Obrona Warszawy (1939)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy bitwy stoczonej w 1939. Zobacz też: obrona Warszawy.
Obrona Warszawy
II wojna światowa, Kampania wrześniowa 1939
Ilustracja
Płonąca, zbombardowana przez Luftwaffe w nalocie dywanowym Warszawa, 24 września 1939
Czas 8–28 września 1939
Miejsce Warszawa
Terytorium II Rzeczpospolita
Przyczyna agresja III Rzeszy na Polskę
Wynik decydujące zwycięstwo Niemców
Strony konfliktu
 II Rzeczpospolita  III Rzesza
Dowódcy
Polska Walerian Czuma
Polska Juliusz Rómmel
Polska Juliusz Zulauf
Polska Marian Porwit
III Rzesza Georg-Hans Reinhardt
Siły
Armia „Warszawa”:
124 000 żołnierzy
175 000 żołnierzy
Straty
Poległo ok. 2 000 żołnierzy, a rany odniosło ok. 16 000. Straty ludności cywilnej wyniosły ok. 10 000 zabitych i 50–60 000 rannych[1] 1500 zabitych
5000 rannych
Położenie na mapie Polski w 1939 r.
Mapa lokalizacyjna Polski w 1939 r.
miejsce bitwy
miejsce bitwy
Ziemia52°13′56″N 21°00′30″E/52,232222 21,008333
3 września 1939. Manifestacja po wypowiedzeniu wojny III Rzeszy przez Wielką Brytanię i Francję
Płonący Zamek Królewski po ostrzale przez artylerię niemiecką 17 września 1939
Stanowisko przeciwlotniczego ckm wz. 30 w pobliżu Dworca Wiedeńskiego
Ofiary nalotu przy ul. Ostroroga
Żołnierze niemieccy podczas walk o Warszawę
Żołnierze niemieccy w okopach podczas walk o Warszawę
Mały chłopiec, ofiara niemieckiego bombardowania
Niemieckie czołgi i strzelcy zmotoryzowani na ul. Grójeckiej między ul. Siewierską a ul. Przemyską. Widoczny czołg Pz Kpfw I Ausf A i armata Le IG 18 kal. 75 mm.
Gen. Tadeusz Kutrzeba i gen. Johannes Blaskowitz (z prawej) udają się na rozmowy w sprawie kapitulacji Warszawy. 27 września 1939
Wymarsz polskich żołnierzy do niewoli, 30 września 1939

Obrona Warszawybitwa powietrzno-lądowa stoczona w obronie Warszawy w czasie kampanii wrześniowej przez Wojsko Polskie i ludność cywilną z oddziałami 3 i 4 Armii Wehrmachtu oraz jednostkami 1 i 4 Floty Powietrznej Luftwaffe.

Działania wojenne[edytuj | edytuj kod]

 Zobacz też kategorię: Obrońcy Warszawy (1939).

Od 1 do 6 września 1939 walkę w obronie stolicy prowadziła Brygada Pościgowa oraz pododdziały Ośrodka Obrony Przeciwlotniczej Warszawa (czynna OPL) i mieszkańcy miasta zorganizowani w ramach biernej OPL.

W nocy z 1 na 2 września Prezydent RP Ignacy Mościcki wyjechał z miasta do Błot koło Falenicy[2]. 3 września minister spraw wojskowych, generał dywizji Tadeusz Kasprzycki, rozkazał generałowi brygady Walerianowi Czumie zorganizować obronę miasta przed zagonem pancerno-motorowym zmierzającym z kierunku południowo-zachodniego (niemiecki XVI Korpus Pancerny). Pierwszy Sztab Obrony Warszawy stanowili oficerowie Komendy Głównej Straży Granicznej. Szefem Sztabu mianowany został pułkownik dyplomowany Tadeusz Roman Tomaszewski. Do obrony stolicy skierowano oddziały 5 Dywizji Piechoty z Odwodu Naczelnego Wodza.

