Rigel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rigel
β Orionis
Rigel
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Orion
Rektascensja 05h 14m 32,30s[1]
Deklinacja −08° 12′ 06″[1]
Paralaksa (π) 0,00378 ± 0,00034[1]
Odległość 863 ± 77 ly
264,7 ± 23,8 pc
Wielkość obserwowana 0,13[2] (0,05 – 0,18[3])m
Ruch własny (RA) +1,31 ± 0,40[1][4] mas/rok
Ruch własny (DEC) +0,50 ± 0,30[1][4] mas/rok
Prędkość radialna 17,8 ± 0,4[5] km/s
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy błękitny nadolbrzym
Typ widmowy B8 Ia[6]
Masa 23 M[7]
Promień 78,9 ± 7,4 R[8]
Metaliczność [Fe/H] −0,06 ± 0,10[6]
Wielkość absolutna −7,84[9]m
Jasność 1,20 +0,25−0,21×105[8] L
Prędkość obrotu 25 ± 3[7] km/s
Przyspieszenie grawitacyjne 1,75 ± 0,1[7]
Wiek 8 ± 1 mln lat[6]
Temperatura 12 100 ± 150[7] K
Charakterystyka orbitalna
Odległość od Centrum Galaktyki 8361 pc[10]
Mimośród 0,0908[10]
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 19 Ori
2MASS: J05143226-0812060
Bonner Durchmusterung: BD−08°1063
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 194
Boss General Catalogue: GC 6410
Katalog Henry’ego Drapera: HD 34085
Katalog Hipparcosa: HIP 24436
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 1713
SAO Star Catalog: SAO 131907
Algebar; Elgebar[11]

Rigel (beta Orionis, β Ori) – najjaśniejsza gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona, siódma pod względem jasności gwiazda na nocnym niebie (+0,18m). Znajduje się 863 lata świetlne od Słońca.

Nazwa[edytuj]

Tradycyjna nazwa tej gwiazdy, Rigel, wywodzi się od arabskiego ‏رجل الجوزاء اليسرى‎ Rijl Jauza al-Yusra, co oznacza „lewą stopę Środkowego” (Oriona). Po raz pierwszy ukazała się w tym brzmieniu w Tablicach alfonsyńskich w roku 1252[11]. Arabska nazwa pochodzi prawdopodobnie z X wieku[12], „Jauza” („Środkowy”[13]) to starsza nazwa Oriona. Do gwiazdy odnosi się także arabskie wyrażenie ‏رجل الجبار‎ (rijl al-jabbār), czyli „stopa olbrzyma”, która jest źródłem rzadko używanych wariantów takich, jak Algebar oraz Elgebar[11]. W Tablicach alfonsyńskich nazwa jest podzielona na człony: „Rigel” i „Algebar”, z dopiskiem et dicitur Algebar. Nominatur etiam Rigel[14]. Inne określenia z XVII wieku są następujące: Regel (autor – Giovanni Battista Riccioli), Riglon (Wilhelm Schickard), oraz Rigel Algeuze lub Algibbar (Edmund Chilmead)[11]. Międzynarodowa Unia Astronomiczna w 2016 roku formalnie zatwierdziła użycie nazwy Rigel dla określenia tej gwiazdy[15].

Oznaczenie Bayera tej gwiazdy to beta Orionis, ale jest ona najjaśniejszą gwiazdą tej konstelacji, jaśniejszą niż Betelgeza – ta jednak jest gwiazdą zmienną i mogła być czasowo jaśniejsza[13].

Charakterystyka obserwacyjna[edytuj]

Położenie gwiazdy Rigel w gwiazdozbiorze Oriona

Rigel jest najlepiej widoczny w zimowe wieczory na półkuli północnej oraz latem na półkuli południowej[16]. Na południu Rigel jest pierwszą jasną gwiazdą gwiazdozbioru Oriona, którą można dostrzec podczas „wschodu” konstelacji[17]. Rigel jest uznawany za jedną z najważniejszych gwiazd w astronawigacji – ze względu na swoją jasność oraz łatwą lokalizację, gdyż jest widoczny z każdego oceanu na Ziemi (wyjątkiem są obszary znajdujące się na północ od 82° szerokości geograficznej północnej, w środkowej części Oceanu Arktycznego).

