Przejdź do zawartości

Sewel górski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Sewel górski
Aplodontia rufa
(Rafinesque, 1817)
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Nadgromada

żuchwowce

Gromada

ssaki

Infragromada

łożyskowce

Rząd

gryzonie

Podrząd

wiewiórkokształtne

Rodzina

sewelowate

Podrodzina

Aplodontiinae

Rodzaj

sewel

Gatunek

sewel górski

Synonimy
  • Anisonyx? rufa Rafinesque, 1817[1]
  • Haplodon leporinus var. Californicus W.C.H. Peters, 1865[2]
  • Aplodontia pacifica C.H. Merriam, 1899[3]
  • Aplodontia phæa C.H. Merriam, 1899[4]
  • Aplodontia olympica C.H. Merriam, 1899[4]
  • Aplodontia nigra W.P. Taylor, 1914[5]
  • Aplodontia humboldtiana W.P. Taylor, 1916[6]
Podgatunki
  • A. r. rufa (Rafinesque, 1817)
  • A. r. californica (W.C.H. Peters, 1865)
  • A. r. humboldtiana W.P. Taylor, 1916
  • A. r. nigra W.P. Taylor, 1914
  • A. r. olympica C.H. Merriam, 1899
  • A. r. pacifica C.H. Merriam, 1899
  • A. r. phaea C.H. Merriam, 1899
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[7]

Zasięg występowania
Mapa występowania
Systematyka w Wikispecies
Multimedia w Wikimedia Commons

Sewel górski[8] (Aplodontia rufa) – gatunek gryzonia; jedyny żyjący przedstawiciel rodziny sewelowatych i rodzaju sewel (Aplodontia)[8][9]. Występuje w górach południowo-zachodniej Kanady i górach północno-zachodniej części USA, wzdłuż wybrzeża Pacyfiku. Jest uważany za najbardziej prymitywnego przedstawiciela rzędu gryzoni. Ponieważ ma problemy zarówno z utrzymaniem ciepłoty, jak i wilgotności ciała, zimą przechodzi hibernację, a w gorących okresach lata popada w odrętwienie[10]. Prowadzi samotniczy tryb życia. Każdy osobnik ma swój własny system podziemnych korytarzy. Pod względem zagrożenia wymarciem sewel uważany jest za gatunek niższego ryzyka (patrz Czerwona Księga)[7].

Budowa

[edytuj | edytuj kod]
Okaz w Uniwersytecie Harwardzkim

Jest to średniej wielkości gryzoń: długość głowy wraz z ciałem 230–430 mm, długość ogona 20–55 mm, długość ucha 13–30 mm, długość tylnej stopy 48–63 mm, masa ciała około 1 kg[11] (0,6–1,7 kg)[12]. Samice są o około 8–10% mniejsze od samców[12].

Sewel górski wykazuje prymitywną budowę ciała[11].

Mięśnie żuchwy tworzą typ protrogomorficzny. Zęby policzkowe cechują się niepofałdowaną powierzchnią[11].

Wzór zębowy I C P M
22 = 1 0 2 3
1 0 1 3

Moszna nie występuje[11].

Ewolucja

[edytuj | edytuj kod]

Sewel górski znany jest od późnego plejstocenu[11].

Systematyka

[edytuj | edytuj kod]

Gatunek po raz pierwszy zgodnie z zasadami nazewnictwa binominalnego opisał w 1817 roku francuski przyrodnik Constantine Samuel Rafinesque, umieszczając nowo opisany gatunek wstępnie w rodzaju Anisonyx i nadając mu epitet gatunkowy rufa[1]. Opis ukazał się w artykule zatytułowanym Opisy siedmiu nowych rodzajów północnoamerykańskich czworonogów, opublikowanym w czasopiśmie „The American Monthly Magazine and Critical Review”[1]. Miejsce typowe to „sąsiedztwo rzeki Kolumbia”, u wybrzeży północno-zachodniego Oceanu Spokojnego, w Stanach Zjednoczonych[13][14][9]. Holotyp fizycznie nie istnieje; Rafinesque oparł swoją diagnozę na zwierzęciu opisanym przez Meriwethera Lewisa i William Clarka podczas ich wyprawy lądowej po Stanach Zjednoczonych i nazwanym przez nich „Sewellel”[15][1].

