Przejdź do zawartości

Potiomkin (1900)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Potiomkin
Ilustracja
Historia
Stocznia

Mikołajów

Położenie stępki

1898

Wodowanie

26 września 1900

 Rosyjska Cesarska MW
Nazwa

Kniaź Potiomkin Tawriczeskij
Pantielejmon
Potiomkin-Tawriczeskij
Boriec za swobodu

Wejście do służby

1904

Wycofanie ze służby

1919

Los okrętu

samozatopiony w Sewastopolu

Dane taktyczno-techniczne
Wyporność

12 900 ton

Długość

115,3 m

Szerokość

22,2 m

Zanurzenie

8,3 m

Napęd
2 pionowe maszyny parowe potrójnego rozprężania, moc: 10 600 KM, 2 śruby
Prędkość

16,7 węzłów

Zasięg

3600 Mm przy prędkości 10 w.

Uzbrojenie
4 działa 305 mm (2xII)
16 dział 152 mm (16xI)
14 dział 75 mm
4 działa 47 mm
2 działa 63 mm desantowe
5 wyrzutni torpedowych
Załoga

731 ludzi

Multimedia w Wikimedia Commons

Potiomkin, właśc. Kniaź Potiomkin-Tawriczeskij (ros. Князь Потёмкин-Таврический) – rosyjski pancernik, jeden z symboli rewolucji 1905 roku w Rosji.

Służba

[edytuj | edytuj kod]

Budowa

[edytuj | edytuj kod]

Był to pancernik generacji przeddrednotów, według rosyjskiej klasyfikacji – pancernik eskadrowy. Projekt stanowił ostateczne rozwinięcie linii rosyjskich przeddrednotów czarnomorskich, bazując na wcześniejszych okrętach tej klasy. Budowę okrętu rozpoczęto w Mikołajowie w Rosji w 1898 roku (obecnie Mikołaiw na Ukrainie), wodowanie nastąpiło 26 września 1900. Okręt wszedł do służby we Flocie Czarnomorskiej w 1904 roku. Nosił nazwę: „Kniaź Potiomkin Tawriczeskij” na cześć Grigorija Potiomkina, aczkolwiek znany jest głównie pod nazwą skróconą „Potiomkin”.

Bunt załogi w 1905

[edytuj | edytuj kod]

Część marynarzy „Potiomkina” należała do organizacji rewolucyjnej we Flocie Czarnomorskiej, tzw. Centralki. Przewodził im podoficer Grigorij Wakulenczuk. Grupa ta szykowała powstanie w całej Flocie Czarnomorskiej[1]. 27 czerwca 1905 roku (14 czerwca wg kal. juliańskiego), w atmosferze rozruchów rewolucyjnych w Rosji, załoga okrętu samorzutnie zbuntowała się przeciw dowództwu i opanowała okręt. Bezpośrednim powodem wybuchu była odmowa załogi jedzenia barszczu ugotowanego na nieświeżym mięsie i groźba rozstrzelania opornych marynarzy. Dowódca okrętu, kapitan Jewgienij Golikow i pięciu oficerów zostali zabici, a pozostałych oficerów aresztowano. Wcześniej starszy oficer Ippolit Gilarowski śmiertelnie ranił Wakulenczuka[2]. Pod przywództwem kwatermistrza Afanasija Matiuszenki „Potiomkin” oraz torpedowiec № 267, podnosząc czerwone rewolucyjne flagi, wpłynęły następnego dnia do ogarniętej strajkiem Odessy, gdzie następnie ich załogi wspierały rozruchy rewolucyjne[1]. 30 (17 wg kal. juliańskiego) czerwca doszło do spotkania pancernika na morzu z eskadrą okrętów rządowych, której zadaniem było stłumienie buntu. W skład eskadry wchodziło 5 pancerników, krążownik oraz 6 niszczycieli, lecz ich załogi odmówiły strzelania do zbuntowanego okrętu. Do załogi „Potiomkina” przyłączyła się także załoga pancernika „Gieorgij Pobiedonosiec”, lecz następnego dnia poddała swój okręt władzom w Odessie. 2 lipca (19 czerwca wg kal. juliańskiego) powstanie wybuchło także na okręcie szkolnym „Prut”, lecz wkrótce upadło. „Potiomkin” przepłynął tego dnia do Konstancy w Rumunii, lecz odmówiono mu możliwości uzupełnienia zapasów węgla i prowiantu. Po kilku dniach dalszego rejsu po Morzu Czarnym, pancernik ponownie zawinął do Konstancy, gdzie 8 lipca (25 czerwca wg kal. juliańskiego) załoga opuściła okręt. Załoga torpedowca № 267 zdała swój okręt władzom w Sewastopolu.

