Obrona Warszawy (1939)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy bitwy stoczonej w 1939. Zobacz też: obrona Warszawy.
Obrona Warszawy
II wojna światowa, Kampania wrześniowa 1939
Płonąca oblężona Warszawa.jpg
Płonąca, zbombardowana przez Luftwaffe w nalocie dywanowym Warszawa, 24 września 1939
Czas 8–28 września 1939
Miejsce Warszawa
Terytorium II Rzeczpospolita
Przyczyna kampania wrześniowa
Wynik Decydujące zwycięstwo Niemców
Strony konfliktu
 II Rzeczpospolita  III Rzesza
Dowódcy
Polska Walerian Czuma
Polska Juliusz Rómmel
Polska Juliusz Zulauf
Polska Marian Porwit
III Rzesza Georg-Hans Reinhardt
Siły
Armia „Warszawa”:
124 000 żołnierzy
175 000 żołnierzy
Straty
W toku walk obronnych poległo w mieście 2 000 żołnierzy, a rany odniosło 15 000. Natomiast straty ludności cywilnej wyniosły: 10 000 zabitych i 50 000 rannych[1]. 1500 zabitych
5000 rannych
Kampania wrześniowa (1 IX – 6 X 1939)

Wybrzeże i Bałtyk (Westerplatte • Gdańsk • Kępa Oksywska • Hel) • granica państwa • Boża Góra • Żory • Krojanty • Chojnice • Lasy Królewskie • Mokra (1 IX) • Pszczyna (1–2 IX) • Częstochowa • Wyry • Mława (1–3 IX) • Grudziądz (1–4 IX) • Bory Tucholskie (1–5 IX) • Jordanów (2 IX) • Węgierska Górka (2–3 IX) • Bukowiec (3 IX) • Borowa Góra (3–6 IX) • Rajsko (4 IX) • Różan (4–6 IX) • Piotrków (5–6 IX) • Tomaszów Mazowiecki (6 IX) • Pułtusk (6–7 IX) • Łódź (6–8 IX) • Łomża • Wizna (7–10 IX) • Wola Cyrusowa (8 IX) • Barak (8 IX) • Iłża (8–9 IX) • Nowogród (8–10 IX) • Warszawa (8–28 IX) • Bzura (9–22 IX) • Jarosław (10–11 IX) • Kałuszyn (11/12 IX) • Przemyśl (11–14 IX) • Brwinów (12 IX) • Lwów (12–22 IX) • Mińsk Mazowiecki (13 IX) • Sochaczew (13–16 IX) • Boratycze (14 IX) • Brześć (14–17 IX) • Modlin (14–29 IX) • Jaworów (15–16 IX) • Hajnówka (17 IX) • Krasnystaw • Kobryń (17–18 IX) • Lasy janowskie (17–20 IX) • Tomaszów Lubelski (17–20 IX i 22–27 IX) • Wilno (18–19 IX) • Wólka Węglowa (19 IX) • Grodno (20–22 IX) • Palmiry (21 IX) • Łomianki (22 IX) • Cześniki (22 IX) • Krasnobród (23 IX) • Husynne (24 IX) • Władypol (26–27 IX) • Szack (28–29 IX) • Parczew (29–30 IX) • Wytyczno (1 X) • Kock (2–6 X)

Stanowisko przeciwlotniczego ckm w pobliżu Dworca Wiedeńskiego
Odezwa generała Waleriana Czumy do mieszkańców stolicy z 7 września 1939
Rozkaz gen. Śmigłego-Rydza w postaci odezwy do mieszkańców Warszawy wydaje przez gen. Rómmla z 16 września 1939
Płonący Zamek Królewski po ostrzale przez artylerię niemiecką 17 września 1939
Płonące elewatory zbożowe przy skrzyżowaniu ulic Bema i Prądzyńskiego zbombardowane przez Luftwaffe 25 września 1939
Adolf Hitler, Walter von Reichenau i sztab Hitlera (widoczni Erwin Rommel i Martin Bormann) obserwują ostrzał Warszawy
Ulica Nowy Świat przy pałacu Staszica. Szkielety zabitych koni, z których mięso zostało zabrane przez głodującą ludność
We wrześniu 1939 poległych w czasie ostrzału artyleryjskiego i bombardowań często chowano na miejskich skwerach. Groby przed kościołem św. Aleksandra na placu Trzech Krzyży

Obrona Warszawybitwa powietrzno-lądowa stoczona w obronie Warszawy w czasie kampanii wrześniowej przez Wojsko Polskie i ludność cywilną z oddziałami 3 i 4 Armii Wehrmachtu oraz jednostkami 1 i 4 Floty Powietrznej Luftwaffe.

