Pryszczyca

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Pryszczyca
Aphtae epizooticae
Czynnik chorobotwórczy
Nazwa wirus pryszczycy
Rezerwuar bydło, trzoda chlewna, owce, kozy, bawoły, renifery, wielbłądy, dziki, przeżuwacze
Epidemiologia
Droga szerzenia droga kropelkowa
Prawo

Pryszczyca (afoza, łac. Aphtae epizooticae) – ostra, bardzo zaraźliwa wirusowa choroba zwierząt racicowych hodowlanych i dzikich. Zwana także zarazą pyska i racic. Międzynarodowy skrót nazwy choroby FMD pochodzi od angielskiej nazwy choroby "Foot and mouth disease". Choroba podlegająca w Unii Europejskiej notyfikacji oraz zwalczana w Polsce i Unii z urzędu[1][2].

Choroba ta występuje na całym świecie. Obecnie uważana za najgroźniejszą chorobę zwierząt, jej wystąpienie paraliżuje handel światowy zwierzętami i produktami pochodzenia zwierzęcego. Choroba ta przyczynia się do ogromnych strat ekonomicznych w momencie wystąpienia. Na zakażenie tą chorobą wrażliwe są bydło, trzoda chlewna, owce, kozy, bawoły, renifery, wielbłądy, dziki oraz przeżuwacze dziko żyjące. W obrębie tego samego gatunku wrażliwość na zakażenie jest różna.

Etiologia[edytuj]

 Osobny artykuł: Wirus pryszczycy.

Czynnikiem etiologicznym pryszczycy jest wirus pryszczycy (Picornavirus aphtae)[3] z rodziny Picornaviridae rodzaj Aphtovirus. Znane są następujące serotypy wirusa: O, A, C, SAT1, SAT2, SAT3, Asia1. W ich obrębie zidentyfikowano ponad 60 podtypów. Przebycie choroby wywołanej jednym typem wirusa lub uodpornienie się na jeden typ wirusa nie zabezpiecza przed możliwością zakażenia się innymi serotypami. Serotyp O jest odpowiedzialny za wystąpienie ogniska pryszczycy w Wielkiej Brytanii w lutym 2001 r[4]. Podczas tej epidemii poddano ubojowi z konieczności około 4 milionów zwierząt, z czego 3 940 000 sztuk bydła. Straty gospodarcze wyniosły 13,9 miliarda dolarów[5][6].

Źródła zakażenia i patogeneza[edytuj]

Pryszczyca należy do najbardziej zakaźnych chorób zwierząt. Szerzy się przez kontakt pośredni i bezpośredni (drogą kropelkowa), za pośrednictwem ludzi, zwierząt i roślin, artykułów spożywczych, samochodów, nawierzchni dróg, targowisk, wszelkich przedmiotów, a także z wiatrem (60 km na lądzie i nawet 300 km nad morzem). Droga aerogenna jest jednak głównym sposobem transmisji wirusa[7]. Wirus wydalany jest ze śliną, mlekiem, kałem już w okresie wylęgania choroby po kilku godzinach od zakażenia. Świnie są bardziej odporne od bydła na pryszczycę i może się zdarzyć ze choruje bydło a świnie nie. Chore świnie wydalają wraz z powietrzem wydychanym 1000 krotnie więcej wirusa niż krowy[7] i produkują w ciągu dnia cząstek wirusa[7]. Do zakażenia najczęściej dochodzi poprzez układ pokarmowy lub układ oddechowy. Możliwe jest także zakażenie poprzez spojówki lub skórę w miejscach słabo owłosionych. Po wniknięciu do organizmu wirus namnaża się i tworzy od jednego do kilku pęcherzy pierwotnych. Znikają one bardzo szybko. Następnie wirus trafia do krwi. Następuje powtórne namnożenie się wirusa. Po namnożeniu zarazek znika z krwi i umiejscawia się w miejscach predylekcyjnych w których tworzy pęcherze wtórne.

Objawy[edytuj]

Okres inkubacji 2 do 7 dni, czasami może wynieść 10 dni. Pierwszym objawem jest gorączka, która jest dużo wyraźniej zaznaczona u zwierząt młodych. W obrazie krwi początkowo występuje leukocytoza, później leukopenia.
Owce – pierwsze objawy mogą wystąpić już po 24 godzinach.

Rozróżnia się dwie postacie choroby: postać łagodną i postać złośliwą.