6 września Ignacy Mościcki, wobec bezpośredniego zagrożenia natarciem niemieckiego XVI Korpusu Pancernego, który po bitwach pod Piotrkowem i Tomaszowem przełamał front polski, ewakuował się do Nałęczowa. Około 2.00 w nocy 7 września Warszawę opuścił rząd, a Naczelny Wódz Edward Śmigły-Rydz wyjechał do Brześcia[3]. Ewakuacja władz odbywała się wszystkimi środkami transportu, głównie drogami w kierunku Lublina i Siedlec[2]. Propozycji ewakuacji odmówił komisaryczny prezydent miasta Stefan Starzyński[4].

Począwszy od 6 września rozpoczęło się formowanie obrony cywilnej oraz Robotniczej Brygady Obrony Warszawy.

6 września, krótko przed północą, szef propagandy w Sztabie Naczelnego Wodza płk Roman Umiastowski wezwał przez radio mieszkańców Warszawy do udziału w budowie barykad i umocnień wobec bezpośredniego zagrożenia miasta przez Niemców[5]. Jednocześnie wezwał wszystkich mężczyzn zdolnych do noszenia broni, a nie powołanych dotychczas do wojska, do bezzwłocznego opuszczenia stolicy i udania się na wschód, gdzie mieli zostać zmobilizowani[6]. Po interwencji Dowództwa Obrony Warszawy i Stefana Starzyńskiego ok. godz. 3 w nocy wezwanie Umiastowskiego zostało przez radio odwołane[7]. Jednak jeszcze przed świtem 7 września tysiące osób zaczęło opuszczać Warszawę w kierunku wschodnim[6].

8 września ok. godz. 14.00–15.00 oddziały niemieckiej 4 Dywizji Pancernej zajęły Okęcie wraz z lotniskiem, a ok. godz. 17.00 od strony Woli i Ochoty dotarły do obrzeży Warszawy gdzie weszły w styczność bojową z obrońcami[8]. Niemcy wycofali się jednak przekładając atak na kolejny dzień[9].

8 września o godz. 7.00 rano od tej samej strony rozpoczął się atak Wehrmachtu na Warszawę[10]. Niemcy próbowali zdobyć stolicę z zaskoczenia siłami dwóch dywizji pancernych (1 i 4 DPanc), które 6 września dokonały skutecznego przełamania frontu polskiego pod Piotrkowem i Tomaszowem.

9 września pułkownik dyplomowany Marian Porwit mianowany został dowódcą Odcinka „Warszawa-Zachód”. 11 września niemiecka artyleria niemiecka po raz pierwszy zaczęła ostrzeliwać śródmieście równocześnie od strony Okęcia, Marymontu i Pragi[11]. 15 września, w wyniku działań dowodzonej przez gen. Georga von Küchlera 3 Armii na odcinku wschodnim, miasto zostało okrążone[12]. Na mocy rozkazu Naczelnego Wodza została powołana Armia „Warszawa” pod dowództwem generała dywizji Juliusza Rómmla. Stefan Starzyński powołał Komitet Obywatelski przy Dowództwie Obrony Warszawy, skupiający przedstawicieli wszystkich ugrupowań politycznych Rzeczypospolitej – od PPS, poprzez piłsudczyków, do narodowej demokracji. Propagandą Dowództwa Obrony Warszawy kierował pułkownik Wacław Lipiński.

W dniach 17–22 września garnizon warszawski został wzmocniony przez oddziały Armii „Poznań” i Armii „Pomorze”, które po bitwie nad Bzurą przez Puszczę Kampinoską, przedarły się do stolicy.

Mianem „Warszawskich Termopili” została określona walka 30 Pułku Strzelców Kaniowskich stoczona 21 września w rejonie Wawrzyszewa, gdzie I batalion tego pułku, tracąc 500 ludzi, zatrzymał uderzenie niemieckiej 24 Dywizji Piechoty wsparte czołgami i ogniem 70 dział, umożliwiając przedostanie się do miasta niedobitków z bitwy nad Bzurą.