Działania wojenne[edytuj | edytuj kod]

Od 1 do 6 września 1939 walkę w obronie stolicy prowadziła Brygada Pościgowa oraz pododdziały Ośrodka Obrony Przeciwlotniczej Warszawa (czynna OPL) i mieszkańcy miasta zorganizowani w ramach biernej OPL.

3 września minister spraw wojskowych, generał dywizji Tadeusz Kasprzycki, rozkazał generałowi brygady Walerianowi Czumie zorganizować obronę miasta przed zagonem pancerno-motorowym zmierzającym z kierunku południowo-zachodniego (niemiecki XVI Korpus Pancerny). Pierwszy Sztab Obrony Warszawy stanowili oficerowie Komendy Głównej Straży Granicznej. Szefem Sztabu mianowany został pułkownik dyplomowany Tadeusz Roman Tomaszewski. Do obrony stolicy skierowano oddziały 5 Dywizji Piechoty z Odwodu Naczelnego Wodza.

6 września Prezydent RP Ignacy Mościcki wraz z władzami państwa, wobec bezpośredniego zagrożenia natarciem niemieckim, ewakuowali się do Nałęczowa. Począwszy od 6 września rozpoczęło się także formowanie obrony cywilnej oraz Robotniczej Brygady Obrony Warszawy.

8 września ok. godz. 14–15.00 oddziały niemieckiej 4 Dywizji Pancernej zajęły Okęcie-Włochy, a po godz. 17.00 od strony Woli i Ochoty dotarły do obrzeży Warszawy gdzie weszły w styczność bojową z obrońcami. Niemcy wycofali się jednak przekładając atak na kolejny dzień[2].

8 września rano od tej samej strony rozpoczął się atak Wehrmachtu na Warszawę. Niemcy próbowali zdobyć stolicę Polski z zaskoczenia siłami dwóch dywizji pancernych (1 i 4 DPanc), które 6 września dokonały skutecznego przełamania frontu polskiego pod Piotrkowem. Atak 4 Dywizji Pancernej Wehrmachtu na Ochotę i Wolę (ulicami Grójecką i Wolską) załamał się wobec skutecznej polskiej obrony i opłacony został wysokimi stratami po stronie niemieckiej[3][potrzebne źródło].

9 września pułkownik dyplomowany Marian Porwit mianowany został dowódcą Odcinka „Warszawa-Zachód”. W dniach 13-15 września miasto zostało całkowicie okrążone. Stefan Starzyński, komisaryczny prezydent miasta i komisarz cywilny jego obrony, odmówił ewakuacji wraz z rządem i stanął na czele cywilnej obrony Warszawy. Na mocy rozkazu Naczelnego Wodza została powołana Armia „Warszawa” pod dowództwem generała dywizji Juliusza Rómmla. Stefan Starzyński powołał Komitet Obywatelski przy Dowództwie Obrony Warszawy, skupiający przedstawicieli wszystkich ugrupowań politycznych Rzeczypospolitej – od PPS, poprzez piłsudczyków, do narodowej demokracji. Propagandą Dowództwa Obrony Warszawy kierował pułkownik Wacław Lipiński.

W dniach 17–22 września garnizon warszawski został wzmocniony przez oddziały Armii „Poznań” i Armii „Pomorze”, które po bitwie nad Bzurą przez Puszczę Kampinoską, przedarły się do stolicy.

Mianem „Warszawskich Termopili” została określona walka 30 Pułku Strzelców Kaniowskich stoczona 21 września w rejonie Wawrzyszewa, gdzie I batalion tego pułku, tracąc 500 ludzi, zatrzymał uderzenie niemieckiej 24 Dywizji Piechoty wsparte czołgami i ogniem 70 dział, umożliwiając przedostanie się do miasta niedobitków z bitwy nad Bzurą.