Sewel górski jest jedynym żyjącym współcześnie przedstawicielem rodziny sewelowatych[11]. Rodzina ta, wraz z pokrewnymi rodzinami wiewiórkowatych i popielicowatych, zalicza się do podrzędu wiewiórkokształtnych w rzędzie gryzoni[16]. Granice zasięgu podgatunków A. rufa zostały zrewidowane w oparciu o badaniu genetyki populacji[14]. Analizy filogenetyczne wykazały, że wcześniej rozpoznany podgatunek rainieri był zagnieżdżony w obrębie podgatunku rufa, ale podgatunek rufa na północ od rzeki Kolumbia stanowił odrębną populację od tych na południe, co doprowadziło do odrodzenia się podgatunku olympica. W analizach tych zrewidowano również granice geograficzne podgatunku pacifica[17]. Autorzy Illustrated Checklist of the Mammals of the World rozpoznają siedem podgatunków[14]. Podstawowe dane taksonomiczne podgatunków (oprócz nominatywnego) przedstawia poniższa tabelka:

Wyróżnia się siedem podgatunków sewela górskiego[9]:

Podgatunek Oryginalna nazwa Autor i rok opisu Miejsce typowe Holotyp
A. r. californica Haplodon leporinus var. Californicus (W.C.H. Peters, 1864) Sierra Nevada, Kalifornia, Stany Zjednoczone[17][18] czaszka i skóra ze zbiorów Muzeum Historii Naturalnej w Berlinie[18].
A. r. humboldtiana Aplodontia humboldtiana W.P. Taylor, 1916 Carlotta, hrabstwo Humboldt, Kalifornia, Stany Zjednoczone[6][17][19] czaszka i skóra dorosłego samca (sygnatura MVZ:Mamm:21162) ze zbiorów Museum of Vertebrate Zoology; okaz typowy zebrał 4 stycznia 1914 H.E. Wilder[20]
A. r. nigra Aplodontia nigra W.P. Taylor, 1914 Point Arena, hrabstwo Mendocino, Kalifornia, Stany Zjednoczone[5][17][21] dorosły samiec (sygnatura MVZ:Mamm:20320) ze zbiorów Museum of Vertebrate Zoology; okaz typowy zabrał 10 lipca 1913 Charles Lewis Camp[22]
A. r. olympica Aplodontia olympica C.H. Merriam, 1899 jezioro Quinault, Olympic Mountains, hrabstwo Grays Harbor, Washington, Stany Zjednoczone[17][23] skóra i czaszka na wpół dorosłego samca (sygnatura USNM:MAMM:89549) ze zbiorów Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie; okaz typowy zebrał 24 lipca 1897 R.T. Young[24][23]
A. r. pacifica Aplodontia pacifica C.H. Merriam, 1899 Newport, 3 mi (5 km) na północ od miasta, ujście zatoki Yaquina, hrabstwo Lincoln, Oregon, Stany Zjednoczone[17][25] czaszka i skóra dorosłej samicy (sygnatura USNM:MAMM:77372) ze zbiorów Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie; okaz typowy zebrał 26 marca 1896 B.J. Bretherton[26][25]
A. r. phaea Aplodontia phæa C.H. Merriam, 1899 Point Reyes, hrabstwo Marin, Kalifornia, Stany Zjednoczone[17][27] czaszka i skóra dorosłego samca (sygnatura USNM:MAMM:186475) ze zbiorów Narodowego Muzeum Historii Naturalnej w Waszyngtonie; okaz typowy zebrał 1 sierpnia 1886 C.A. Allen[28][27]

Etymologia

[edytuj | edytuj kod]
  • Aplodontia: gr. ἁπλοος haploos ‘pojedynczy, prosty’; οδους odous, οδοντος odontos ‘ząb’[29].
  • rufa: łac. rufus ‘red, ruddy’[30].
  • californica: Kalifronia, Stany Zjednoczone[31].
  • humboldtiana: hrabstwo Humboldt, Kalifronia, Stany Zjednoczone[6].
  • nigra: łac. niger ‘czarny, ciemny, lśniący czarny’[32].
  • olympica: Olympic Mountains, Washington, Stany Zjednoczone[4].
  • pacifica: łac. pacificus ‘pokojowy’, od pax, pacis ‘pokój’; facere ‘czynić’; w aluzji do miejsca typowego położonego nad Oceanem Spokojnym[33].
  • phaea: gr. φαιος phaios ‘szary, ciemny’[34].

Rozmieszczenie geograficzne

[edytuj | edytuj kod]

Zwierzę żyje w Ameryce Północnej, na zachodzie kontynentu. Na północy zasięg występowania gatunku obejmuje obszar południowej Kanady[11] (Meritt, Kolumbia Brytyjska[7]), na południu – północnej Kalifornii[11] (Sierra Nevada, zachodnio-środkowa Nevada, Point Arena, Pt Reyes w Stanach Zjednoczonych; także w stanach Waszyngton i Oregon). Najbardziej ograniczony zasięg występowania ma podgatunek A. rufa nigra, zasiedlając 60 km² w okolicy Point Arena[7]).

