To jest dobry artykuł

Sorkonos czarno-rdzawy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Sorkonos czarno-rdzawy
Rhynchocyon petersi[1]
Bocage, 1880[2]
Ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

zwierzęta

Typ

strunowce

Podtyp

kręgowce

Gromada

ssaki

Rząd

ryjkonosowe

Rodzina

ryjkonosowate

Podrodzina

Rhynchocyoninae

Rodzaj

sorkonos

Gatunek

sorkonos czarno-rdzawy

Synonimy
  • Rhynchocyon petersi usambarae Neumann, 1900[3]
  • Rhynchocyon petersi fischeri Neumann, 1900[4]
  • Rhynchocyon adersi Dollman, 1912[5]
Podgatunki
  • R. p. petersi Bocage, 1880
  • R. p. adersi Dollman, 1912
Kategoria zagrożenia (CKGZ)[6]
Status iucn3.1 LC pl.svg
Zasięg występowania
Mapa występowania

Sorkonos czarno-rdzawy[7] (Rhynchocyon petersi) – gatunek ssaka z rodziny ryjkonosowatych w rzędzie ryjkonosowych. Występuje w Afryce (Tanzania, Kenia), gdzie żyje w formacjach zaroślowych i leśnych. Jest aktywny za dnia i żywi się stawonogami. Jest monogamiczny, samica rodzi 1–2 młode. Nie zagraża mu wyginięcie, aczkolwiek obserwowana jest fragmentacja populacji i niszczenie siedlisk związane z eksploatacją drewna.

Genetyka[edytuj | edytuj kod]

Genetyka sorkonosa czarno-rdzawego nie została dobrze poznana. Nie wiadomo, ile chromosomów liczy jego kariotyp[8]. Wykryto natomiast 8 polimorficznych mikrosatelitów[9]. Badania mtDNA wskazały na introgresję z sorkonosa czarno-rdzawego i szarolicego do plamistego R. cirnei reichardi oraz czarno-rdzawego do szarolicego[10].

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Heritage podaje następujące wymiary zwierzęcia: długość głowy i tułowia wynosi od 25,2 do 29 cm, ogon ma od 21,8 do 25,2 cm długości, ucho − między 2,5 a 3,1 cm, a tylna stopa − od 6,5 do 7,4 cm. Masa ciała wynosi około 540 g[8]. Rovero at al. przytaczają następujące informacje: długość głowy i tułowia wynosi średnio 27,54 cm, ogon ma długość 23,35 cm, co w sumie daje 50,89 cm, ucho − 2,91 cm. Rząd zębowy szczęki osiąga 2,76 cm, kieł ma 0,44 cm. Tylna stopa ma 7,12 cm[11].

Głowa wraz z pyskiem są jasnorude do pomarańczowobrązowego. Ucho nie jest pokryte futrem. Małżowina uszna ma kolor pomarańczowo-brązowy. Pysk jest długi i giętki[8]. Badania Kaufmana et al. z 2013 wskazują, że ryjkonosowe jako grupa ogólnie mają mózg większy niż inne ssaki podobnej wielkości i o podobnej diecie[12]. Zmysły są wyostrzone[6].

Otworów podniebiennych się nie stwierdza. W jamie ustnej znajdują się zęby, w tym niestały, niewielki siekacz górny i dobrze rozwinięte górne kły. Wzór zębowy przedstawia się następująco[8]:

Wzór zębowy I C P M
34-36 = 0-1 1 4 2
3 1 4 2


Barwa futra na ramionach, grzbiecie i zadzie oraz ucha zalicza się do cech diagnostycznych gatunku. Ramiona pokrywa futro pomarańczowe, rudopomarańczowe lub kasztanowe, wykazując dużą zmienność geograficzną. Przechodzi ono w czerń w kierunku grzbietu i zadu. U niektórych osobników zdarza się odmienne umaszczenie grzbietu, nawiązujące do sorkonosa plamistego o grzbiecie pokrytym jaśniejszymi i ciemniejszymi plamami układającymi się w linie[8], ale wzór szachownicy jest raczej szczątkowy, jak u Rhynchocyon stuhlmanni[11]. Brzuch ma kolor pomarańczowy do rudopomarańczowego[8].

