Roland Barthes

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Roland Barthes
Roland Gérard Barthes
ilustracja
Data i miejsce urodzenia 12 listopada 1915
Cherbourg
Data i miejsce śmierci 25 marca 1980
Paryż
Zawód, zajęcie krytyk literacki, filozof
Narodowość francuska Francja
Faksymile

Roland Barthes fr: ʀɔlɑ̃: baʀt, (ur. 12 listopada 1915 w Cherbourgu, zm. 25 marca 1980 w Paryżu) – francuski filozof, krytyk literacki, pisarz, czołowy przedstawiciel strukturalizmu i poststrukturalizmu francuskiego, teoretyk semiologii.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Urodził się jako syn Louisa Barthes’a, służącego wówczas w marynarce wojennej, oraz jego towarzyszki życia Henriette Binger. Ojca stracił wcześnie – Louis Barthes poległ podczas bitwy morskiej na Morzu Północnym. Lata dzieciństwa spędził w Bajonnie, wychowywany przez matkę i ciotkę, kobietę bardzo muzykalną, która udzielała mu lekcji gry na fortepianie; w 1924 roku razem z matką przeprowadzili się do Paryża. W autobiograficznym tekście Barthes wspomina: "W mojej przeszłości najbardziej fascynuje mnie dzieciństwo; to właśnie ono – i tylko ono – kiedy spoglądam wstecz – sprawia, że nie żałuję czasu minionego".

Przez całe życie wielkie znaczenie miał dla Barthes’a teatr. Już jako uczeń udzielał się w szkolnej trupie teatralnej – jedną z jego najważniejszych ról była rola króla Dariusza. W pracy maturalnej zajmował się tragedią grecką. Swoje Essais critiques poświęcił teatrowi awangardowemu.

Barthes był bardzo obiecującym studentem, studiował w latach 1935-1939 na Sorbonie, a licencjat uzyskał na podstawie pracy z literatury klasycznej. Naukę często musiał przerywać ze względu na zły stan zdrowia – cierpiał na gruźlicę, często musiał udawać się do sanatorium. To właśnie z tego względu musiał pożegnać się z myślą o dalszej karierze akademickiej, z tego też względu nie został powołany do armii w chwili wybuchu II wojny światowej.

Lata 1939-1948 spędził Barthes na studiowaniu gramatyki i filologii; opublikował wówczas pierwsze prace, parał się medycyną. W roku 1948 powrócił do zajęć akademickich – podejmował (raczej dorywczo) pracę w Instytutach Francuskich we Francji, Rumunii i Egipcie. Udzielał się wówczas jako autor w lewicowym czasopiśmie paryskim Combat – z artykułów tam publikowanych stworzył swe pierwsze poważne dzieło Le degré zéro de l'écriture (1953). W 1952 roku Barthes trafił do Centre national de la recherche scientifique, gdzie studiował leksykologię i socjologię.

We wczesnych latach sześćdziesiątych zajmował się semiologią i strukturalizmem – pracował na różnych stanowiskach w różnych miastach we Francji; jego – widoczne w publikowanych wówczas pracach – nieortodoksyjne myślenie sprawiło, że znalazł się w konflikcie z innymi myślicielem francuskim, Raymondem Picardem, który zaatakował new criticism (z kierunkiem tym – błędnie – utożsamił on Barthes’a) za obskurantyzm i brak szacunku dla korzeni kultury literackiej.

Pod koniec lat sześćdziesiątych Barthes ugruntował swą pozycję. Odbył podróże do USA i Japonii, pisał do awangardowego magazynu literackiego Tel Quel. W latach siedemdziesiątych kontynuował prace krytycznoliterackie, dążąc do nowych ideałów tekstualności i neutralności powieściowej.

W 1977 otrzymał katedrę semiologii w Collège de France. W tym samym roku zmarła jego matka – Barthes bardzo boleśnie przeżył tę stratę. W swym ostatnim wielkim dziele La chambre claire (Światło obrazu) Barthes przywołuje jej postać: tekst ten jest, z jednej strony, teorią komunikacji odbywającej się za pośrednictwem medium fotografii, z drugiej zaś medytacją nad starą fotografią matki.