Zasięg biogeograficzny w zależności od podgatunku[14]:

  • A. rufa rufa – północno-zachodnie Stany Zjednoczone, od północnego Oregonu (na południe od rzeki Kolumbia) do południowego wybrzeża Oregonu i północnej Kalifornii.
  • A. rufa californica – góry Sierra Nevada we wschodniej Kalifornii i skrajnie zachodniej Nevadzie.
  • A. rufa humboldtiana – hrabstwo Humboldt, wybrzeże północno-zachodniej Kalifornii.
  • A. rufa nigra – Point Arena, hrabstwo Mendocino, wybrzeże północnej Kalifornii.
  • A. rufa olympica – południowo-zachodnia Kanada (południowa Kolumbia Brytyjska) i północno-zachodnie Stany Zjednoczone (zachodni Waszyngton), od rzeki Fraser na południe do rzeki Kolumbia.
  • A. rufa pacifica – północno-zachodnie wybrzeże Oregonu od ujścia rzeki Kolumbia na południe do Newport.
  • A. rufa phaea – Point Reyes, hrabstwo Marin, wybrzeże północnej Kalifornii.

Siedlisko

[edytuj | edytuj kod]

Sewel górki zamieszkuje obszary wilgotne i stosunkowo ciepłe, ponieważ nie dysponuje wydolną termoregulacją i osmoregulacją[11]. Według badaczy IUCN – również chłodne[7] Zasiedla wilgotne, górskie lasy[11], jak również tereny porośnięte krzewami, zwłaszcza położone blisko wody[7].

Preferuje wilgotne gleby[7]. Zwierzę kopie system nor i korytarzy, w których wiedzie samotne życie[11] (niekiedy spotyka się luźno związane kolonie). W Kalifornii wychodzą one na stoki północne, zaś w Kolumbii Brytyjskiej – na południowe[7]. Zazwyczaj nie oddala się od nich daleko. Żywi się pokarmem roślinnym, do którego zaliczają się paprocie, siewki drzew, liści i gałęzie[11]. Zimą spożywa igły. Lubi roślinność sucholubną[7].

Potrafi dobrze pływać i wspinać się na drzewa, aczkolwiek nie prowadzi wodnego ani nadrzewnego trybu życia. Zwłaszcza zimą przebywa w norze, w której buduje z liści, traw i gałązek gniazdo o owalnym kształcie[7].

Na hektar przypada zwykle od czterech do ośmiu osobników, niekiedy nawet do dwudziestu. Pojedynczy osobnik zajmuje areał od 0,03 do 0,20 ha, ze średnią 0,12 ha[7].

Na sewele polują kojot i ryś, a ze zwierząt udomowionych psy i koty[7].

Rozmnażanie

[edytuj | edytuj kod]

Górski klimat nie sprzyja gwałtownemu rozrodowi. Sewele są monoestryczne. Rozród następuje raz w roku. Po trwającej od 28 do 30 dni ciąży, w marcu lub kwietniu (w północnej części zasięgu występowania niekiedy na początku maja) matka rodzi od dwóch do czterech słabo rozwiniętych osesków. Przez 6–8 tygodni karmi je mlekiem. U rocznych samic może dojść do owulacji. Jednakże nie przystępują one jeszcze do rozrodu, który rozpoczynają w wieku dwóch lat. Nieliczne z nich dożywają wieku 5–6 lat. IUCN określa czas trwania pokolenia na 4 lata[7].

Zagrożenia i ochrona

[edytuj | edytuj kod]

Sewel górski to gatunek najmniejszej troski. Uznawany jest za szkodnika. Występuje pospolicie, nie licząc niektórych obszarów Kalifornii. Zagrożone są jedynie dwa podgatunki – A. rufa nigra i A. rufa phaea. Jako przyczyny wskazuje się pożary, rolnictwo (wypas zwierząt gospodarskich i sprowadzanie egzotycznych roślin), budowę domów, zmianę reżimu wodnego, psy i koty. W Kalifornii niektóre populacje podlegają ochronie[7].

