stylu gotyckim na miejscu starego drewnianego kościoła pw. św. Stanisława,
  • 1445 – utworzenie szkoły parafialnej,
  • początek XV w. – podział miasta między Świdwów-Szamotulskich i Górków,
  • 1551 – powstanie pierwszej drukarni w regionie wielkopolskim,
  • II poł. XVI w. – budowa drugiego zamku przez Górków,
  • XVI w. – ośrodek reformacji,
  • XVI i I poł. XVII w. – rozkwit miasta; osadnictwo niemieckie, szkockie, żydowskie,
  • 1682-1685 – na miejscu zamku w Świdlinie powstaje klasztor oo. franciszkanów reformowanych,
  • poł. XVII-XVIII w. powolny upadek,
  • 1793-1919 – zabór pruski,
  • od 1815 – Szamotuły znajdują się w obrębie Wielkiego Księstwa Poznańskiego,
  • 1818-1975 – siedziba powiatu (przywróconego w 1999 r.),
  • 1818-1919 i 1939-1945 – urzędowa nazwa niemiecka Samter,
  • pocz. XIX w. – ostatnia wzmianka o Starych Szamotułach,
  • 1841 – powstanie Towarzystwa Zbieraczów Starożytności Krajowych. Uznawane za pierwsze w Polsce towarzystwo archeologiczne,
  • od 1848 – linia kolejowa Poznań-Szczecin,
  • przełom XIX/XX w. – powstanie cukrowni, olejarni, meblarni i młynów,
  • 1918-1919 – ośrodek powstania wielkopolskiego,
  • 13 marca 2007 – odnalezienie ruin XIII-wiecznego miasta tzw. Starych Szamotuł podczas prac archeologicznych 3 km na północ od Szamotuł w okolicach Mutowa. Jest to jedno z nielicznych takich znalezisk w Europie,
  • 17 października 2008 – prapremiera barokowej opery komicznej Heca albo polowanie na zająca na zamku Górków – uznawanej za najstarszą polską zachowaną operę,
 Osobny artykuł: Heca albo polowanie na zająca.

Architektura[edytuj]

Baszta Halszki w zespole zamkowym

Zabytki[edytuj]

Lista zabytków szamotulskich wpisanych do (wojewódzkiego) rejestru zabytków[4]:

  • historyczny układ urbanistyczny, XIV-XX,
  • kolegiata MB Pocieszenia i św. Stanisława Biskupa, ul. Kapłańska, 1423, 1513-42,
  • zespół klasztorny reformatów (ul. Dworcowa): obejmujący kościół pw. Świętego Krzyża z lat 1675-82, oraz klasztor z 2. połowy XVII wieku,
  • zespół zamkowy – Górków[5]:
    • wieża mieszkalna Baszta Halszki z XIV w., przebudowana w 1518 i 1869,
    • budynek na podzamczu, tzw. Zamek, koniec XV w., 1518-1549, 1869,
    • oficyna z końca XVIII w.,
    • park z fragmentami fosy i wałów, (XV) XIX w.
  • dom przy ul. Braci Czeskich 8, szachulcowy z XIX w.,
  • dom przy Rynku 10, z połowy XIX w.,
  • dom przy Rynku 14, wybudowany po 1826,
  • dom przy pl. Sienkiewicza 23, z 2. poł. XIX w.,
  • budynek chłodni z lodownią, na terenie d. rzeźni, ul. Wodna 3, 1907,

Pomniki[edytuj]

Stare Szamotuły[edytuj]

Niecałe 3 km na północ od Szamotuł, pod ziemią, znajdują się ruiny miasta z końca XIII w., tzw. Starych Szamotuł założonych przez Tomisława z Szamotuł. Odkrycia tego dokonano po tym gdy archeolog Ryszard Pietrzak poprosił prof. Włodzimierza Rączkowskiego z Instytutu Prahistorii Uniwersytetu im. A.Mickiewicza aby zbadał ten teren za pomocą fotografii lotniczych. Okazało się, że miasto to miało powierzchnię 23 hektarów, wybudowano je wokół rynku na planie czworoboku o długości 75 metrów. Badania mgr Tomasza Herbricha, geofizyka z Instytutu Etnologii i Archeologii PAN wykazały, że układ ulic w późniejszym mieście z XIV w. jest taki sam, jak w odnalezionej osadzie z XIII w. Teren ten jest nazwany zespołem archeologicznym Mutowo.

Demografia[edytuj]

  • Piramida wieku mieszkańców Szamotuł w 2014 roku [6].


