Rigel

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Rigel
β Orionis
Położenie gwiazdy Rigel w gwiazdozbiorze Oriona
Położenie gwiazdy Rigel w gwiazdozbiorze Oriona
Dane obserwacyjne (J2000)
Gwiazdozbiór Orion
Rektascensja 05h 14m 32,30s
Deklinacja -08° 12′ 06″
Odległość 863 ± 77 ly
264,7 ± 23,8 pc
Wielkość obserwowana 0,03 – 0,3m
Charakterystyka fizyczna
Rodzaj gwiazdy błękitny nadolbrzym
Typ widmowy B8 Ia
Wielkość absolutna -6,98m
Alternatywne oznaczenia
Oznaczenie Flamsteeda: 19 Ori
Bonner Durchmusterung: BD -08°1063
Fundamentalny katalog gwiazd: FK5 194
Boss General Catalogue: GC 6410
Katalog Henry’ego Drapera: HD 34085
Katalog Hipparcosa: HIP 24436
Katalog Jasnych Gwiazd: HR 1713
SAO Star Catalog: SAO 131907
Algebar; Elgebar

Rigel (beta Orionis, β Orionis) – gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona, siódma pod względem jasności gwiazda na niebie (0,18 wielkości gwiazdowej). Mimo że nazwana beta Orionis, jest najjaśniejszą gwiazdą tej konstelacji, jaśniejszą niż Betelgeza.

Właściwości fizyczne[edytuj]

Porównanie Słońca i Rigela

Paralaksa[edytuj]

Pomiary paralaksy gwiazdy wykonane przez satelitę Hipparcos wykazały, iż Rigel znajduje się w odległości 863 lat świetlnych, przy błędzie pomiaru rzędu 9%[1]. Na podstawie wcześniejszych pomiarów spektroskopowych dystans szacowano na 360-500 parseków (1200-1600 lat świetlnych)[2][3].

Widoczność[edytuj]

Zaliczana jest ona do klasy B8 nadolbrzymów, jej jasność jest około 40 do 66 tysięcy razy większa niż jasność Słońca. Masa Rigela to 17 mas Słońca, średnica 60 średnic naszej Dziennej Gwiazdy, temperatura powierzchni sięga 11 000 K.

Rigel należy do gwiazd zmiennych. Jego jasność waha się od 0,03 do 0,3 wielkości gwiazdowej w okresie 25 dni. Jest on siódmą najjaśniejszą gwiazdą na niebie (poza Słońcem). Pomimo iż jest oznaczony jako beta Orionis, prawie zawsze jest jaśniejszy od alfy Orionis (Betelgezy).

O północy 12 grudnia oraz o godzinie 21:00 w dniu 24 stycznia, Rigel jest najlepiej widoczny w zimowe wieczory na półkuli północnej oraz latem na półkuli południowej[4]. Na południu Rigel jest pierwszą jasną gwiazdą gwiazdozbioru Oriona, którą można dostrzec podczas „wschodu” konstelacji[5]. Rigel jest uznawany za jedną z najważniejszych gwiazd w nawigacji, ze względu na swoją jasność oraz łatwą lokalizację, gdyż jest widoczny z każdego oceanu na Ziemi (wyjątkiem są obszary znajdujące się na północ od 82° szerokości geograficznej).

Spektroskopia[edytuj]

Od roku 1943 spektrum tej gwiazdy (typu B8) było wykorzystywane jako stabilny punkt odniesienia, na podstawie którego dokonywano klasyfikacji innych gwiazd. Rigel posiada Wskaźnik barwy (B–V) o wartości −0,03, co oznacza, że jest on widoczny jako biała bądź błękitno-biała gwiazda[6]. Jednak szczegóły spektrum znacząco się różnią ze względu na okresowe zmiany w atmosferze. Linie spektralne ukazują m.in emisję, absorpcję, tzw. profil P Cygni oraz odwrotny profil P Cygni bez wyraźnej okresowości[7]. W wyniku tego gwiazda była klasyfikowana jako typ B8 Iab lub B8 Iae przez różnych naukowców[8][9].