Barthes był wielkim znawcą muzyki, był pianistą i kompozytorem. Interesował się też malarstwem – zachęcił go do tego jego przyjaciel Cy Twombly.

Potrącony 25 lutego 1980 roku przez ciężarówkę, Barthes zmarł miesiąc później w paryskim szpitalu.

Zbiór (rzekomej) korespondencji Barthes'a, dokumentujący plany akademickie, ogromną miłość do matki i niezwykle intensywną, homoseksualną miłość do Edmonda (pieszczotliwie i konsekwentnie nazywanego "cheri"), znaleźć można w książce Ewy Kuryluk "ENCYKLOPEDIEROTYK", SIC!, Warszawa 2001.

Twórczość i główne kierunki filozoficzne[edytuj | edytuj kod]

Zazwyczaj badacze dzielą twórczości Barthesa wyróżniają trzy fazy: przedstrukturalistyczny (lata 50.), strukturalistyczny (lata 60.) i poststrukturalistyczny (lata 70.).

Na przełomie lat czterdziestych i pięćdziesiątych Barthes pozostawał pod wpływem marksizmu i egzystencjalizmu. Sympatyzuje „teatru absurdu”, scenicznym ideam B. Brechta. W ten period pracuje jako dziennikarz, publikując artykuły literackie i metodyczne w gazecie Komba. W 1953 roku Barthes opublikował esej „Stopień zero pisania”, w którym próbuje własnymi słowami „zmarksyzować egzystencjalizm” w celu zidentyfikowania i opisania trzeciego „wymiaru” formy artystycznej – „pisania”.

W połowie lat sześćdziesiątych Barthes zajął się analizą komunikacji masowej.

Strukturalistyczny okres w twórczości Rolanda Barthesa zaznaczył się pojawieniem się monografii „System mody”, „Podstawy semiologii” i „Mitologie”. Barthes nadaje w nich nowy status semiotyce, włączając w jej skład liczne skojarzone systemy znakowe. Ta semiotyka znaczenia kontrastuje z semiotyką komunikacji zaproponowaną przez Greimasa.

Głównym celem Barthesa jest totalna krytyka kultury burżuazyjnej. Barthes widział dwie drogi tej walki – próbę stworzenia „kontrjęzyka” i „kontrkultury” oraz wszechstronne studium burżuazyjnego sposobu myślenia, badanie mechanizmów społecznych leżących u podstaw języka.

Od końca lat sześćdziesiesiątych rozpoczyna się najbardziej oryginalny etap rozwoju Barthesa – poststrukturalistyczny[1]. Poststrukturalizm proponuje przesunięcie uwagi badacza z modelowania systemów językowych na analizę dynamicznego procesu „znaczenia”. W przeciwieństwie do racjonalistycznego scjentyzmu, poststrukturalizm zakłada historyzm. Poststrukturalistyczne postawy Barthesa wyraża praca „S/Z” (1970), będąca szczegółową analizą opowiadania Balzaka „Sarrazine”. Do tego nurtu należy też zaliczyć artykuł Śmierć autora.

W 1977 r. Barthes opublikował pracę na skrzyżowaniu badań filologicznych i fikcji – „Fragmenty dyskursu miłosnego”. Barthes analizuje w nim uczucia erotyczne, podkreślając ważne momenty psychologiczne i estetyczne relacji miłosnych. Może to być oczekiwanie na telefon, wspólny posiłek lub plotkowanie. Książka wykorzystuje dużą liczbę cytatów i aluzji do dzieł zachodnioeuropejskich autorów poświęconych miłości. Szczególną rolę w tej książce odgrywa powieść Goethego "Cierpienia młodego Wertera".

W 1980 Barthes opublikował swoje ostatnie ważne dzieło, które jest jednym z najpopularniejszych dzieł z zakresu kulturoznawstwa i semiotyki. To „Camera lucida”, w której zgłębia sztukę fotografii w XIX i XX wieku. To jedno z pierwszych studiów o fotografii. W nim rozróżnia dwa główne znaczenia. Pierwsze – studium – oznacza kulturową interpretację fotografii, drugie – punctum – wyraża czysto osobiste, emocjonalne znaczenie obrazu.