Piramida wieku Szamotuly.png

Gospodarka[edytuj]

Wielkopolskie Zakłady Tłuszczowe ADM

W mieście dominuje gospodarka rolno-przemysłowa. Wiąże się to z bogatą bazą surowcową w okolicy.[potrzebny przypis] Funkcjonują tutaj zakłady z branży spożywczej, przedsiębiorstwa produkujące na potrzeby rolnictwa oraz wiele mniejszych, prywatnych zakładów przemysłowych. W mieście działa jeden z największych zakładów tłuszczowych w Polsce[potrzebny przypis] – ADM Szamotuły.

Kultura i oświata[edytuj]

Szamotuły posiadają tradycje kulturalno-oświatowe i folklorystyczne. Folklor szamotulski, stroje, tradycje, melodie i przyśpiewki kultywują kapele Łed Szczuczyna, Zespół Folklorystyczny Szamotuły oraz zespół Małe Szamotuły. Miasto jest siedzibą wielu placówek kulturalnych (Szamotulski Ośrodek Kultury, Biblioteka Publiczna, Powiatowa Biblioteka Publiczna, Muzeum-Zamek Górków z bogatą kolekcją ikon, Ognisko Muzyczne).

Sport[edytuj]

W 1649 r. powstało tu Bractwo Kurkowe, w II poł. XIX w. – gniazdo Towarzystwa Gimnastycznego Sokół, a w 1922 r. – Szamotulski Klub Sportowy, który pod nazwą Sparta Szamotuły działa do dziś z sekcją piłki nożnej. Klub Sparta wykorzystuje obiekty Szamotulskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji (m.in. 2 boiska piłkarskie, płyta treningowa, hala Wacław, basen kąpielowy, kryta pływalnia i korty tenisowe). W Szamotułach ma swą siedzibę szkółka piłkarska FA Szamotuły. W lipcu 2006 w mieście odbywały się mecze fazy grupowej Mistrzostw Europy U-19 w piłce nożnej. W Szamotułach działają też dziecięcy klub sportowy MKS Szamotuły oraz drużyna seniorów Sparta Szamotuły, które niedawno się połączyły i stanowią jedną całość.

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj]

Transport i komunikacja[edytuj]

Szamotuły stanowią węzeł drogowy.

Przez miasto przebiegają drogi wojewódzkie:

Oraz linie kolejowe:

W 2014 przy ul. Zamkowej oddano do użytku śmigłowcowe lądowisko Szamotuły-Szpital. Ok. 11 km na północ od miasta funkcjonuje lądowisko Jaryszewo.

Miasta partnerskie[edytuj]

Lista miasta z którymi władze Szamotuł podpisały umowę o współpracy[9]:

Ludzie związani z Szamotułami[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Szamotuły – Urząd miasta i gminy
  2. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 III 2011 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2013 r.. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2013-07-26. ISSN 1505-5507.
  4. Narodowy Instytut Dziedzictwa: Rejestr zabytków nieruchomych – województwo wielkopolskie. 31 marca 2016; 5 miesięcy temu.
  5. Opis Zamku. Muzeum - Zamek Górków. [dostęp 2013-10-12].
  6. http://www.polskawliczbach.pl/Szamotuly, w oparciu o dane GUS.
  7. Dawny zespół szkół rolniczych to zespół szkół nr 2 http://www.zsnr2-szamotuly.pl/
  8. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 8 czerwca 2014.
  9. Współpraca zagraniczna. Urząd Miasta i Gminy Szamotuły. [dostęp 2011-08-07].

Bibliografia[edytuj]

  • Munch H. Geneza rozplanowania miast wielkopolskich XIII i XIV w., Kraków, 1946
  • Gomolec L. Szamotuły, gród Halszki, Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, z. 2, 1958
  • Jakimowicz T. Architektura 1500-1630, [w.] Dzieje Wielkopolski, T. 1. Do roku 1793. Red. J. Topolski. Poznań, 1969
  • Jakimowicz T. Wyniki wstępnych prac badawczych na zamku w Szamotułach, KAU,18; z. 2, s. 167-176., 1973
  • Gałka W. Z badań nad rozwojem ośrodka miejskiego w Szamotułach do końca XV w., Studia i Materiały do Dziejów Wielkopolski i Pomorza, t. 15(30), z. 2, 1983
  • Stiller J. Zamek w Szamotułach. Historia architektoniczno-budowlana, Maszynopis, 1996
  • Krause E. Badania archeologiczne na zamku Górków w Szamotułach w latach 1973 oraz 1981-1983, [w.] Badania archeologiczne na Ziemi Szamotulskiej. Poznań, 2002

Linki zewnętrzne[edytuj]