Postać łagodna[edytuj]

Bydło domowe[edytuj]

Pierwszym objawem choroby u bydła domowego jest ślinienie podczas przyjmowania pokarmu oraz tzw. "mlaskanie" związane z otwieraniem i zamykaniem pysk. Następuje podwyższenie temperatury ciała, występują dreszcze, w końcu dochodzi do utraty apetytu i niechęci do jedzenia. Uwidacznia się obrzęk i zaczerwienienie się błony śluzowej pyska. W następstwie tych zmian pojawiają się pęcherze m.in. na skórze szpary międzyracicznej oraz na wymieniu.

Świnie[edytuj]

Wrażliwość świń na pryszczycę jest dużo mniejsza niż bydła w związku z czym nawet gdy choruje bydło świnie mogą nie chorować. Często przebieg pryszczycy u tych zwierząt jest bezobjawowy. Okres wylęgania choroby u świń wynosi od kilkunastu godzin do 5 dni[7]. Pierwszym objawem jest podniesienie się temperatury ciała do 40-41 °C, osłabienie, wychudzenie. Objawy u świń występują w postaci pęcherzy błonie jamy ustnej, na języku, ryju, na skórze międzyracicznej na koronie i piętkach racic co powoduje u nich kulawiznę i powolne lub szybkie zejście puszek rogowych. Pęcherze mogą osiągać średnicę 3 cm[7] i są wypełnione mętnym płynem czasami z krwawym podbiegnięciem. Zakażone pryszczycą lochy prośne mogą ronić. U prosiąt choroba przebiega w formie ostrej z wysoką śmiertelnością.

Owce[edytuj]

Choroba ma przebieg dużo łagodniejszy niż u bydła. Pierwszym objawem jest podniesienie się temperatury ciała 40-41 °C, która może się utrzymywać nawet do 3 dni. Pęcherze pryszczycowe są dużo mniejsze niż u innych zwierząt. Występują na błonie śluzowej jamy ustnej oraz na kończynach.

Kozy[edytuj]

Objawy podobne jak u bydła z tą różnicą, że przebiegają w łagodniejszej formie. W przypadku kóz może nastąpić zanik mleczności. W cięższych przypadkach w okresie ciąży mogą następować poronienia.

Postać złośliwa[edytuj]

Złośliwa postać występuje dopiero w późniejszym okresie choroby. Występuje u zwierząt które zdrowieją, nie występuje u nich gorączka i zaczynają przyjmować pokarm. Zwierzęta te stają się osowiałe, przestają zwracać uwagę na otoczenie. Dodatkowo chwieją się, dyszą, zgrzytają zębami. Następnie padają na ziemię i wkrótce zdychają.

Zmiany anatomopatologiczne[edytuj]

Zmiany anatomopatologiczne w głównej mierze dotyczą miejsc predylekcyjnych w których stwierdza się pęcherze pryszczycowe.

Pęknięty pęcherz pryszczycowy – nadżerka

Pęcherze po pęknięciu pozostawiają nadżerkę, która może przekształcić się w owrzodzenie. Zmiany takie występują na skórze, na błonach śluzowych jamy ustnej oraz w krtani, oskrzelach, przełyku, żołądku, jelitach. U przeżuwaczy zmiany takie występują głównie w żwaczu. W worku osierdziowym stwierdza się zwiększoną ilość płynu. Przy powikłaniach bakteryjnych w różnych częściach ciała występują ogniska ropne.

Rozpoznawanie[edytuj]

W okresie powstawania pęcherzy pryszczyca jest łatwa do rozpoznania. Choroba jest trudna do rozpoznania klinicznego w początkowym i końcowym stadium. Podejrzenie pryszczycy potwierdza się badaniami laboratoryjnymi. Wykonuje się test ELISA, badania reakcji polimeryzacji łańcuchowej, testowe zakażenia doświadczalne[4].

Rozpoznanie różnicowe[edytuj]

Należy uwzględnić różne procesy chorobowe w obrębie jamy ustnej przypominające pryszczycę:

Leczenie[edytuj]

Leczenie pryszczycy jest prawnie zabronione[1].

Zapobieganie i zwalczanie[edytuj]

Pryszczyca jest chorobą zwalczaną z urzędu. W wypadku stwierdzenia choroby zarażone stado oraz wszystkie wrażliwe na pryszczycę zwierzęta znajdujące się w ognisku choroby poddaje się ubojowi z konieczności[1].

Dawniej stosowano Aftyzację

Pryszczyca jest chorobą zwalczaną z urzędu w skali światowej. Obecnie stosuje się dwie metody postępowania przy walce z tą chorobą: pierwsza to eliminacja chorych i podejrzanych zwierząt, druga polega na szczepieniu i eliminacji zaszczepionych zwierząt które zachorowały. Czasami stosuje się kombinację obu metod. Metoda radykalna została zastosowana podczas epidemii z 2001 roku która wystąpiła w Wielkiej Brytanii[5]. Zastosowanie tej metody spowodowało powstanie olbrzymich kosztów w wyniku strat[6] oraz wywołało protesty przeciw wybijaniu zwierząt, natomiast metoda zastosowana w Holandii miała wielu zwolenników. W związku z powyższym coraz częściej dyskutuje się o weryfikacji strategii zwalczania pryszczycy.

