Burak zwyczajny: Różnice pomiędzy wersjami

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
[wersja przejrzana][wersja przejrzana]
Usunięta treść Dodana treść
Kelvin (dyskusja | edycje)
→‎Zastosowanie: nie miejscowość, a genetyk
MastiBot (dyskusja | edycje)
m Bot poprawia link synonim; zmiany kosmetyczne
Linia 24: Linia 24:


=== Morfologia i biologia ===
=== Morfologia i biologia ===
; Rozwój: [[roślina jednoroczna|Roślina roczna]] lub [[roślina dwuletnia|dwuletnia]].
; Rozwój: [[roślina jednoroczna|Roślina roczna]] lub [[roślina dwuletnia|dwuletnia]].
; Pokrój: Roślina prawie naga, często czerwona przebarwiona.
; Pokrój: Roślina prawie naga, często czerwona przebarwiona.
; [[liść|Liście]]: Dolne duże, jajowate o falistych brzegach, liście łodygowe podłużne lub lancetowate.
; [[liść|Liście]]: Dolne duże, jajowate o falistych brzegach, liście łodygowe podłużne lub lancetowate.
; [[Kwiat]]y: Kwiaty są wytwarzane w drugim roku, zebrane są w dość duże [[wiecha|wiechy]]. Mają zielonawy 5-krotny [[okwiat]], 1 słupek, 5 pręcików na mięsistym pierścieniu otaczającym słupek. Posiadają [[podkwiatek|podkwiatki]].
; [[Kwiat]]y: Kwiaty są wytwarzane w drugim roku, zebrane są w dość duże [[wiecha|wiechy]]. Mają zielonawy 5-krotny [[okwiat]], 1 słupek, 5 pręcików na mięsistym pierścieniu otaczającym słupek. Posiadają [[podkwiatek|podkwiatki]].
; [[Owoc]]e: Suche, jednonasienne, pękające wieczkiem. Zrośnięte są po kilka w tzw. [[kłębek]].
; [[Owoc]]e: Suche, jednonasienne, pękające wieczkiem. Zrośnięte są po kilka w tzw. [[kłębek]].
; [[Korzeń]]: [[Bulwa korzeniowa|Spichrzowy]].
; [[Korzeń]]: [[Bulwa korzeniowa|Spichrzowy]].