Główne prace[edytuj | edytuj kod]

Stopień zero pisania (1953)[edytuj | edytuj kod]

Pierwsza pełnotekstowa książka Barthesa opublikowana w 1953 roku. Jedno z najsłynniejszych wczesnych dzieł Barthesa, w którym filozof otwiera temat języka i pisma, który będzie poświęcony jego kolejnym tekstom. Uważa się, że książka powstała pod wpływem eseju Jean-Paula Sartre'a "Czym jest literatura?" Barthes uważa, że ​​sama idea pisania wiąże się z pojęciem stylu, rozważa różne typy i możliwości współczesnej struktury tekstu. Autor bada fenomen języka, a także specyfikę pisma, które można znaleźć u podstaw innych form kulturowych. Barthes uważa, że ​​pisanie to kwestia formy literackiej, która z kolei „należy rozumieć jako jeden z rodzajów „pisarstwa społecznego” nasyconego wartościami i intencjami kulturowymi…”. Praca przedstawia koncepcję pisma jako ideologicznej siatki języka.

Praca ta miała zasadniczy wpływ na dalszy rozwój nauki o języku, na umiejętność postrzegania różnych form aktywności językowej i społecznej jako odmian pisma. Miała znaczący wpływ na twórczość Jacquesa Derridy.

Mitologie (1957)[edytuj | edytuj kod]

Zbiór artykułów opublikowanych przez Barthesa w latach 1954-1956 na łamach czasopisma "Lettres nouvelles". Wydane jako osobny tom w 1957 roku. Uogólniający artykuł „Myth Today” został napisany bezpośrednio do kolekcji i w rzeczywistości jest posłowiem. Artykuły łączy jeden temat - tworzenie nowoczesnego mitu, które postrzegane jest jako przekształcenie historii w ideologię. „Mitologie” definiują współczesne społeczeństwo jako system znaków. Wiodącym narzędziem w tworzeniu mitu w tym systemie jest słowo. Barthes bada mit i mechanizmy jego powstawania jako główny składnik nowoczesnych instytucji kulturalnych i społecznych.

Strukturalizm jako działanie (1963)[edytuj | edytuj kod]

W swojej pracy Barthes bada główne cechy strukturalizmu, jego genezę, logikę rozwoju i jego rolę we współczesnym świecie. Nie licząc strukturalizmu jako szkoły czy nurtu Barthes nazywa go sposobem myślenia, który można rozpoznać po jego wyróżniających cechach. Są to dwie pary pojęć: znaczące – znaczone i synchroniczność – diachronia. „Człowiek strukturalny”, zdaniem Barthesa, samo działanie struktury uważa za „szczególny rodzaj praktyki ludzkiej” zarówno w działalności analitycznej, jak i twórczej.

Modelująca aktywność strukturalizmu jest podobna do mimesis. Proces ten obejmuje artykulację i edycję. Dzielenie przedmiotu umożliwia ujawnienie jego ruchomych fragmentów, ich wzajemne ułożenie rodzi znaczenie, którego nie ma w poszczególnych fragmentach.

Każdy model strukturalistyczny, budowany za pomocą artykulacji i montażu, wykracza poza rzeczywistość i racjonalność i należy do „sfery funkcjonalnej”. Barthes konkluduje, że strukturalizm nie nadaje przedmiotom znaczeń, lecz bada procesy powstawania znaczeń, to znaczy bada warunki możliwości sensu: „Homo significans, osoba, która oznacza – to powinna być nowa osoba, której poszukuje struktualizm”.

S/Z (1970)[edytuj | edytuj kod]

Książka, którą Barthes uważał za punkt zwrotny w swojej twórczości, została wydana w 1970 roku. W S/Z przedstawia się jako nosiciel metajęzyka, który istnieje ponad kulturowymi konwencjami, a nie im podporządkowany. Wielu badaczy uważa S/Z za najlepszą książkę Barthesa, która skupia w sobie najlepsze motywy jego pracy. Barthes identyfikuje pięć podstawowych kodów znaczeniowych: hermeneutyczny, proiretyczny, symboliczny, nasienny i referencyjny. Ideologia, konotacja i tekst to główne parametry determinujące treść tego projektu. Barthes postrzega ideologię jako fałszywą świadomość, sposób nieświadomego samooszukiwania się. Jego funkcją jest zastępowanie w świadomości człowieka prawdziwych motywów jego zachowania. Ideologia interpretuje rzeczywistość, aby ją uzasadnić.

