Ulica Chłodna w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Flag of Warsaw.svg Warszawa
ulica
Chłodna
Mirów
Długość: 937 m
Ulica Chłodna, widok w kierunku wschodnim
Ulica Chłodna, widok w kierunku wschodnim
Przebieg
Ikona ulica z prawej.svg ul. Elektoralna, Skwer ks. Jerzego
Ikona ulica z lewej.svg ul. Waliców
Ikona ulica skrzyżowanie.svg światła ul. Żelazna
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Wronia
Ikona ulica skrzyżowanie.svg ul. Towarowa
Położenie na mapie Warszawy
Mapa lokalizacyjna Warszawy
ulica  Chłodna
ulica Chłodna
Położenie na mapie województwa mazowieckiego
Mapa lokalizacyjna województwa mazowieckiego
ulica  Chłodna
ulica Chłodna
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
ulica  Chłodna
ulica Chłodna
Ziemia52°14′13,0″N 20°59′18,0″E/52,236944 20,988333
Ulica Chłodna w latach 30. XX wieku, widok w kierunku wschodnim. Widoczna wieża obserwacyjna IV Oddziału Warszawskiej Straży Ogniowej
Drewniany most nad Chłodną łączący małe i duże getto (1942)
Kamienica Markowskiego przy ul. Chłodnej 27
Upamiętnienie muru getta
Instalacja Kładka Pamięci nocą, widok w kierunku zachodnim

Ulica Chłodna – ulica w dzielnicy Wola w Warszawie.

Historia[edytuj]

Ulica Chłodna powstała jako droga narolna wiodąca z placu Mirowskiego do wsi Wola. Po roku 1713 została włączona w skład zaprojektowanej przez Matthäusa Pöppelmanna Osi Saskiej. Noszącą ówcześnie nazwę aleja Wolska ulicę w roku 1770 przecięły w linii obecnej ul. Towarowej Okopy Lubomirskiego z Rogatkami Wolskimi, będącymi jedyną drogą do miasta od strony zachodniej.

Otoczenie początkowego odcinka ulicy stanowiły Koszary Gwardii Konnej Koronnej, zwane od nazwiska pierwszego dowódcy Wilhelma Miera Mirowskimi. Jako ulica będąca obok Grzybowskiej jedną z dróg wyjazdowych w kierunku Wrocławia, Chłodna była atrakcyjnym terenem inwestycyjnym. Dość wcześnie pojawiły się tu kamienice wznoszone jeszcze przed rokiem 1784; były to obiekty jednopiętrowe i w zasadzie położone na końcowym odcinku ulicy – przy Rogatkach Wolskich.

Bardzo intensywny rozwój ulicy nastąpił po roku 1815 i utworzeniu Królestwa Kongresowego; w latach 1816-1818 wybudowano klasycystyczne pawilony Rogatek Wolskich projektu Jakuba Kubickiego. Około roku 1820 na trójkątnym placyku w widłach ul. Elektoralnej i Chłodnej utworzono plac targowy, nazywany Placem Pod Lwem od lwa widniejącego w herbie Łada, należącym do Walickich, którzy byli właścicielami okolicznych dóbr zwanych Walicowem.

2 listopada 1830 ulicą przejechał Fryderyk Chopin opuszczający miasto na zawsze. W znajdującej się za Rogatkami Wolskimi oberży, gdzie młody kompozytor przesiadał się do dyliżansu pocztowego, wysłuchał on kantaty przy akompaniamencie gitary skomponowanej przez Józefa Elsnera w wykonaniu jego kolegów z klasy kompozycji warszawskiego konserwatorium[1][2].

Do roku 1830 przy ulicy powstał szereg obiektów będących najwyższej próby dziełami stołecznej architektury; można by je wymieniać jednym tchem z zabudową takich ulic, jak Franciszkańska, Nowy Świat czy Nalewki. Najwspanialsza powstała pod nr. 11 dla Jana Bogumiła Leńskiego; jej twórcą był zapewne wybitny architekt tamtej doby – Antonio Corazzi lub Fryderyk Albert Lessel.