Na klatce piersiowej samicy znajdują się sutki, nieobecne u samców. Para przednia uległa redukcji i nie występuje, obserwuje się natomiast parę środkową i tylną, podobnie jak u sorkonosa złotozadego czy plamistego. Nie występuje gruczoł piersiowy, natomiast gruczoły odbytowe (analne) rozwinięte są dobrze[8].

Ogon osiąga około 0,85 długości głowy i tułowia. W odcinku bliższym jest dość gruby, dystalnie coraz cieńszy. Prawie nie porastają go włosy, barwę ma pomarańczowobrązową, z białym odcinkiem na końcu[8].

Kończyny przednie i tylne zakończone są czterema palcami. Liczba ta wynika z zaniku kciuka i palucha. Również i piąty palec ręki rozwija się słabo, wspierany jedynie na dwóch paliczkach, podobnie jak u sorkonosa plamistego[8]. Kończyny tylne sorkonosów są solidnie zbudowane[12].

Systematyka[edytuj | edytuj kod]

Sorkonos plamisty należy do rodzaju sorkonos w podrodzinie Rhynchocyoninae w rodzinie ryjkonosowatych[8].

Gatunek opisany został przez Bocage w 1880. Autor podał jako miejsce typoweZanzibar”, Tanzania. W 1912 Dollman poprawił miejsce typowe, podając Afrykę Wschodnią, Zanzibar i wskazując, że w pierwotnym opisie odnosił się on do całego dystryktu, a nie wyspy[8].

W 2017 Carlen et al. przeprowadzili badania genetyczne, w wyniku których ponownie podnieśli status jednego z uprzednich podgatunków R. cirnei stuhlmanni do rangi osobnego gatunku. Zaprezentowali jednocześnie kladogram sorkonosów[13]:



Rhynchocyon chrysopygus





Rhynchocyon petersi



Rhynchocyon udzungwensis





Rhynchocyon stuhlmanni




Rhynchocyon cirnei reichardi




Rhynchocyon cirnei macrurus



Rhynchocyon cirnei shirensis, Rhynchocyon cirnei cirnei






Wyróżnia się dwa podgatunki[8]:

  • Rhynchocyon petersi petersi Bocage, 1880
  • Rhynchocyon petersi adersi Dollman, 1912[8].

Rozmieszczenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Rhynchocyon petersi (forest patches).png

Zwierzę zamieszkuje Kenię i Tanzanię. Bytuje na wysokości od poziomu morza do 2020 m. Na wybrzeżu zasiedla tereny między 3°60′S a 7°40′S, pofragmentowane lasy Rabai Hills i Diani Forest oraz tereny na północ od rzeki Rufidżi. Istnieją doniesienia z obszarów na południe od tej rzeki (z Kiwengoma, Ruawa i Kichi Hills), ale IUCN nie daje im wiarygodności, przypisując je raczej do sorkonosa plamistego z podgatunku R. c. macurrus. W obrębie gór Eastern Arc Mountains stwierdzono go w North i South Pare, West i East Usambara, Nguu, Nguru i Uluguru. Istnieją też doniesienia z Mahenge, aczkolwiek mogą one dotyczyć raczej sorkonosa plamistego. IUCN podkreśla jego nieobecność w górach Udzungwa[6], skąd pochodzi sorkonos szarolicy[8], wymienia jeszcze północ rezerwatu Selous Game Reserve. Dalszych badań wymaga też obserwacja z Kibaya na zachodzie. Poza kontynentalną Afryką sorkonos czarno-rdzawy zamieszkuje wyspy Zanzibar, w tym Uzi i Mafia[6].

Rozmieszczenie zależy od podgatunku. Heritage podaje je następująco[8]:

Tryb życia[edytuj | edytuj kod]

Mimo łączenia się w pary każdy osobnik z danej pary żyje oddzielnie. Aktywność przypada na dzień. W nocy zwierzę śpi w gnieździe zbudowanym ze ściółki. Trybem życia sorkonos czarno-rdzawy raczej nie odbiega istotnie od innych sorkonosów[8], zwłaszcza złotozadego. Zwierzę jest płochliwe i zaniepokojone ratuje się ucieczką[6].