Spektroskopia[edytuj]

Od roku 1943 spektrum tej gwiazdy (typu B8) było wykorzystywane jako stabilny punkt odniesienia, na podstawie którego dokonywano klasyfikacji innych gwiazd. Rigel ma Wskaźnik barwy (B–V) o wartości −0,03 (oraz wskaźnik (U-B) o wartości −0,66)[18] co oznacza, że jest on widoczny jako biała bądź błękitno-biała gwiazda[19]. Jednak szczegóły spektrum znacząco się różnią ze względu na okresowe zmiany w atmosferze. Linie spektralne ukazują m.in. emisję, absorpcję, tzw. profil P Cygni oraz odwrotny profil P Cygni bez wyraźnej okresowości[20]. W wyniku tego gwiazda była klasyfikowana jako typ B8 Iab lub B8 Iae przez różnych naukowców[9][21].

Paralaksa[edytuj]

Pomiary paralaksy gwiazdy wykonane przez satelitę Hipparcos wykazały, iż Rigel znajduje się w odległości 863 lat świetlnych, przy błędzie pomiaru rzędu 9%[1]. Na podstawie wcześniejszych pomiarów spektroskopowych dystans szacowano na 360–500 parseków (1200–1600 lat świetlnych)[22][23].

Charakterystyka fizyczna[edytuj]

Rigel jest najprawdopodobniej gwiazdą potrójną. Widocznemu gołym okiem nadolbrzymowi towarzyszy słabsza gwiazda, która sama jest gwiazdą podwójną[13].

Rigel A[edytuj]

Porównanie Słońca i Rigela

Jest to biało-błękitny nadolbrzym, należący do typu widmowego B8. Jego jasność jest około 120 tysięcy razy większa niż jasność Słońca[8]. Średnica Rigela to około 79 średnic naszej Dziennej Gwiazdy[8], masa to 23 masy Słońca, a temperatura to 12 000 K[7]. W przyszłości gwiazda przekształci się w czerwonego nadolbrzyma i zakończy życie w eksplozji supernowej[13].

Rigel należy do gwiazd zmiennych (typu alfa Cygni)[24]. Jego jasność waha się od 0,05 do 0,18m w okresie 25 dni.

Rigel (na lewo i w dół od środka), oświetlana przezeń mgławica IC 2118 i pobliskie gwiazdy

Oddalona o 2,5° na niebie i co najmniej 40 lat świetlnych w przestrzeni mgławica IC 2118 świeci dzięki rozpraszaniu światła tego nadolbrzyma[13].

Towarzysze[edytuj]

Rigel B
Rektascensja 05h 14m 32,049s[25]
Deklinacja −08° 12′ 14,78″[25]
Wielkość obserwowana 6,67[26]m
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy Gwiazda spektroskopowo podwójna
Typ widmowy B9v + B9V[27]
Masa 3,84 M (Ba)[27] oraz 2,94 M (Bb)[27]
Charakterystyka orbitalna
Okres orbitalny 9,86 dnia

W 1822 roku Friedrich Georg Wilhelm Struve odkrył, że Rigel jest gwiazdą wizualnie podwójną[28]. Towarzysząca gwiazda ma jasność 6,8m i jest odległa na niebie o 9,5 sekundy kątowej (pomiar z 2014 r.)[28]. Oba składniki są dostrzegalne przy pomocy większości teleskopów amatorskich, jednak duża różnica w jasności może utrudniać obserwacje w przypadku teleskopów o średnicy poniżej 15 cm[29]. Przy oszacowanej odległości Rigela, odległość Rigela B od gwiazdy centralnej to ponad 2200 au. Od czasu jego odkrycia, nie było żadnego śladu ruchu orbitalnego, chociaż obie gwiazdy charakteryzują się podobnym wspólnym ruchem własnym[28][30]. Minimalny okres orbitalny układu może wynosić około 18 000 lat[27].

W XIX wieku odkryto, że także Rigel B jest gwiazdą podwójną, której składniki są bardzo podobne i widoczne na niebie w odległości kątowej zmieniającej się od niecałych 0,1″ do prawie 0,2″[31]. Interferometria plamkowa w 2009 roku pozwoliła zaobserwować dwie prawie identyczne gwiazdy, oddalone o 0,124″[31]. Mają one obserwowaną wielkość 7,6m, a szacowany okres orbitalny tej pary to 63 lata[27].

Widmo gwiazdy Rigel B wskazuje, że jest to gwiazda spektroskopowo podwójna, składająca się z dwóch gwiazd ciągu głównego, których okres orbitalny jest równy 9,86 dnia. Obie z nich należą do typu widmowego B9. Rigel B może być zatem układem potrójnym, choć nie jest to pewne; także Rigel A był podejrzewany o podwójność, jednak aktywność atmosfer nadolbrzymów czasem imituje obecność towarzyszącej gwiazdy[32].