Dyskusyjną wśród historyków pozostaje rola generała Juliusza Rómmla, który pomimo znacznych sił (w tym batalionu czołgów) nie udzielił wsparcia Grupie Armii generała dywizji Tadeusza Kutrzeby i nie dokonał koordynacji sił Armii Warszawa i znajdujących się w twierdzy Modlin sił Armii Modlin i GO gen. Wiktora Thommée z Armii „Łódź” z Armiami „Poznań” i „Pomorze”.

17 września, po agresji ZSRR na Polskę, przebywający pod Warszawą Adolf Hitler wydał osobisty rozkaz ostrzału artyleryjskiego Zamku Królewskiego dla zmuszenia stolicy Polski do kapitulacji. Kapitulacja Warszawy była uzgodnionym warunkiem niemiecko-sowieckim co do rozbioru terytorium państwa polskiego pomiędzy III Rzeszę a ZSRR. W konsekwencji wojska niemieckie podjęły eskalację działań (niezgodnych z IV konwencją haską) skierowanych przeciwko ludności cywilnej Warszawy, a mających zmusić miasto do jak najszybszej kapitulacji.

 Osobny artykuł: Bombardowanie Warszawy (1939).

25 września został przeprowadzony nalot dywanowy[4] Luftwaffe na Warszawę, zginęło wtedy ok. 10 tys. mieszkańców, 35 tys. zostało rannych, zaś 12% zabudowy miejskiej uległo zniszczeniu. Luftwaffe zbombardowała warszawską gazownię, elektrownię i stację filtrów. Wobec braku prądu zamilkła rozgłośnia radiowa Warszawa II, nadająca z Fortu Mokotowskiego[5]. Ataki te były wstępem do generalnego szturmu miasta, 26 września oddziały niemieckie przeprowadziły natarcie, które jednak nie przyniosło im większych sukcesów[6].

27 września zapadła decyzja o wstrzymaniu walk z uwagi na sytuację ludności cywilnej. Kapitulacja stolicy nastąpiła ostatecznie 28 września. Do niewoli niemieckiej dostało się ok. 120-140 tys. polskich żołnierzy walczących w obronie Warszawy.

28 września 1939 – bezpośrednio po kapitulacji Warszawy – w zawartym w Moskwie Wikiźródła pakcie o granicach i przyjaźni III Rzesza i ZSRR dokonały wbrew prawu międzynarodowemu (Wikiźródła konwencja haska IV z 1907 r.)[7] wytyczenia granicy niemiecko-sowieckiej na okupowanym terytorium Polski.

Struktura organizacyjna i obsada personalna obrony Warszawy[edytuj | edytuj kod]

Organizacja obrony Warszawy[edytuj | edytuj kod]

  • Dowództwo Obrony Warszawy
  • Odcinek „Warszawa-Zachód”
  • Odcinek „Warszawa-Wschód”
  • Odwody

Obsada personalna Dowództwa Obrony Warszawy[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Obrony Warszawy

  • dowódca - gen. bryg. Walerian Czuma (komendant główny SG)
  • I zastępca dowódcy - płk Julian Janowski (I zastępca komendanta głównego SG)
  • II zastępca dowódcy - płk Romuald Niementowski[8] (II zastępca komendanta głównego SG)