Kilka kolejnych budynków wystawionych w tamtym czasie przy Chłodnej zaprojektował inny ceniony twórca – Karol Galle. Jedną z jego realizacji była kamieniczka Karola Kijoka, na miejscu której w latach 1912-1913 wzniesiono zachowaną do dziś pod nr. 20 kamienicę Zygmunta Lewina. Jej autorami byli architekci Józef Napoleon Czerwiński i Wacław Heppen; jej unikatową fasadę ozdobił zegar, stąd obiegowa nazwa – Kamienica Pod Zegarem. Wojna roku 1831 nieco spowolniła tempo nowych inwestycji, jednak po tym okresie przy ulicy powstały trzy browary: Fryderyka Brzezińskiego pod nr. 51, Karola Sommera pod nr. 45/47 oraz powstały około roku 1850 browar Jana Szymanowskiego, wzniesiony u zbiegu z Żelazną. Akcentami wysokościowymi okolicy były zamykający perspektywę ulicy kościół św. Karola Boromeusza wybudowany w latach 1841-1849 przy Placu Pod Lwem oraz okrągła wieża IV Oddziału Warszawskiej Straży Ogniowej działającego od roku 1851 w Koszarach Mirowskich.

Wśród twórców kamienic wznoszonych przy Chłodnej w tamtym okresie odnajdujemy nazwiska takich sław, jak Henryk Marconi, Adam Idzikowski, Alfons Kropiwnicki czy Stefan Baliński. Istotną rolę odgrywał też przemysł; przy ulicy działało wiele zakładów przemysłowych, z których z czasem wybił się powstały przy Chłodnej 5 zakład brązowniczy Wincentego Norblina. Po śmierci właściciela fabrykę przejął syn – Ludwik Wincenty Norblin, który był współtwórcą Towarzystwa Akcyjnego Fabryk Metalowych pod firmą „Norblin, Bracia Buch i T.Werner” działającego od 1882 przy ul. Żelaznej.

Dawne browary do tego czasu przejął potentat w branży – Herman Jung oraz pomniejsi fabrykanci – Antoni Bönisch i Jan Boniecki.

Wśród wznoszonych w tym czasie podobnych do siebie budynków wyróżniała się kamienica Kazimierza Granzowa, wybudowana pod nr. 8 według projektu Witolda Lanciego. Po 1885 wznoszone przy Chłodnej kamienice miały staranniej opracowane fasady; twórcy jednej z nich – pod nr. 26 – Stefanowi Szyllerowi zarzucano przesadę w użyciu detali i ozdób. W latach 1899-1902 wzniesiono Hale Mirowskie, które odcięły Chłodną od wschodniej części Osi Saskiej; w tym okresie powstały tez pierwsze kamienice o protosecesyjnej ornamentyce fasad. Silniejsze piętno odcisnął w zabudowie ulicy okres wczesnego modernizmu; w okresie 1910-1914 powstało kilka dość solidnych kamienic, które przetrwały wojnę dzięki nowoczesnej, niepalnej konstrukcji. W początkach XX wieku Chłodna stała się traktem spacerowym dla okolicznej ludności; od roku 1908 kursowały tędy tramwaje elektryczne.

Przy ulicy działały liczne niewielkie fabryczki i wytwórnie; w tym czasie powstał także pod nr. 47 olbrzymi Kino-teatr „Kometa” z widownią na 1500 osób. Sala kinowa znajdowała się też w kinie „Czary” oraz Domu Katolickim im. kardynała Kakowskiego pod nr. 9. Po tym okresie liczne kamienice nadbudowano, jedyny nowy budynek powstał w roku 1938 u zbiegu z Żelazną pod numerem 25.

Rok 1939 nie przyniósł wielkich zniszczeń zabudowy. W listopadzie 1940 ulica na odcinku między Wronią i Żelazną znalazła się w obrębie warszawskiego getta. W grudniu 1941 granica getta w tym rejonie została przesunięta na środek ulicy Żelaznej, co spowodowało podział dzielnicy zamkniętej na tzw. małe i duże getto[3]. Jednocześnie do getta włączono kamienice znajdujące się przy ulicy Chłodnej na odcinku od Żelaznej do Waliców (strona nieparzysta) i Białej (strona parzysta). Mur getta biegł tutaj przy samej krawędzi jezdni.

26 stycznia 1942 nad przelotową Chłodną przy Żelaznej oddano do użytku drewniany most dla ruchu pieszego, zbudowany na wysokości drugiego piętra pomiędzy kamienicami nr 23 i 26. Most został zaprojektowany przez niemiecką firmę Schmied i Muentzermann[4]. Został rozebrany po włączeniu w sierpniu 1942 terenu małego getta i obszaru pomiędzy ulicami Leszno i Chłodną do aryjskiej części miasta[5][6].

Pod pretekstem poszerzenia ulicy w 1942 Niemcy rozebrali pawilony Rogatek Wolskich[5].

W kamienicy Ignacego Partowicza znajdującej się na skrzyżowaniu Chłodnej z Żelazną podczas okupacji znajdował się posterunek niemieckiej żandarmerii – Nordwache. W czasie powstania warszawskiego, 3 sierpnia 1944, placówka została zdobyta przez żołnierzy z batalionu „Chrobry I”[7].