Pancernik został następnego dnia zwrócony przez Rumunię władzom rosyjskim, po czym jego nazwę, uznaną za zhańbioną, zmieniono 12 października 1905 na „Pantielejmon” (Пантелеймон). 26 listopada 1905 nowa załoga pancernika przystąpiła do powstania w Sewastopolu, w którym tym razem główną rolę odgrywali marynarze krążownika „Oczakow”[3].

Oprócz „Potiomkina”, załogi kilku innych okrętów buntowały się przeciw rządowi carskiemu w latach 1905–1907.

Większość załogi „Potiomkina” pozostała na emigracji w Rumunii lub innych krajach. Część powróciła do Rosji, gdzie 173 było sądzonych. Ponieważ miało to miejsce już po carskim ukazie o złagodzeniu kar za przestępstwa polityczne z 21 października 1905 (wg kal. juliańskiego), tylko Matiuszenko, ujęty latem 1907 r., został skazany na karę śmierci i stracony[4], a pozostali byli skazani na katorgę, więzienie lub wysłani do służby we Flotylli Amurskiej na Dalekim Wschodzie (w stosunku do sądzonych wcześniej marynarzy z innych okrętów zapadło więcej wyroków śmierci).

I wojna światowa, przewrót bolszewicki i wojna domowa

[edytuj | edytuj kod]

„Pantielejmon” brał udział w I wojnie światowej na Morzu Czarnym, uczestnicząc w akcjach sił głównych floty, między innymi w ostrzeliwaniu brzegów Turcji. Okręt służył jako siedziba sztabu dowódcy brygady okrętów liniowych, ale tylko na czas postojów w porcie (podczas wyjść w morze rolę okrętu flagowego przejmował „Jewstafij”)[5]. Na początku działań we wrześniu 1914 roku zdjęto z okrętu charakterystyczne wygięte przednie dźwigi[5]. 18 listopada 1914 wziął udział w potyczce koło przylądka Sarycz z niemieckim krążownikiem liniowym „Goeben” i krążownikiem lekkim „Breslau” (formalnie tureckimi „Yavuz Sultan Selim” i „Midilli”), jednakże z powodu ograniczonej widzialności „Pantielejmon” nie ostrzeliwał w toku bitwy niemieckich okrętów.

10 maja 1915 „Pantielejmon” wziął udział w bitwie pod Bosforem, w której odegrał istotną rolę, celnie ostrzeliwując „Goebena” i trafiając go pociskiem drugiej salwy, wystrzelonej według relacji z odległości 10,4 mili morskiej[6]. Między 21 a 24 maja (st. stylu) okręt otrzymał dwie armaty przeciwlotnicze kalibru 57 mm Nordenfelta oraz wystający do przodu trał dziobowy (fortrał)[7]. 18 września 1915 roku (st. stylu) „Pantielejmon” ostrzeliwał turecki port Zonguldak[8]. Wiosną 1916 roku pancernik został przydzielony do oddziału batumskiego, wspierającego oddziały lądowe nacierające na terytorium tureckie z rejonu Batumi[9]. Między innymi, 1 kwietnia 1916 roku (st. stylu), wspierając natarcie rosyjskie razem z pancernikiem „Rostisław”, okręt wystrzelił aż 680 pocisków kalibru 152 mm[9]. W styczniu 1917 roku okręty rosyjskie odbyły rajdy pod Warnę i Bosfor[10]. W lutym 1917 roku przystąpiono do remontu okrętu w Sewastopolu[11].