Camera Lucida (1980)[edytuj | edytuj kod]

Esej Barthesa, opublikowany w 1980 roku, na krótko przed śmiercią. Ostatnia ważna praca autora. Obok zbioru O fotografii Susan Sontag jest to jeden z najważniejszych tekstów z zakresu teorii fotografii. Książka poświęcona jest fenomenowi fotografii, a jednocześnie jest wspomnieniem zmarłej matki Barthesa. Z tego powodu "Camera Lucida" jest uznawana za dzieło związane z pracą żałobną. W "Camera Lucida" Barthesa wyjaśnia, że ​​fotografia nie ogranicza się do jednoznacznego połączenia formy i znaczenia.

Dzieła Barthes’a[edytuj | edytuj kod]

  • Le neutre, cours et séminaires au Collège de France 1977 – 1978, éd. Seuil/Imec, 2002.
  • Comment vivre ensemble, cours et séminaires au Collège de France ,1976 – 1977 éd. Seuil/Imec, 2002
  • Ecrits sur le théâtre, éd. Seuil, 2002.
  • Le plaisir du texte précédé de Variations sur l'écriture, éd. Seuil, 2000.
  • Œuvres complètes, tome I, éd. Seuil, 1993.
  • Œuvres complètes, tome II, éd. Seuil, 1994.
  • Œuvres complètes, tome III, éd. Seuil, 1995.
  • Incidents, éd. Seuil, 1987.
  • L'aventure sémiologique, éd. Seuil, 1985.
  • Le bruissement de la langue. Essais critiques IV, éd. Seuil, 1984.
  • All except you. Paul Steinberg, éd. Repères, 1983.
  • L'obvie et l'obtus. Essais critiques III, éd. Seuil, 1982.
  • Le grain de la voix. Entretiens, 1962-1980, éd. Seuil, 1981.
  • Sur la littérature, éd. Presses Universitaires de Grenoble, 1980.
  • La chambre claire. Note sur la photographie, éd. Gallimard/Seuil/Cahiers du cinéma, 1980.
  • Sollers écrivain, éd. Seuil, 1979.
  • Leçon, éd. Seuil, 1978.
  • Fragments d'un discours amoureux, éd. Seuil, 1977.
  • Alors la Chine ?, éd. Christian Bourgois, 1975.
  • Roland Barthes par Roland Barthes, éd. Seuil, 1975.
  • Le plaisir du texte, éd. Seuil, 1973.
  • Nouveaux essais critiques, éd. Seuil 1972.
  • Sade, Fourier, Loyola, éd. Seuil, 1971.
  • L'empire des signes, éd. Skira, 1970.
  • S/Z, éd. Seuil, 1970.
  • Système de la mode, éd. Seuil 1967.
  • Critique et vérité, éd. Seuil, 1966.
  • Eléments de sémiologie, éd. Denoël/Gonthier, 1965.
  • Essais critiques, éd. Seuil, 1964.
  • La tour Eiffel, éd. Centre National de la photographie/Seuil, 1964.
  • Sur Racine, éd. Seuil, 1963.
  • Mythologies, éd. Seuil, 1957.
  • Michelet par lui-même, éd. Seuil, 1954.
  • Le degré zéro de l'écriture, éd. Seuil, 1953.

Dzieła w języku polskim[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Anna Burzyńska, Kariera narracji. o Zwrocie narratywistycznym w humanistyce, „Teksty Drugie”, 1-2 (2004).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Barthes R. La Bruyere: od mitu do pisania // Pamiętne daty książek. - M .: Kniga, 1988.

Barthes R. Fragmenty mowy miłosnej / Per. W. Łapitski. - M.: Ad Marginem; 2015 .-- 320 pkt.

Barthes R. Efekt rzeczywistości // Bart R. Wybrane prace: Semiotyka. Poetyka. - M.: Postęp; Uniwersum, 1994. S. 392-400.

Barthes R. Camera lucida / przeł., komentarz. i posłowie MK Ryklina. - M.: Ad Marginem, 1997

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]