Układ gwiazd[edytuj]

Rigel jest gwiazdą potrójną. Główny składnik (Rigel A) okrążają dwa mniejsze Rigel B i Rigel C, które dodatkowo krążą wzajemnie wokół siebie po orbicie o średnicy 28 jednostek astronomicznych. Orbita dwóch mniejszych składników, po której poruszają się one wokół składnika głównego, szacowana jest na 2000 jednostek astronomicznych.

Rigel był znany jako gwiazda wizualnie podwójna co najmniej od roku 1822, gdy jego pomiarów dokonywał Friedrich Georg Wilhelm von Struve.[10] Towarzysząca gwiazda ma jasność 6.7 magnitudo, a przy rozdzieleniu kątowy o wartości 9.5 sekund łuku oba składniki są dostrzegalne przy pomocy większości teleskopów amatorskich.[10] Jednak duża różnica w jasności może utrudniać obserwacje w przypadku teleskopów o srednicy poniżej 15 cm. [11] Przy oszacowanej odległości Rigela, rozdzielenie kątowe Rigela B od jego gwiazdy macierzystej wynosi ponad 2200 AU. Od czasu jego odkrycia, nie było żadnego śladu ruchu orbitalnego, chociaż obie gwiazdy charakteryzują się podobnym wspólnym ruchem własnym. [10][12] Minimalny okres orbitalny układu może wynosić ok. 18 000 lat.[13]

Od XIX wieku, Rigela B ogłaszano jako gwiazdę binarną składającą się z dwóch równych składników, ze zmierzonym rozdzieleniem o wartości wahającej się od niecałych 0.1" do prawie 0.2". W 2009 roku przeprowadzono interferometrię, która wykazała istnienie dwóch prawie identycznych składników, oddalonych o 0.124".[14] Obie gwiazdy mają obserwowaną wielkość 7.6 mag., a ich szacowany okres orbitalny wynosi 63 lata.[13]

Rigel B jest układem spektroskopowym, składającym się z dwóch gwiazd ciągu głównego, których okres orbitalny wynosi 9.86 dnia. Obie z nich należą do typu widmowego B9. Te gwiazdy nie wydają się “uzupełniać” wizualnych binarnych składników B oraz C, zatem układ może być potrójny, lecz ich prawdziwe rozmieszczenie nie jest pewne.[15]

Gwiazda o jasności 15.4 magnitudo, oddalona o 44.6 sekund łuku na północ jest uznawana jako czwarty składnik układu (składnik D), jednak nie wiadomo czy istnieje fizyczna relacje między nią a resztą układu, czy tez jest to przypadkowe ustawienie.[10]

Etymologia[edytuj]

Obecna nazwa Rigel po raz pierwszy ukazała się w Tablicach alfonsyńskich w roku 1252; pochodzi ona z arabskiego Rijl Jauza al-Yusra, co oznacza „lewą stopę Środkowego” (Oriona)[16]. Z kolei arabska nazwa pochodzi prawdopodobnie z X wieku[17]. „Jauzah” była właściwą nazwą Oriona, nazwa alternatywna brzmiała رجل الجبار (riǧl al-ǧabbār), czyli „stopa olbrzyma”, która jest źródłem rzadko używanych wariantów takich, jak Algebar oraz Elgebar. W Tablicach alfonsyńskich widnieje nazwa, podzielona na człony: "Rigel" i "Algebar", z dopiskiem "et dicitur Algebar. Nominatur etiam Rigel."[18]Inne określenia z XVII wieku są następujące: Regel (autor - Giovanni Battista Riccioli), Riglon (Wilhelm Schickard), oraz Rigel Algeuze lub Algibbar (Edmund Chilmead)[16].

Rigel prawdopodobnie jest gwiazdą, znaną jako „Palec Orvandila” w mitologii nordyckiej[19].

W chińskiej astronomii, Rigel jest siódmą gwiazdą, tworzącą "Asteryzm Trzech Gwiazd", czyli 参宿七 (Shēnxiù Qī). W Japonii, Ród Minamoto wybrał Rigela ze względu na jego białą barwę jako swój symbol, nazywając go Genji-boshi (源氏星), podczas gdy Ród Taira wybrał Betelgezę. Oba klany brały udział w Wojnie Gempei; postrzegane były jako dwie gwiazdy, które rozdzielał jedynie Pas[20][21][22]. W Japonii Rigel znany był również jako Gin-waki, (銀脇), czyli "Srebrna gwiazda przy pasie (jap. Mitsu-boshi)."