Cykl życiowy[edytuj | edytuj kod]

Gatunek jest monogamiczny, jak i inne sorkonosy, łączące się w pary na całe życie i zajmujące wspólne terytorium. Rozród przebiega przez cały rok bez wyraźnego okresu godowego. Po kopulacji samica zachodzi w ciążę trwającą około 40 dni, by wydać na świat 1–2 noworodki, dobrze rozwinięte, które pozostaną w gnieździe przez następne 2 tygodnie. Po tym czasie matka przestanie karmić je mlekiem. Pomiędzy kolejnymi porodami upłynąć może 80 dni[8].

Introgresja z sorkonosa czarno-rdzawego do R. cirnei reichardi oraz czarno-rdzawego do szarolicego wskazuje na krzyżowanie się tych gatunków, przy czym objęty nią obszar jest niewielki i leży na wschodzie gór Udzungwa[10].

Ekologia[edytuj | edytuj kod]

Sorkonos czarno-rdzawy żyje w lasach i na terenach porośniętych roślinnością krzewiastą. Chodzi o lasy wiecznie zielone i częściowo zrzucające liście, gęste, a także zarośla na podłożu koralowym. Radzi sobie w środowisku zmienionym działalnością ludzką w postaci opuszczonych przez człowieka terenów rolniczych[8], jak również w bliskości rolnictwa, jeśli zachowane zostały wymagane przezeń cechy siedliska[6]. Wymaga obfitej ściółki i piętra koron[8]. Obserwowano go na plantacjach nerkowca, jak i rzewni skrzypolistnej, gdzie towarzyszyły im ptakizłotokosy rudogłowe Cossypha natalensis[6].

Pożywienie tego ssaka stanowią bezkręgowce, najczęściej stawonogi. Heritage przytacza badania z tanzańskiego lasu Nkuka, gdzie sorkonosy czarno-rdzawe spożywały mrówkowate Dorylus[8].

Ryjkonosowe ewoluowały prawdopodobnie w środowisku pozbawionym istotnej konkurencji. Wykształciły zespół specyficznych adaptacji, obejmujący myrmekofagię, specyficzny chód, brak gniazd. Łączą dzięki temu cechy spotykane u giętkojęzykowych i antylop[14].

Zagrożenia i ochrona[edytuj | edytuj kod]

Całkowita liczebność gatunku spada[8][6], trudno jednak oszacować, jak bardzo. Spadek o 30% na dekadę zdaje się nieprawdopodobny, 20% już bardziej realny. IUCN niegdyś klasyfikowała sorkonosa czarno-rdzawego wśród gatunków narażonych na wyginięcie (2006, 2008), a nawet zagrożonych wyginięciem (1996)[6]. Jednak w 2016 umieściła go wśród gatunków najmniejszej troski[8], rozważając jednak bliskość zagrożenia. Zasięg występowania przekracza 20 000 km² stanowiące kryterium narażenia. Jednak obszar rzeczywiście zajmowany wynosi między 3000 a 5000 km²[6]. Na km² przypada do 80 osobników R. stuhlmanni[11]. IUCN podaje od 19/km² w Chome Forest Reserve w South Pare[6] (badania Coster i Ribble’a z 2005, średnio 0,39 ± 0,47 gniazda na 100 m[15]) do 79/km² w Pugu Forest Reserve na wybrzeżu, obecnie zniszczonym. Szacunki te poczyniono, zliczając gniazda. Z kolei zliczenia za pomocą kamer wskazały największe zagęszczenie w Nguru South Forest Reserve, mniejsze w Nguru i zwłaszcza Kanga Forest Reserve. Gatunek występuje pospolicie na Mafii. Zasięg występowania odznacza się fragmentacją[6].

Sorkonosowi czarno-rdzawemu zagraża niszczenie siedlisk. Jego środowisko jest niszczone przez rozwój rolnictwa i urbanizację, a także pozyskiwanie drewna, w tym w celu wyrobu przedmiotów, węgla drzewnego i na opał. Radzi on sobie na terenach zmodyfikowanych przez człowieka, byleby zachowane zostało piętro koron drzew. Stanowi też obiekt polowań, jednak nie stwarzają one poważnego zagrożenia dla gatunku[6].