Przypisy

[edytuj | edytuj kod]
  1. ↑ a b c d C.S. Rafinesque. Descriptions of seven new genera of North American Quadrupeds. „The American Monthly Magazine and Critical Review”. 2 (1), s. 45, 1817. (ang.). 
  2. ↑ W.C.H. Peters. Eine vorläufige Mittheilung über neue Arten der Säugethiergattungen Geomys, Haplodon und Dasypus. „Monatsberichte der Königlichen Preussische Akademie des Wissenschaften zu Berlin”. Aus dem Jahre 1864, s. 179, 1865. (niem.). 
  3. ↑ Merriam 1899 ↓, s. 19.
  4. ↑ a b c Merriam 1899 ↓, s. 20.
  5. ↑ a b W.P. Taylor. A previously undescribed Aplodontia from the middle north coast of California. „University of California Publications in Zoology”. 12 (6), s. 297, 1914. (ang.). 
  6. ↑ a b c W.P. Taylor. Aplodontia humboldtiana, a new mountain beaver from the Humboldt Bay District, California. „Proceedings of the Biological Society of Washington”. 29, s. 21, 1916. (ang.). 
  7. ↑ a b c d e f g h i j k l m n Fellers, G.M., Lidicker Jr., W.Z., Linzey, A. & NatureServe 2016, Aplodontia rufa, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species 2021 [dostęp 2021-10-17] (ang.).
  8. ↑ a b Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 192. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  9. ↑ a b c D.E. Wilson & D.M. Reeder (redaktorzy): Species Aplodontia rufa. [w:] Mammal Species of the World. A Taxonomic and Geographic Reference (Wyd. 3) [on-line]. Johns Hopkins University Press, 2005. [dostęp 2025-01-29].
  10. ↑ M.J. Delany: Gryzonie (w:) Encyklopedia. Zwierzęta. Warszawa: Elipsa, 1999 s.215. ISBN 83-85152-34-2.
  11. ↑ a b c d e f g h i j k l Gliwicz 2020 ↓, s. 147.
  12. ↑ a b S. Hopkins: Family Aplodontiidae (Mountain Beaver). W: D.E. Wilson, T.E. Lacher, Jr & R.A. Mittermeier (redaktorzy): Handbook of the Mammals of the World. Cz. 6: Lagomorphs and Rodents I. Barcelona: Lynx Edicions, 2016, s. 647. ISBN 978-84-941892-3-4. (ang.).
  13. ↑ N.S. Upham, C.J. Burgin, J. Widness, M.A. Becker, H. Handika, J.S. Zijlstra & D.G. Huckaby: Aplodontia rufa. [w:] ASM Mammal Diversity Database (Version 2.4) [on-line]. American Society of Mammalogists. [dostęp 2026-01-29]. (ang.).
  14. ↑ a b c d C.J. Burgin, D.E. Wilson, R.A. Mittermeier, A.B. Rylands, T.E. Lacher & W. Sechrest: Illustrated Checklist of the Mammals of the World. Cz. 1: Monotremata to Rodentia. Barcelona: Lynx Edicions, 2020, s. 582. ISBN 978-84-16728-34-3. (ang.).
  15. ↑ M. Lewis: Travels to the source of the Missouri river and across the American continent to the Pacific ocean. Performed by order of the government of the United States, in the years 1804, 1805, and 1806. Wyd. 2. London: Longman, Hurst, Rees, Orme & Brown, 1815, s. 39. (ang.).
  16. ↑ Gliwicz 2020 ↓, s. 145.
  17. ↑ a b c d e f g A.J. Piaggio, B.A. Coghlan, A.E. Miscampbell, W.M. Arjo, D.B. Ransome & C.E. Ritland. Molecular phylogeny of an ancient rodent family (Aplodontiidae). „Journal of Mammalogy”. 94 (3), s. 529–543, 2013. DOI: 10.1644/12-MAMM-A-016.1. (ang.). 
  18. ↑ a b Taylor 2018 ↓, s. 474.
  19. ↑ Taylor 1918 ↓, s. 470.
  20. ↑ MVZ:Mamm:21162. Arctos. [dostęp 2026-01-29]. (ang.).
  21. ↑ Taylor 1918 ↓, s. 479.
  22. ↑ MVZ:Mamm:20320. Arctos. [dostęp 2026-01-29]. (ang.).
  23. ↑ a b USNM 89549. [w:] Collections [on-line]. National Museum of Natural History. [dostęp 2026-01-29]. (ang.).
  24. ↑ Taylor 1918 ↓, s. 460.
  25. ↑ a b USNM 77372. [w:] Collections [on-line]. National Museum of Natural History. [dostęp 2026-01-29]. (ang.).
  26. ↑ Taylor 1918 ↓, s. 467.
  27. ↑ a b USNM 186475. [w:] Collections [on-line]. National Museum of Natural History. [dostęp 2026-01-29]. (ang.).
  28. ↑ Taylor 1918 ↓, s. 480.
  29. ↑ T.S. Palmer. Index Generum Mammalium: a List of the Genera and Families of Mammals. „North American Fauna”. 23, s. 113, 1904. (ang.). 
  30. ↑ The Key to Scientific Names ↓, rufa [dostęp 2026-01-29].
  31. ↑ The Key to Scientific Names ↓, californica [dostęp 2026-01-29].
  32. ↑ The Key to Scientific Names ↓, nigra [dostęp 2026-01-29].
  33. ↑ The Key to Scientific Names ↓, pacifica [dostęp 2026-01-29].
  34. ↑ The Key to Scientific Names ↓, phaea [dostęp 2026-01-29].

Bibliografia

[edytuj | edytuj kod]
Źródło: „https://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Sewel_górski&oldid=78929987”