Dyskusyjną wśród historyków pozostaje rola generała Juliusza Rómmla, który pomimo znacznych sił (w tym batalionu czołgów) nie udzielił wsparcia Grupie Armii generała dywizji Tadeusza Kutrzeby i nie dokonał koordynacji sił Armii Warszawa i znajdujących się w twierdzy Modlin sił Armii Modlin i GO gen. Wiktora Thommée z Armii „Łódź” z Armiami „Poznań” i „Pomorze”.

17 września, po agresji ZSRR na Polskę, przebywający pod Warszawą Adolf Hitler wydał osobisty rozkaz ostrzału artyleryjskiego Zamku Królewskiego dla zmuszenia stolicy Polski do kapitulacji. Kapitulacja Warszawy była uzgodnionym warunkiem niemiecko-sowieckim co do rozbioru terytorium państwa polskiego pomiędzy III Rzeszę a ZSRR. W konsekwencji wojska niemieckie podjęły eskalację działań (niezgodnych z IV konwencją haską) skierowanych przeciwko ludności cywilnej Warszawy, a mających zmusić miasto do jak najszybszej kapitulacji.

 Osobny artykuł: Bombardowanie Warszawy (1939).

24 września niemiecka artyleria i lotnictwo nadal atakowały miasto[13], a 25 września został przeprowadzony nalot dywanowy[14]. Niemieckie samoloty zrzuciły wówczas na oblężoną stolicę 560 ton bomb burzących i 72 tony bomb zapalających[15]. Luftwaffe zbombardowała gazownię, elektrownię i Stację Filtrów. Z powodu braku prądu zamilkła rozgłośnia radiowa Warszawa II, nadająca z fortu Mokotowskiego[16]. Ataki te były wstępem do generalnego szturmu miasta, 26 września oddziały niemieckie przeprowadziły natarcie, które jednak nie przyniosło im większych sukcesów[17].

W ostatnich dniach obrony w mieście znajdowało się ok. 3 tys. oficerów i ponad 82 tys żołnierzy[18]. Brakowało jednak amunicji artyleryjskiej gdyż 18 września[19] zostały przerwane dostawy z magazynów w Palmirach[18].

26 września zapadła decyzja o podjęciu rozmów kapitulacyjnych z Niemcami z uwagi na sytuację ludności cywilnej[20]. Akt kapitulacji stolicy podpisano 28 września na terenie dawnej Fabryki Silników Lotniczych Skody na Okęciu.

 Osobny artykuł: Kapitulacja Warszawy (1939).

Niemcy rozpoczęli wkraczanie do miasta 30 września, jednak większe oddziały weszły do Warszawy 1 października[21].

Poległo ok. 2 000, a rannych zostało 16 000 żołnierzy[1]. Broń złożyło ponad 100 000 żołnierzy walczących w obronie Warszawy[1]. Straty wśród ludności cywilnej wyniosły ok. 10 000 zabitych i 50–60 000 rannych[1]. Podczas oblężenia zniszczeniu uległo ok. 10% zabudowy miasta[22].

28 września 1939 – bezpośrednio po kapitulacji Warszawy – w zawartym w Moskwie Wikiźródła pakcie o granicach i przyjaźni III Rzesza i ZSRR dokonały wbrew prawu międzynarodowemu (Wikiźródła konwencja haska IV z 1907 r.)[23] wytyczenia granicy niemiecko-radzieckiej na okupowanym terytorium Polski.

Pierwsze patrole niemieckie pojawiły się w mieście 30 września[1], a większe oddziały 1 października 1939[24]. 5 października 1939 Adolf Hitler przyjął w Alejach Ujazdowskich defiladę wojsk niemieckich[25].