Występowanie u ludzi[edytuj]

Inne określone zakażenia wirusowe charakteryzujące się uszkodzeniem skóry i błon śluzowych
Aphtae epizooticae
ICD-10 B08.8

Jako choroba odzwierzęca jest spotykana rzadko a samo zarażenie się jest trudne. Do chwili obecnej opisano kilkaset przypadków pryszczycy u ludzi, ale na podstawie objawów klinicznych i wyników badań laboratoryjnych udowodniono niewiele ponad 40 zachorowań[3]. Przyczyną zachorowań jest bezpośredni kontakt z chorym zwierzęciem (np. lekarz weterynarii) lub najczęściej poprzez spożywanie surowego mleka. Choroba nie powoduje powikłań ani zgonu. Najczęściej występują następujące objawy: gorączka, bóle głowy i kręgosłupa, zaczerwienienie błony śluzowej jamy ustnej, wymioty, pęcherze na wargach, języku, policzkach. Mogą wystąpić także pęcherze na skórze rąk. Przebieg choroby jest łagodny i kończy się wyzdrowieniem w ciągu 8 do 14 dni.

Obecnie najlepiej opisany przypadek pryszczycy u człowieka miał miejsce w Wielkiej Brytanii w roku 1966 w czasie panującej wówczas epizootii. U mieszkańca zapowietrzonej farmy w hrabstwie Northumberland wystąpiły typowe dla pryszczycy objawy kliniczne[8]. Manifestowały się one pęcherzami w jamie ustnej oraz na dłoniach. Pęcherze występowały również pomiędzy palcami u nóg. Pobrane próbki nabłonka z pęcherzy i przesłano do Instytutu Chorób Zwierząt w Pirbright gdzie zdiagnozowano wirus pryszczycy serotyp O, o identycznych właściwościach antygenowych jak wyizolowany od chorego zwierzęcia[8].

Przypisy

  1. a b c Dz. U. z 2006 r. Nr 28, poz. 205
  2. Dz. U. z 2006 r. Nr 24, poz. 182
  3. a b Niedbalski Wiesław, Kęsy Andrzej, Erkiert-Polguj Anna, Polguj Michał. Pryszczyca jako zoonoza. „Medycyna weterynaryjna”. 62 (4), s. 374-376, 2006. 
  4. a b Peter G. G. Jackson, Peter D. Cockcroft: Choroby świń. s. 181-182.
  5. a b Grażyna Paprocka, Andrzej Kęsy. Pryszczyca – występowanie i zwalczanie choroby. „Medycyna weterynaryjna”. 63 (3), s. 251-253, 2006. 
  6. a b Thompson D., Muriel P., Russell D., Osborne P., Bromley A., Rowland M., Creigh-Tyte S., Brown C. Economic costs of the foot-and-mouth disease outbreak in the United Kingdom in 2001. „Rev. Sci. Tech. Off. Int. Epizoot.”. 21, s. 675-687, 2002. 
  7. a b c d e Stanisław Winiarczyk i inni: Choroby zakaźne zwierząt domowych z elementami zoonoz. s. 173-175.
  8. a b R. Armstrong, J. Davie, R. S. Hedger. Foot-and-mouth Disease in Man. „Brit. Med. J.”. 4, s. 529-530, 1967. 

Bibliografia[edytuj]

  • Zenon Wachnik: Zarys chorób zakaźnych zwierząt. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1983. ISBN 83-0103509-9.
  • Cąkała Stanisław i inni, Choroby owiec Państwowe wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1981, Warszawa
  • H. Janowski i inni: Choroby bydła. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1983. ISBN 83-09-00650-0.
  • Joachim Beer: Choroby zakaźne zwierząt domowych. T. 1. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Rolnicze i Leśne, 1980. ISBN 83-09-00012-X.
  • Peter G. G. Jackson, Peter D. Cockcroft: Choroby świń. Wrocław: Elsevier Urban & Partner, 2009. ISBN 978-83-7609-089-4.
  • Stanisław Winiarczyk i inni: Choroby zakaźne zwierząt domowych z elementami zoonoz. Lublin: Wydawnictwo Państwowego Instytutu Weterynaryjnego, 2002. ISBN 83-7259-055-9.

Star of life.svg Zapoznaj się z zastrzeżeniami dotyczącymi pojęć medycznych i pokrewnych w Wikipedii.