Gwiazda o jasności 15,4m, oddalona o 44,6 sekund łuku na północ jest uznawana jako czwarty składnik układu (składnik D), jednak nie wiadomo, czy istnieje fizyczna relacje między nią a resztą układu, czy też jest to przypadkowe ustawienie[28]. Jeśli jest związana z pozostałymi, to jest to pomarańczowy karzeł należący do typu widmowego K, okrążający je w czasie rzędu ćwierć miliona lat[13].

Znaczenie kulturowe[edytuj]

Rigel prawdopodobnie jest gwiazdą znaną jako „Palec Orvandila” w mitologii nordyckiej[33].

W chińskiej astronomii Rigel jest siódmą gwiazdą, tworzącą „Asteryzm Trzech Gwiazd”, czyli 参宿七 (Shēnxiù Qī).

W Japonii Ród Minamoto wybrał Rigela na swój symbol ze względu na jego białą barwę, nazywając go Genji-boshi (源氏星), podczas gdy Ród Taira wybrał Betelgezę. Oba klany brały udział w Wojnie Gempei; postrzegane były jako dwie gwiazdy, które rozdzielał jedynie Pas[34][35][36]. W Japonii Rigel znany był również jako Gin-waki (銀脇), czyli „Srebrna gwiazda przy pasie” (jap. Mitsu-boshi).

Zobacz też[edytuj]

Przypisy[edytuj]