=== Zastosowanie ===
=== Zastosowanie ===
* [[Rośliny uprawne|Roślina uprawna]]: Od kiedy to tylko było możliwe, próbowano uszlachetnić buraka, tak by w zależności od potrzeby wytwarzał większy korzeń lub większe liście. Obecnie jest uprawiany na wszystkich kontynentach i w wielu odmianach. Po raz pierwszy o buraku wspomina jeden z dokumentów pochodzących z [[Babilonia|Babilonii]]. W roku 722 p.n.e. uprawiano go w ogrodach króla Meodaka-baladana, pod nazwą ''selqu''. Około 400 p.n.e. uprawiano buraki w Grecji, a 200 lat później dotarły one na tereny republiki rzymskiej. W czasach [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] i przez resztę średniowiecza uprawiany był burak ćwikłowy jako warzywo liściaste we Francji i Italii, a w Niemczech od XII wieku. W XV wieku odmiana czerwona buraka zawędrowała do Włoch. W [[1583]] opisano po raz pierwszy w sposób naukowy kilka uprawianych wtedy odmian. W [[1747]] [[Andreas Sigismund Marggraf]] odkrył w burakach [[sacharoza|sacharozę]]. W [[1753]] [[Karol Linneusz]] opisał wszystkie gatunki i podgatunki buraków oraz nadał im nazwy łacińskie, obowiązujące do dziś. W [[1801]] [[Franz Karl Achard]] rozpoczął produkcję [[cukier buraczany|cukru buraczanego]] na Śląsku. Od [[1830]] rozpoczęto hodowlę buraków według cech zewnętrznych takich jak wielkość korzenia i forma. Olbrzymi wpływ na produkcję buraków miała teoria mineralnego odżywiania roślin, którą ogłosił [[Justus von Liebig]] (1803-1873). W [[1924]] r. Austriak Waldecker rozpoczął pierwsze doświadczenia z [[otoczkowanie nasion|otoczkowaniem nasion]] buraka. W latach 30. XX w. w ZSRR wyhodowano po raz pierwszy pojedyncze jednonasienne rośliny buraków (prace Marii G. Bordonos)<ref name="bord">{{Cytuj stronę | url = http://selekcija.ru/saxarnaya-svekla-dostizheniya-selekcii.html | tytuł = Сахарная свекла – Достижения селекции | data = 2011 | opublikowany = Селекция полевых культур | język = ru | data dostępu = 2013-10-06}}</ref>.
* [[Rośliny uprawne|Roślina uprawna]]: Od kiedy to tylko było możliwe, próbowano uszlachetnić buraka, tak by w zależności od potrzeby wytwarzał większy korzeń lub większe liście. Obecnie jest uprawiany na wszystkich kontynentach i w wielu odmianach. Po raz pierwszy o buraku wspomina jeden z dokumentów pochodzących z [[Babilonia|Babilonii]]. W roku 722 p.n.e. uprawiano go w ogrodach króla Meodaka-baladana, pod nazwą ''selqu''. Około 400 p.n.e. uprawiano buraki w Grecji, a 200 lat później dotarły one na tereny republiki rzymskiej. W czasach [[Karol Wielki|Karola Wielkiego]] i przez resztę średniowiecza uprawiany był burak ćwikłowy jako warzywo liściaste we Francji i Italii, a w Niemczech od XII wieku. W XV wieku odmiana czerwona buraka zawędrowała do Włoch. W [[1583]] opisano po raz pierwszy w sposób naukowy kilka uprawianych wtedy odmian. W [[1747]] [[Andreas Sigismund Marggraf]] odkrył w burakach [[sacharoza|sacharozę]]. W [[1753]] [[Karol Linneusz]] opisał wszystkie gatunki i podgatunki buraków oraz nadał im nazwy łacińskie, obowiązujące do dziś. W [[1801]] [[Franz Karl Achard]] rozpoczął produkcję [[cukier buraczany|cukru buraczanego]] na Śląsku. Od [[1830]] rozpoczęto hodowlę buraków według cech zewnętrznych takich jak wielkość korzenia i forma. Olbrzymi wpływ na produkcję buraków miała teoria mineralnego odżywiania roślin, którą ogłosił [[Justus von Liebig]] (1803-1873). W [[1924]] r. Austriak Waldecker rozpoczął pierwsze doświadczenia z [[otoczkowanie nasion|otoczkowaniem nasion]] buraka. W latach 30. XX w. w ZSRR wyhodowano po raz pierwszy pojedyncze jednonasienne rośliny buraków (prace Marii G. Bordonos)<ref name="bord">{{Cytuj stronę | url = http://selekcija.ru/saxarnaya-svekla-dostizheniya-selekcii.html | tytuł = Сахарная свекла – Достижения селекции | data = 2011 | opublikowany = Селекция полевых культур | język = ru | data dostępu = 2013-10-06}}</ref>.
* [[Warzywa|Warzywo]] uprawiane w celach spożywczych.
* [[Warzywa|Warzywo]] uprawiane w celach spożywczych.
* [[rośliny pastewne|Roślina pastewna]].
* [[rośliny pastewne|Roślina pastewna]].
Linia 49: Linia 49:
*** [[burak ćwikłowy]] – roślina warzywna, uprawiana ze względu na silnie wybarwiony korzeń.
*** [[burak ćwikłowy]] – roślina warzywna, uprawiana ze względu na silnie wybarwiony korzeń.
*** [[burak pastewny]] – uprawiany na paszę.
*** [[burak pastewny]] – uprawiany na paszę.
Nie są to jednak w sensie botanicznym [[odmiana (biologia)|odmiany]], lecz grupy [[kultywar]]ów, stąd też wszystkie dawniej używane nazwy łacińskie zostały uznane za [[synonim]]y ''Beta vulgaris'' subsp. ''vulgaris''<ref name=grin/><ref name=TPL>{{Cytuj stronę |url= http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=beta |tytuł= The Plant List ''Beta'' |data dostępu = 20011-03-30}}</ref>.
Nie są to jednak w sensie botanicznym [[odmiana (biologia)|odmiany]], lecz grupy [[kultywar]]ów, stąd też wszystkie dawniej używane nazwy łacińskie zostały uznane za [[synonim (taksonomia)|synonimy]] ''Beta vulgaris'' subsp. ''vulgaris''<ref name=grin/><ref name=TPL>{{Cytuj stronę |url= http://www.theplantlist.org/tpl/search?q=beta |tytuł= The Plant List ''Beta'' |data dostępu = 20011-03-30}}</ref>.