W pierwszych dniach sierpnia 1944 setki mieszkańców ulicy Chłodnej oraz okolicznych ulic zostało wymordowanych podczas Rzezi Woli. Całkowitemu zniszczeniu uległa zabudowa w rejonie ulic Okopowej, Towarowej i Walicowa.

Po upadku powstania Niemcy wysadzili w powietrze absydę kościoła św. Karola Boromeusza. W 1946, zgodnie z decyzjami BOS rozebrano większość wypalonych budynków, włącznie z nadającymi się do remontu, a nawet zachowanymi obiektami zabytkowymi.

W okresie powojennym Chłodna utraciła swe znaczenie komunikacyjne na rzecz przeprowadzonej al. Karola Świerczewskiego (obecnie aleja „Solidarności”).

21 kwietnia 2007 naprzeciwko kamienicy przy Chłodnej 25 Marek Edelman odsłonił mural Tam była kładka [8].

W latach 2010-2011 przeprowadzono generalny remont ulicy na odcinku od Żelaznej do Elektoralnej. Zgodnie z wytycznymi konserwatorskimi zachowano jezdnie z kostki granitowej wraz z szynami tramwajowymi. Wraz z otwarciem 1 października 2011 zrewitalizowanej ulicy odsłonięto Kładkę Pamięci – pomnik składający się z dwóch par stalowych masztów połączonych linami upamiętniający znajdującą się w tym miejscu drewnianą kładkę łączącą w 1942 roku małe i duże getto[9].

Na ulicy zachowała się przedwojenna brukowa nawierzchnia, a także tory tramwajowe pochodzące z pierwszego okresu budowy miejskiej sieci tramwajowej w Warszawie o historycznej szerokości 1525 mm[10].

Przy ulicy znajdują się trzy pomniki granic getta (u zbiegu z ulicą Elektoralną, przy skrzyżowaniu z Żelazną oraz przy Chłodnej 41 przy skrzyżowaniu z Wronią).

Ważniejsze obiekty[edytuj]

Mieszkańcy[edytuj]

Ulica w kulturze masowej[edytuj]

Przypisy

  1. Krystyna Kobylańska: Chopin w kraju. Dokumenty i pamiątki. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1956, s. 271.
  2. Ferdynand Hoesick: Chopin. Życie i twórczość. Tom 1. Warszawa 1810–1831. Kraków: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, 1967, s. 281–282.
  3. Mapa Getto warszawskie. Granice przed wielką akcją likwidacyjną, opracowanie kartograficzne Paweł E. Weszpiński, [w:] Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie – przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Wydawnictwo IFiS PAN, 2001. ISBN 83-87632-83-X.
  4. Igor Piotrowski: Chłodna. Warszawa: Mazowieckie Centrum Kultury u Sztuki, 2007, s. 47. ISBN 978-83-60623-23-7.
  5. a b Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 2. Canaletta-Długosza. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkani, 1996, s. 41. ISBN 83-9066291-4.
  6. Barbara Engelking, Jacek Leociak: Getto warszawskie. Przewodnik po nieistniejącym mieście. Warszawa: Stowarzyszenie Centrum Badań nad Zagładą Żydów, 2013, s. 113. ISBN 978-83-63444-27-3.
  7. Adam Borkiewicz: Powstanie warszawskie. Zarys działań natury wojskowej. Warszawa: Instytut wydawniczy PAX, 1969, s. 109.
  8. Mural „Tam była kładka”. Urząd Dzielnicy Wola m.st. Warszawy, 24 kwietnia 2007. [dostęp 2013-02-25].
  9. Marta Chodorska, Tomasz Chodorski: Warszawa 2011. Najciekawsze realizacje roku. Warszawa: Wydawnictwo HORN, 2012, s. 45. ISBN 978-83-932396-2-7.
  10. Warszawskie tramwaje elektryczne 1908–1998. Cz. II. Warszawa: Wydawnictwa Komunikacji i Łączności, 1998, s. 300. ISBN 83-907574-00.
  11. Adama Czerniakowa dziennik getta warszawskiego 6 IX 1939 – 23 VII 1942, Opracowanie i przypisy Marian Fuks, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa 1983, s. 233.
  12. Dariusz Walczak, Daniel Nalazek, Bartłomiej Maciejewski: Tramwajem przez piekło, czyli komunikacja miejska na terenie Dzielnicy Żydowskiej w Warszawie (1940-1942). Warszawa: Wydawnictwo Eurospinter, 2013, s. 94, 96. ISBN 978-83-63652-01-2.

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]