  1. a b c d e f F. van Leeuwen. Validation of the new Hipparcos reduction. „Astronomy and Astrophysics”. 474, s. 653–664, listopad 2007. DOI: 10.1051/0004-6361:20078357. arXiv:0708.1752. Bibcode2007A&A...474..653V. 
  2. Ducati. VizieR Online Data Catalog: Catalogue of Stellar Photometry in Johnson’s 11-color system. „CDS/ADC Collection of Electronic Catalogues”. 2237, s. 0, 2002. Bibcode2002yCat.2237....0D (ang.). 
  3. E.F. Guinan, J.A. Eaton, R. Wasatonic, H. Stewart i inni. Times-Series Photometry & Spectroscopy of the Bright Blue Supergiant Rigel: Probing the Atmosphere and Interior of a SN II Progenitor. „Proceedings of the International Astronomical Union”. 5, s. 359, 2010. DOI: 10.1017/S1743921310009798. Bibcode2010HiA....15..359G (ang.). 
  4. a b Rigel w bazie SIMBAD (ang.)
  5. G.A. Gontcharov. Pulkovo Compilation of Radial Velocities for 35 495 Hipparcos stars in a common system. „Astronomy Letters”. 32 (11), s. 759–771, listopad 2006. DOI: 10.1134/S1063773706110065. Bibcode2006AstL...32..759G (ang.). 
  6. a b c N. Przybilla, K. Butler, S.R. Becker, R.P. Kudritzki. Quantitative spectroscopy of BA-type supergiants. „Astronomy and Astrophysics”. 445 (3), s. 1099–1126, January 2006. DOI: 10.1051/0004-6361:20053832. Bibcode2006A&A...445.1099P (ang.). 
  7. a b c d e N. Przybilla. Mixing of CNO-cycled matter in massive stars. „Astronomy and Astrophysics”. 517, s. A38, 2010. DOI: 10.1051/0004-6361/201014164. Bibcode2010A&A...517A..38P (ang.). 
  8. a b c d Ehsan Moravveji, Edward F. Guinan, Matt Shultz, Michael H. Williamson i inni. Asteroseismology of the nearby SN-II Progenitor: Rigel. Part I. The MOST High-precision Photometry and Radial Velocity Monitoring. „The Astrophysical Journal”. 747 (1), s. 108–115, March 2012. DOI: 10.1088/0004-637X/747/2/108. Bibcode2012ApJ...747..108M (ang.). 
  9. a b M. Shultz, G.A. Wade, V. Petit, J. Grunhut i inni. An observational evaluation of magnetic confinement in the winds of BA supergiants. „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. 438, s. 1114, 2014. DOI: 10.1093/mnras/stt2260. arXiv:1311.5116. Bibcode2014MNRAS.438.1114S. 
  10. a b Anderson E., Francis C.: HIP 24436 (ang.). W: Extended Hipparcos Compilation (XHIP) [on-line]. VizieR, 2012. [dostęp 2017-06-21].
  11. a b c d Allen, Richard Hinckley: Star Names: Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications Inc., 1963, s. 312–13. ISBN 0-486-21079-0.
  12. Paul Kunitzsch: Arabische Sternnamen in Europa. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1959, s. 46. OCLC 459286272.
  13. a b c d e f Jim Kaler: RIGEL (Beta Orionis) (ang.). W: STARS [on-line]. 2009-06-26. [dostęp 2017-06-27].
  14. P. Kunitzsch. The Star Catalogue Commonly Appended to the Alfonsine Tables. „Journal for the History of Astronomy”. 17, s. 89, 1986. Bibcode1986JHA....17...89K. 
  15. Naming Stars. Międzynarodowa Unia Astronomiczna, 2017-02-01. [dostęp 2017-05-27].
  16. Appendix C. W: Fred Schaaf: The Brightest Stars. Hoboken, New Jersey: 2008, s. 257. ISBN 0-471-70410-5.
  17. David Ellyard, Wil Tirion: The Southern Sky Guide. Wyd. 3rd. Port Melbourne, Victoria: 2008, s. 58–59. ISBN 978-0-521-71405-1.
  18. B. Nicolet. Photoelectric photometric Catalogue of homogeneous measurements in the UBV System. „Astronomy and Astrophysics Supplement Series”. 34, s. 1–49, 1978. Bibcode1978A&AS...34....1N (ang.). 
  19. The Colour of Stars. W: Australia Telescope, Outreach and Education [on-line]. Commonwealth Scientific and Industrial Research Organisation, 2004. [dostęp 2016-05-09].
  20. Sara Rother: A time series study of Rigel, a B8Ia supergiant. 2009.
  21. J. Bally. Overview of the Orion Complex. „Handbook of Star Forming Regions”, s. 459, 2008. arXiv:0812.0046. Bibcode2008hsf1.book..459B. 
  22. R.M. Humphreys. Studies of luminous stars in nearby galaxies. I. Supergiants and O stars in the Milky Way. „Astrophysical Journal”. 38, s. 309, 1978. DOI: 10.1086/190559. Bibcode1978ApJS...38..309H. 
  23. Dorrit Hoffleit, Carlos Jaschek: The Bright star catalogue. Wyd. 5. Yale University Observatory, 1991.
  24. Ehsan Moravveji, Andres Moya, Edward F. Guinan. Asteroseismology of the nearby SN-II Progenitor: Rigel. Part II. ε-mechanism Triggering Gravity-mode Pulsations?. „The Astrophysical Journal”. 749 (1), s. 74–84, April 2012. DOI: 10.1088/0004-637X/749/1/74. Bibcode2012ApJ...749...74M (ang.). 
  25. a b DENIS Consortium. VizieR Online Data Catalog: The DENIS database (DENIS Consortium, 2005). „VizieR On-line Data Catalog: B/denis. Originally published in: 2005yCat.2263....0T”. 1, 2005. Bibcode2005yCat....102002D (ang.). 
  26. Sanford. The Spectrographic Orbit of the Companion to Rigel. „Astrophysical Journal”. 95, s. 421, 1942. DOI: 10.1086/144412. Bibcode1942ApJ....95..421S (ang.). 
  27. a b c d e Tokovinin. MSC - a catalogue of physical multiple stars. „Astronomy & Astrophysics Supplement Series”, 1997. DOI: 10.1051/aas:1997181. Bibcode1997A&AS..124...75T. 
  28. a b c d Mason et al.: WDS J05145-0812A. W: The Washington Double Star Catalog [on-line]. VizieR, 2014.
  29. Robert, Jr. Burnham: Burnham’s Celestial Handbook. Nowy Jork: 1978, s. 1300.
  30. Peter Jedicke, Levy, David H.: The New Cosmos. Waukesha: 1992, s. 48–53.
  31. a b Mason, William I. Hartkopf, Douglas R. Gies, Todd J. Henry i inni. The High Angular Resolution Multiplicity of Massive Stars. „The Astronomical Journal”, 2009. DOI: 10.1088/0004-6256/137/2/3358. arXiv:0811.0492. Bibcode2009AJ....137.3358M. 
  32. Spectroscopic Binary Catalogue (SB9). W: D.Pourbaix [on-line]. [dostęp 2016-03-13].
  33. Richard Cleasby, An Icelandic-English Dictionary, Clarendon Press, 1874, s.v. auvandils-tá.
  34. Steve Renshaw, Saori Ihara: Yowatashi Boshi; Stars that Pass in the Night. Griffith Observer, październik 1999. [dostęp 2016-05-09].
  35. „Daijirin”, s. 815 ​ISBN 978-4-385-13902-9​.
  36. Hōei Nojiri „Shin seiza jyunrei”, s. 19 ​ISBN 978-4-12-204128-8​.