Plac Żelaznej Bramy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
(Przekierowano z Plac Za Żelazną Bramą)
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
plac
Żelaznej Bramy
Śródmieście
Plac widziany od strony ulicy Marszałkowskiej
Plac widziany od strony ulicy Marszałkowskiej
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
plac Żelaznej Bramy
plac Żelaznej Bramy
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
plac Żelaznej Bramy
plac Żelaznej Bramy
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
plac Żelaznej Bramy
plac Żelaznej Bramy
Ziemia52°14′23,8″N 21°00′09,8″E/52,239940 21,002720
Bernardo Bellotto, Plac Żelaznej Bramy
Targ na placu w 1894, pierwszy z lewej pałac Lubomirskich
Plac Żelaznej Bramy przed I wojną światową, widoczne wejście do Ogrodu Saskiego
Mur getta przecinający plac w 1941

Plac Żelaznej Bramy – plac w Śródmieściu Warszawy położony pomiędzy ulicami: Marszałkowską, Graniczną, Ptasią i Przechodnią.

Historia nazwy[edytuj]

Nazwa placu wywodzi się od żelaznej bramy, która oddzielała dawne tereny nienależące do Warszawy od Ogrodu Saskiego i planowanej Osi Saskiej. Dawniej cały Ogród Saski był otoczony murem, a na jego teren prowadziło kilka bram.

 Osobny artykuł: Żelazna Brama w Warszawie.

Historia[edytuj]

W XVII w. król Jan Kazimierz nadał tę ziemię staroście warszawskiemu Janowi Wielopolskiemu. W 1693 na tym terenie utworzono jurydykę – prywatne miasteczko, nazwane Wielopolem. Cała miejscowość składała się tylko z czterech ulic, które od 1771 nosiły nazwy: Elektoralna, Ptasia, Żabia i Przechodnia. Plac, wytyczony w pobliżu drogi biegnącej ze Starej Warszawy do Grzybowa, był rynkiem targowym Wielopola[1]. Pierwotnie to miejsce było nazywane placem Targowicy Wielopolskiej[2].

W XVIII w. północną część miasteczka kupiła rodzina Radziwiłłów i wybudowała tam pałac, obecnie nazywany pałacem Lubomirskich. Z kolei inną, znaczną część Wielopola kupił August II w związku z budową Osi Saskiej. Po stworzeniu Ogrodu Saskiego, oddzielono go murem od Wielopola, a przejściem pomiędzy tymi terenami była wspomniana żelazna brama.

W XVIII wieku przy rynku zamieszkała duża grupa ludności żydowskiej[3].

Do Wielopola nadal należał duży plac targowy (obecnie skrzyżowanie ul. Elektoralnej i al. Jana Pawła II), gdzie towary można było kupić znacznie taniej niż w Warszawie, więc zawsze panował tu spory ruch. Plac się nie zmieniał do XIX w. kiedy to od strony Ogrodu Saskiego wybudowano nowe, metalowe ogrodzenie z nową bramą (poprzednia została rozebrana w 1818). W 1841 wybudowano halę targową Gościnny Dwór zaprojektowaną przez Jakuba Gaya. Budynek spłonął we wrześniu 1939[3].

Od drugiej połowy XIX wieku plac był największym targowiskiem Warszawy[4]. Jak wspominał Benedykt Hertz, największy targ odbywał się w piątki (najprawdopodobniej dlatego, że znaczna część straganów należała do Żydów, którzy nie pracowali w soboty ze względu na szabat)[5].

Ok. 1881 przez plac poprowadzono tory tramwaju konnego, który w 1909 zastąpiono tramwajem elektrycznym[3]. W latach 1899–1902 po zachodniej stronie placu wybudowano Hale Mirowskie[6]. W 1935 do placu przebito ulicę Marszałkowską[7].

Od listopada 1940 do listopada 1941 południowo-zachodnim skrajem placu biegła granica warszawskiego getta[8]. Miejsce w dalszym ciągu pełniło funkcje targowiska, jednak w mniejszej skali z uwagi na zamknięcie w getcie ludności żydowskiej[3].

W czasie powstania warszawskiego, 6 sierpnia 1944 oddziały niemieckie dowodzone przez Oskara Dirlewangera po ciężkich walkach przebiły się ulicami Chłodną i Elektoralną do placu Żelaznej Bramy, a następnie przez Ogród Saski do pałacu Brühla – otoczonej przez powstańców siedziby gubernatora dystryktu warszawskiego Ludwiga Fischera[9]. Podczas ewakuacji niemieckiej administracji 9 sierpnia na placu Żelaznej Bramy zastrzelono zastępcę gubernatora Herberta Hummela[9].

W 1944 zburzono lub spalono wszystkie budynki znajdujące się na placu[3].

Po 1945 zlikwidowano biegnącą przez plac Żelaznej Bramy linię tramwajową[3]. W 1965 wokół placu rozpoczęto budowę 16-kondygnacyjnych bloków osiedla Za Żelazną Bramą[2].

Plac Żelaznej Bramy zasadniczo zmienił swój kształt po obróceniu w 1970 o 78 stopni pałacu Lubomirskich w celu zamknięcia perspektywy głównej alei Ogrodu Saskiego i zasłonięcia nieciekawej elewacji hali „Gwardii”[10]. Przed pałacem umieszczono cztery kamienne lwy dłuta Jana Biernackiego stojące pierwotnie przed gmachem Ministerstwa Spraw Wojskowych przy ul. 6 sierpnia[10].

W lipcu 1985 przed pałacem Lubomirskich na osi Ogrodu Saskiego odsłonięto monumentalny pomnik Poległym w Służbie i Obronie Polski Ludowej, nazywany potocznie „pomnikiem utrwalaczy” lub „ubeliskiem”. Pomnik został zdemontowany w 1991[11]. W 2010 w jego miejscu został ustawiony pomnik Tadeusza Kościuszki będący kopią monumentu w Waszyngtonie. W 2008 w południowej części placu w pobliżu al. Piotra Drzewieckiego odsłonięto jeden pomników granic getta.

Przypisy

  1. Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 270.
  2. a b Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 1029. ISBN 83-01-08836-2.
  3. a b c d e f Eugeniusz Szwankowski: Ulice i place Warszawy. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 271.
  4. Benedykt Hertz: Na taśmie 70-lecia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966, s. 51.
  5. Benedykt Hertz: Na taśmie 70-lecia. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1966, s. 52.
  6. Witold Pruss: Tendencje rozwojowe dzielnic Warszawy [w:] Irena Pietrza-Pawłowska (red.) Wielkomiejski rozwój Warszawy do 1918 r.. Warszawa: Wydawnictwo Książka i Wiedza, 1973, s. 230.
  7. Stanisław Łoza: Szkice warszawskie. Warszawa: Państwowy Instytut Wydawniczy, 1958, s. 58.
  8. Mapa Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną, opracowanie kartograficzne Paweł E. Weszpiński [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  9. a b Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 726. ISBN 978-83-240-1057.
  10. a b Juliusz A. Chrościcki, Andrzej Rottermund: Atlas architektury Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Arkady, 1977, s. 222.
  11. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 666. ISBN 83-01-08836-2.

Linki zewnętrzne[edytuj]