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. F. van Leeuwen. Validation of the new Hipparcos reduction. „Astronomy and Astrophysics”. 474, s. 653–664, November 2007. DOI: 10.1051/0004-6361:20078357. arXiv:0708.1752 (ang.). Bibcode2007A&A...474..653V. 
  2. R. M. Humphreys. Studies of luminous stars in nearby galaxies. I. Supergiants and O stars in the Milky Way. „Astrophysical Journal”. 38, s. 309, 1978. DOI: 10.1086/190559. Bibcode1978ApJS...38..309H. 
  3. Dorrit Hoffleit, Carlos Jaschek: The Bright star catalogue. Wyd. 5. Yale University Observatory, 1991.
  4. Appendix C. W: Schaaf, Fred: The Brightest Stars. Hoboken, New Jersey: 2008, s. 257. ISBN 0-471-70410-5.
  5. Ellyard, David, Tirion, Wil: The Southern Sky Guide. Wyd. 3rd. Port Melbourne, Victoria: 2008, s. 58–59. ISBN 978-0-521-71405-1.
  6. The Colour of Stars. W: Australia Telescope, Outreach and Education [on-line]. 2004. [dostęp 2016-05-09].
  7. Rother, Sara: A time series study of Rigel, a B8Ia supergiant. 2009.
  8. M. Shultz, G. A. Wade, V. Petit, J. Grunhut i inni. An observational evaluation of magnetic confinement in the winds of BA supergiants. „Monthly Notices of the Royal Astronomical Society”. 438, s. 1114, 2014. DOI: 10.1093/mnras/stt2260. arXiv:1311.5116 (ang.). Bibcode2014MNRAS.438.1114S. 
  9. J. Bally. Overview of the Orion Complex. „Handbook of Star Forming Regions”, s. 459, 2008. arXiv:0812.0046 (ang.). Bibcode2008hsf1.book..459B. 
  10. a b c d Washington Double Star Catalogue. W: US Naval Observatory [on-line]. [dostęp 13 Marzec 2016].
  11. Robert, Jr. Burnham: Burnham's Celestial Handbook. Nowy Jork: 1978, s. 1300.
  12. Peter Jedicke, Levy, David H.: The New Cosmos. Waukesha: 1992.
  13. a b Tokovinin. MSC - a catalogue of physical multiple stars. „Astronomy & Astrophysics Supplement Series”. DOI: 10.1051/aas:1997181. Bibcode1997A&AS..124...75T. 
  14. Mason, William I. Hartkopf, Douglas R. Gies, Todd J. Henry i inni. The High Angular Resolution Multiplicity of Massive Stars. „The Astronomical Journal”. DOI: 10.1088/0004-6256/137/2/3358. arXiv:0811.0492 (ang.). Bibcode2009AJ....137.3358M. 
  15. Spectroscopic Binary Catalogue (SB9). W: D.Pourbaix [on-line]. [dostęp 13 Marzec 2016].
  16. a b Allen, Richard Hinckley: Star Names: Their Lore and Meaning. Nowy Jork: Dover Publications Inc., 1963, s. 312–13. ISBN 0-486-21079-0.
  17. Kunitzsch, Paul: Arabische Sternnamen in Europa. Wiesbaden: Otto Harrassowitz, 1959, s. 46. OCLC 459286272.
  18. P. Kunitzsch. The Star Catalogue Commonly Appended to the Alfonsine Tables. „Journal for the History of Astronomy”. 17, s. 89, 1986. Bibcode1986JHA....17...89K. 
  19. Richard Cleasby, An Icelandic-English Dictionary, Clarendon Press, 1874, s.v. auvandils-tá.
  20. Steve Renshaw, Saori Ihara: Yowatashi Boshi; Stars that Pass in the Night. październik 1999. [dostęp 2016-05-09].
  21. "Daijirin" s. 815 ISBN 978-4-385-13902-9
  22. Hōei Nojiri "Shin seiza jyunrei" p. 19 ISBN 978-4-12-204128-8

Linki zewnętrzne[edytuj]