Struktura organizacyjna i obsada personalna obrony Warszawy[edytuj | edytuj kod]

Organizacja obrony Warszawy[edytuj | edytuj kod]

  • Dowództwo Obrony Warszawy
  • Odcinek „Warszawa-Zachód”
  • Odcinek „Warszawa-Wschód”
  • Odwody

Obsada personalna Dowództwa Obrony Warszawy[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Obrony Warszawy

  • dowódca - gen. bryg. Walerian Czuma (komendant główny SG)
  • I zastępca dowódcy - płk Julian Janowski (I zastępca komendanta głównego SG)
  • II zastępca dowódcy - płk Romuald Niementowski[26] (II zastępca komendanta głównego SG)

Sztab

  • szef sztabu - płk dypl. Tadeusz Roman Tomaszewski
  • zastępca szefa sztabu - ppłk dypl. piech. Stefan Koeb
  • adiutant szefa sztabu - ppor. Stanisław Launhard
  • oficer do zleceń - ppłk. dypl Stanisław Toruń
  • szef Oddziału I - ppłk dypl. Feliks Kwiatek
  • ppłk dypl. Antoni Rogowski (do 7 IX)
  • kpt. rez. Artur Ferencowicz
  • szef Oddziału II - ppłk dypl. Mieczysław Starzyński
  • mjr Jan Michalski
  • mjr Aleksander Kuźmiński zam. przez gestapo w okupowanej Warszawie
  • szef Oddziału III
  • ppłk dypl. Jakub Kozioł (szef sztabu KG SG) zm. w obozie Murnau
  • kpt. dypl. Leon Ryszard Madaliński 1941 wyrokiem sądu AK stracony we Włocławku
  • kpt. Aleksander Józef Zasoński
  • por. Stanisław Marian Sydor
  • por. Stanisław Stopa (do 22 IX 1939)
  • szef Oddziału IV - mjr Alojzy Nowak
  • kwatermistrz - mjr dypl. Edward Józef Ombach
  • kwatermistrz - ppłk. dypl. Władysław Winiarski
  • dowódca artylerii - ppłk Wacław Zielonko-Zielonka (dowódca 3 pac)
  • oficer sztabu - kpt. Wacław Bundyk (do 18 IX 1939)
  • oficer sztabu - mjr Witold Łoziński (od 19 IX 1939)
  • oficer sztabu mjr Władysław Świderski
  • oficer sztabu - kpt. Stanisław Antoni Krysakowski
  • oficer łączności - ppor. Leon Korejwo
  • oficer obserwacyjny - ppor Stanisław Grzeszkowicz † 29 IX 1939
  • oficer obrony przeciwgazowej - por. Witalis Fiedorkiewicz
  • dowódca OPL czynnej - płk Kazimierz Baran
  • zastępca dowódcy - ppłk Franciszek Jórasz
  • szef sztabu - mjr dypl. Antoni Mordasewicz
  • oficer łączności - kpt. Konstanty Adamski
  • dowódca broni pancernych - mjr Julian Tomasz Głowacki (dowódca 3 bpanc)
  • dowódca saperów - ppłk sap. Marceli Rewieński (do 11 IX 1939)
  • dowódca saperów - płk inż. Kazimierz Hertel (od 11 IX 1939)
  • zastępca dowódcy saperów - płk st. sp. Ludwik Hickiewicz
  • szef propagandy - ppłk dr Wacław Lipiński
  • dowódca łączności - płk dypl. łącz. Józef Łukomski
  • zastępca dowódcy łączności - ppłk łącz. Edward Gorczyński
  • służby zdrowia – mjr lek. dr Wilhelm Borkowski

Odcinek „Warszawa-Zachód”[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Odcinka „Warszawa-Zachód”

Odcinek „Warszawa-Wschód”[edytuj | edytuj kod]

Dowództwo Odcinka „Warszawa-Wschód”

Odwody[edytuj | edytuj kod]

  • Grupa Pancerno-Motorowa - kpt. Bolesław Kowalski
Warszawa obrona 1939 1.PNG Warszawa obrona 1939.png