Sztab

  • szef sztabu - płk dypl. Tadeusz Roman Tomaszewski
  • zastępca szefa sztabu - ppłk dypl. piech. Stefan Jan Koeb
  • adiutant szefa sztabu - ppor. Stanisław Launhard
  • oficer do zleceń - ppłk. dypl Stanisław Toruń
  • szef Oddziału I - ppłk dypl. Feliks Kwiatek
  • ppłk dypl. Antoni Rogowski (do 7 IX)
  • kpt. rez. Artur Ferencowicz
  • szef Oddziału II - ppłk dypl. Mieczysław Starzyński
  • mjr Jan Michalski
  • mjr Aleksander Kuźmiński zam. przez gestapo w okupowanej Warszawie
  • szef Oddziału III
  • ppłk dypl. Jakub Kozioł (szef sztabu KG SG) zm. w obozie Murnau
  • kpt. dypl. Leon Ryszard Madaliński 1941 wyrokiem sądu AK stracony we Włocławku
  • kpt. Aleksander Józef Zasoński
  • por. Stanisław Marian Sydor
  • por. Stanisław Stopa (do 22 IX 1939)
  • szef Oddziału IV - mjr Alojzy Nowak
  • kwatermistrz - mjr dypl. Edward Józef Ombach
  • kwatermistrz - ppłk. dypl. Władysław Winiarski
  • dowódca artylerii - ppłk Wacław Zielonko-Zielonka (dowódca 3 pac)
  • oficer sztabu - kpt. Wacław Bundyk (do 18 IX 1939)
  • oficer sztabu - mjr Witold Łoziński (od 19 IX 1939)
  • oficer sztabu mjr Władysław Świderski
  • oficer sztabu - kpt. Stanisław Antoni Krysakowski
  • oficer łączności - ppor. Leon Korejwo
  • oficer obserwacyjny - ppor Stanisław Grzeszkowicz † 29 IX 1939
  • oficer obrony przeciwgazowej - por. Witalis Fiedorkiewicz
  • dowódca OPL czynnej - płk Kazimierz Baran
  • zastępca dowódcy - ppłk Franciszek Jórasz
  • szef sztabu - mjr dypl. Antoni Mordasewicz
  • oficer łączności - kpt. Konstanty Adamski
  • dowódca broni pancernych - mjr Julian Tomasz Głowacki (dowódca 3 bpanc)
  • dowódca saperów - ppłk Marceli Rowieński (do 11 IX 1939)
  • dowódca saperów - płk inż. Kazimierz Hertel
  • zastępca dowódcy saperów - płk st. sp. Ludwik Hickiewicz
  • szef propagandy - ppłk dr Wacław Lipiński
  • dowódca łączności - płk dypl. Józef Łukomski
  • zastępca dowódcy łączności - ppłk Edward Gorczyński

Odcinek „Warszawa-Zachód”[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Odcinka „Warszawa-Zachód”

Odcinek „Warszawa-Wschód”[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Odcinka „Warszawa-Wschód”

Odwody[edytuj | edytuj kod]

  • Grupa Pancerno-Motorowa - kpt. Bolesław Kowalski
Warszawa obrona 1939 1.PNG Warszawa obrona 1939.png

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Walki żołnierza polskiego w obronie Warszawy zostały upamiętnione na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie napisem na jednej z tablic po 1945 r. „WARSZAWA 8 - 23 IX 1939”, a po 1990 r. „WARSZAWA-MODLIN 8 - 29 IX 1939”.

Przypisy

  1. J. Ślaski: Polska Walcząca. t. I: Bitwa, Warszawa 1985, s. 149.
  2. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 37. ISBN 978-83-240-1057.
  3. m.in. Obrona barykady na Ochocie i Reduty Wolskiej
  4. Polska.pl, kalendarium - 25 września 1939
  5. Kronika II wojny światowej. pod redakcją Tomasza Jendryczko i Kazimierza Stembrowicza, Świat Książki, Warszawa 2004, ISBN 83-7311-877-2, s. 17
  6. Kalendarium kampanii wrześniowej, wrzesień 1939
  7. Dział III konwencji:"O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego". W czasie II wojny światowej tezę o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego utrzymywali jedynie sygnatariusze paktu z 28.09.1939: III Rzesza i ZSRR. Analiza prawnomiędzynarodowa i stosunek społeczności międzynarodowej do państwa polskiego i jego statusu po wrześniu 1939 p. Henryk Batowski: Rok 1940 w dyplomacji europejskiej. Poznań 1981, Wydawnictwo Poznańskie, ISBN 83-210-0173-4 , s. 11-26 i passim. Por. też: Henryk Batowski: Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941. Kraków 1991, Wydawnictwo Literackie, ISBN 83-08-02284-7.
  8. 7 września 1939 r. razem z ppłk dypl. SG Antonim Rogowskim wyjechał do Rawy Ruskiej celem objęcia dowództwa nad Ośrodkiem Zapasowym SG.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Edward Rost, Pierwotny Sztab Obrony Warszawy w 1939 r., Wojskowy Przegląd Historyczny, Warszawa 1988, Nr 4 (126), ss. 168-174.
  • Ludwik Głowacki, Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo MON, wyd. V, Warszawa 1985, ISBN 83-11-07109-8.
  • Obrona Warszawy 1939 we wspomnieniach, wybór i oprac. Mieczysław Cieplewicz, Eugeniusz Kozłowski, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1984, wyd. I, ISBN 83-11-07128-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]