Gatunku nie ujęto w CITES. Liczne drobne fragmenty lasu na obszarze jego występowania objęto ochroną. IUCN wymienia choćby Selous Game Reserve i Park Narodowy Saadani. W 2000 przedstawiciele tego gatunku zabrani zostali do amerykańskich ogrodów zoologicznych celem rozrodu, który doszedł do skutku. W przyszłości może to służyć reintrodukcji. IUCN wskazuje jednak potrzebę dalszych badań, w tych genetycznych dotyczących izolowanych populacji górskich i wyspiarskich[6].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Rhynchocyon petersi, [w:] Integrated Taxonomic Information System [online] (ang.).
  2. J.V. Barbosa du Bocage. Notice sur une nomelle espèce du genre Rhynchocyon, Peters. „Jornal de sciencias mathematicas, physicas e naturaes”. 7, s. 159, 1880. (fr.). 
  3. Neumann 1900 ↓, s. 542.
  4. Neumann 1900 ↓, s. 543.
  5. G. Dollman. A new elephant shrew from the island of Zanzibar. „The Annals and Magazine of Natural History”. Eight series. 10 (55), s. 130, 1912. (ang.). 
  6. a b c d e f g h i j k l m n Hoffmann i inni, Rhynchocyon petersi, [w:] The IUCN Red List of Threatened Species [online] [dostęp 2022-08-14] (ang.).
  7. Nazwy zwyczajowe za: W. Cichocki, A. Ważna, J. Cichocki, E. Rajska-Jurgiel, A. Jasiński & W. Bogdanowicz: Polskie nazewnictwo ssaków świata. Warszawa: Muzeum i Instytut Zoologii PAN, 2015, s. 22. ISBN 978-83-88147-15-9. (pol. • ang.).
  8. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w S. Heritage: Family Macroscelididae (Sengis). W: Handbook of the Mammals of the World. R.A. Mittermeier & D.E. Wilson (red.). Cz. 8: Insectivores, Sloths and Colugos. Barcelona: Lynx Edicions, 2018, s. 227. ISBN 978-84-16728-08-4. (ang.).
  9. Sabuni i inni, Development of eight polymorphic microsatellite markers in the Black and Rufous sengi, Rhynchocyon petersi, „Conservation genetics resources”, 7 (1), Springer, 2015, s. 193–195 (ang.).
  10. a b Lawson i inni, Unraveling elephant-shrews: Phylogenetic relationships and unexpected introgression among giant sengis, „Molecular Phylogenetics and Evolution,”, 154, Elsevier, 2021, 107001., DOI10.1016/j.ympev.2020.107001 (ang.).
  11. a b c F. Rovero i inni, A new species of giant sengi or elephant-shrew (genus Rhynchocyon) highlights the exceptional biodiversity of the Udzungwa Mountains of Tanzania, „Journal of Zoology”, 274 (2), 2008, s. 127–128, DOI10.1111/j.1469-7998.2007.00363.x (ang.).
  12. a b Kaufman JA i inni, Brain Volume of the Newly-Discovered Species Rhynchocyon udzungwensis (Mammalia: Afrotheria: Macroscelidea): Implications for Encephalization in Sengis, „PLoS One”, 8 (3), 2013, e58667, DOI10.1371/journal.pone.0058667 (ang.).
  13. Carlen i inni, Reconstructing the molecular phylogeny of giant sengis (Macroscelidea; Macroscelididae; Rhynchocyon), „Molecular phylogenetics and evolution”, 113, Elsevier, s. 150–160, DOI10.1016/j.ympev.2017.05.012 (ang.).
  14. Rathbun GB, Why is there discordant diversity in sengi (Mammalia: Afrotheria: Macroscelidea) taxonomy and ecology?, „Afr J Ecol”, 47, 2009, s. 1–13, DOI10.1111/j.1365-2028.2009.01102.x (ang.).
  15. Stephanie Coster, David O. Ribble, Density and cover preferences of black-and-rufous elephant-shrews (Rhynchocyon petersi) in Chome Forest Reserve, Tanzania, „Belgian Journal of Zoology”, 135, 2005, s. 175 (ang.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]