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 27.
  2. a b Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 25. ISBN 83-01-04207-9.
  3. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 34. ISBN 978-83-240-1057-8.
  4. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 26. ISBN 83-01-04207-9.
  5. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 33. ISBN 978-83-240-1057-8.
  6. a b Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 34. ISBN 978-83-240-1057-8.
  7. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 10–11.
  8. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 12.
  9. Władysław Bartoszewski: 1859 dni Warszawy. Kraków: Wydawnictwo Znak, 2008, s. 37. ISBN 978-83-240-10578. OCLC 938718461. (pol.)
  10. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 13.
  11. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 15.
  12. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 18.
  13. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 23.
  14. Polska.pl, kalendarium - 25 września 1939
  15. Heroizm oblężonego miasta. Ludność cywilna Warszawy we wrześniu 1939 roku
  16. Kronika II wojny światowej. pod redakcją Tomasza Jendryczko i Kazimierza Stembrowicza, Świat Książki, Warszawa 2004, ​ISBN 83-7311-877-2​, s. 17
  17. Kalendarium kampanii wrześniowej, wrzesień 1939
  18. a b Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 35. ISBN 83-01-04207-9.
  19. Władysław Bartoszewski, Bogdan Brzeziński, Leszek Moczulski: Kronika wydarzeń w Warszawie 1939–1949. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1970, s. 21.
  20. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 36. ISBN 83-01-04207-9.
  21. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 38. ISBN 83-01-04207-9.
  22. Piotr Majewski: Wojna i kultura. Instytucje kultury polskiej w okupacyjnych realiach Generalnego Gubernatorstwa 1939–1945. Warszawa: Wydawnictwo TRIO, 2005, s. 311. ISBN 83-7436-003-8.
  23. Dział III konwencji:"O władzy wojennej na terytorium państwa nieprzyjacielskiego". W czasie II wojny światowej tezę o zaprzestaniu istnienia państwa polskiego utrzymywali jedynie sygnatariusze paktu z 28.09.1939: III Rzesza i ZSRR. Analiza prawnomiędzynarodowa i stosunek społeczności międzynarodowej do państwa polskiego i jego statusu po wrześniu 1939 p. Henryk Batowski: Rok 1940 w dyplomacji europejskiej. Poznań 1981, Wydawnictwo Poznańskie, ​ISBN 83-210-0173-4​ , s. 11-26 i passim. Por. też: Henryk Batowski: Polska dyplomacja na obczyźnie 1939–1941. Kraków 1991, Wydawnictwo Literackie, ​ISBN 83-08-02284-7​.
  24. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 38. ISBN 83-01-04207-9.
  25. Krzysztof Dunin-Wąsowicz: Warszawa w latach 1939–1945. Państwowe Wydawnictwo Naukowe: 1984, s. 44. ISBN 83-01-04207-9.
  26. 7 września 1939 r. razem z ppłk dypl. SG Antonim Rogowskim wyjechał do Rawy Ruskiej celem objęcia dowództwa nad Ośrodkiem Zapasowym SG.
  27. Andrzej Romaniak: Medale, medaliony, plakiety. Katalog zbiorów. Sanok: Muzeum Historyczne w Sanoku, 2005, s. 103. ISBN 83-919305-8-0.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ludwik Głowacki, Obrona Warszawy i Modlina na tle kampanii wrześniowej 1939, Wydawnictwo MON, wyd. V, Warszawa 1985, ​ISBN 83-11-07109-8​.
  • Obrona Warszawy 1939 we wspomnieniach, wybór i oprac. Mieczysław Cieplewicz, Eugeniusz Kozłowski, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1984, wyd. I, ​ISBN 83-11-07128-4​.
  • Stanisław Edward Rost. Pierwotny Sztab Obrony Warszawy w 1939 r.. „Wojskowy Przegląd Historyczny”. 4 (126), 1988. Warszawa: Wojskowy Instytut Historyczny. 

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]