Po burżuazyjnej rewolucji lutowej, 13 kwietnia 1917 okręt został przemianowany ponownie na „Potiomkin-Tawriczeskij” (już bez „Kniaź”). Mimo to, przemianowanie okrętu spotkało się ze sprzeciwem rewolucyjnej załogi, która ignorowała zmianę nazwy i wystąpiła z rezolucją o nadanie mu nazwy „Boriec za swobodu” (Борец за свободу – bojownik o wolność)[12]. 28 kwietnia (11 maja) 1917 roku postulat ten został uwzględniony, ale rozkaz o zmianie nazwy na „Boriec za swobodu” ogłoszono dopiero 18 (31) maja[12]. Remont okrętu ukończono w lipcu, po czym uczestniczył on w ćwiczebnych strzelaniach[13]. Po komunistycznej rewolucji październikowej załoga z częścią oficerów przeszła na stronę nowej władzy bolszewickiej[14]. Starsze pancerniki pozostawały od tej poru odstawione w Sewastopolu[14]. Załogi uczestniczyły w walkach o ustanawianie władzy radzieckiej na Krymie. Duża liczba marynarzy pancernika została spieszona, wcielona do oddziałów lądowych i walczyła w wojnie domowej. W maju 1918 został zdobyty w Sewastopolu przez Niemców, później wpadł w ręce białej Armii Ochotniczej gen. Denikina. W kwietniu 1919 roku maszyny pancernika, podobnie jak innych okrętów, zostały wysadzone w powietrze przez interweniujących w wojnie domowej Brytyjczyków, którzy nie chcieli, aby wpadły w ręce bolszewików[13]. W 1924 roku został ostatecznie złomowany[15].

Dane techniczne

[edytuj | edytuj kod]

Uzbrojenie

[edytuj | edytuj kod]

Pancerz

[edytuj | edytuj kod]

W kulturze

[edytuj | edytuj kod]
  • w 1906 roku Tadeusz Miciński napisał dramat osnuty na autentycznych historycznych wydarzeniach buntu marynarzy rosyjskich Floty Czarnomorskiej w 1905 roku na pancerniku „Kniaź Potiomkin”;
  • w 1925 roku reżyser Siergiej Eisenstein nakręcił o buncie na pancerniku film, Pancernik Potiomkin.

Plany i modele

[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. 1 2 J. Bushnell, Mutiny amid Repression. Russian Soldiers in the Revolution of 1905-1906, Indiana University Press, Bloomington 1985, ISBN 0-253-33960-X, s. 60-62.
  2. ↑ N. Bascomb, Czerwony bunt. Jedenaście tragicznych dni na pokładzie pancernika „Potiomkin”, Znak, Kraków 2010, ISBN 9788324013470, s. 106-108 i 132-134.
  3. ↑ A. Asher, The Revolution of 1905. Russia in Disarray, Stanford University Press, Stanford 1988, ISBN 978-0-8047-2327-5, s. 270-271.
  4. ↑ N. Bascomb, Czerwony bunt. Jedenaście tragicznych dni na pokładzie pancernika "Potiomkin", Znak, Kraków 2010, ISBN 9788324013470, s. 418.
  5. 1 2 Mielnikow 2002 ↓, s. 13.
  6. ↑ Denis Kozłow. Boj u Bosfora. „FłotoMastier”, s. 24–26, 4/ 2003 (ros.).
  7. ↑ Mielnikow 2002 ↓, s. 19.
  8. ↑ Mielnikow 2002 ↓, s. 20-21.
  9. 1 2 Mielnikow 2002 ↓, s. 22.
  10. ↑ Mielnikow 2002 ↓, s. 23.
  11. ↑ Mielnikow 2002 ↓, s. 26.
  12. 1 2 Mielnikow 2002 ↓, s. 29.
  13. 1 2 Mielnikow 2002 ↓, s. 30.
  14. 1 2 Mielnikow 2002 ↓, s. 34-35.
  15. ↑ Mielnikow 2002 ↓, s. 36.

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
  • Michał Glock, Legenda pewnego buntu. Pancernik Potiomkin, "Morze, Statki i Okręty" nr 9/2009
  • Rafaił Mielnikow. «Pantielejmon» – «Boriec za swobodu» w mirowoj wojnie i riewolucyi. „Gangut”. Nr 31, s. 13-36, 2002. Sankt Petersburg: Gangut. (ros.). 

Linki zewnętrzne

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Potiomkin_(1900)&oldid=79405833”