=== Choroby ===
=== Choroby ===

Wersja z 17:26, 27 mar 2014

Burak zwyczajny
ilustracja
Systematyka
Domena

eukarionty

Królestwo

rośliny

Klad

rośliny naczyniowe

Klad

rośliny nasienne

Klasa

okrytonasienne

Rząd

goździkowce

Rodzina

szarłatowate

Rodzaj

burak

Gatunek

burak zwyczajny

Nazwa systematyczna
{{{nazwa łacińska}}} L.
Sp. pl. 1:222. 1753
Kwiatostany
Korzenie buraka cukrowego

Burak zwyczajny (Beta vulgaris L.) – gatunek w różnych systemach klasyfikacyjnych zaliczany do rodziny komosowatych lub szarłatowatych. Wszystkie znane odmiany buraka pochodzą od buraka dzikiego, który rośnie do dzisiaj na Bliskim Wschodzie, między wybrzeżami Morza Śródziemnego i Czarnego, w okolicach Morza Kaspijskiego i w Indiach. W Polsce pospolita roślina uprawna.

Morfologia i biologia

Rozwój
Roślina roczna lub dwuletnia.
Pokrój
Roślina prawie naga, często czerwona przebarwiona.
Liście
Dolne duże, jajowate o falistych brzegach, liście łodygowe podłużne lub lancetowate.
Kwiaty
Kwiaty są wytwarzane w drugim roku, zebrane są w dość duże wiechy. Mają zielonawy 5-krotny okwiat, 1 słupek, 5 pręcików na mięsistym pierścieniu otaczającym słupek. Posiadają podkwiatki.
Owoce
Suche, jednonasienne, pękające wieczkiem. Zrośnięte są po kilka w tzw. kłębek.
Korzeń
Spichrzowy.

Zastosowanie

  • Roślina uprawna: Od kiedy to tylko było możliwe, próbowano uszlachetnić buraka, tak by w zależności od potrzeby wytwarzał większy korzeń lub większe liście. Obecnie jest uprawiany na wszystkich kontynentach i w wielu odmianach. Po raz pierwszy o buraku wspomina jeden z dokumentów pochodzących z Babilonii. W roku 722 p.n.e. uprawiano go w ogrodach króla Meodaka-baladana, pod nazwą selqu. Około 400 p.n.e. uprawiano buraki w Grecji, a 200 lat później dotarły one na tereny republiki rzymskiej. W czasach Karola Wielkiego i przez resztę średniowiecza uprawiany był burak ćwikłowy jako warzywo liściaste we Francji i Italii, a w Niemczech od XII wieku. W XV wieku odmiana czerwona buraka zawędrowała do Włoch. W 1583 opisano po raz pierwszy w sposób naukowy kilka uprawianych wtedy odmian. W 1747 Andreas Sigismund Marggraf odkrył w burakach sacharozę. W 1753 Karol Linneusz opisał wszystkie gatunki i podgatunki buraków oraz nadał im nazwy łacińskie, obowiązujące do dziś. W 1801 Franz Karl Achard rozpoczął produkcję cukru buraczanego na Śląsku. Od 1830 rozpoczęto hodowlę buraków według cech zewnętrznych takich jak wielkość korzenia i forma. Olbrzymi wpływ na produkcję buraków miała teoria mineralnego odżywiania roślin, którą ogłosił Justus von Liebig (1803-1873). W 1924 r. Austriak Waldecker rozpoczął pierwsze doświadczenia z otoczkowaniem nasion buraka. W latach 30. XX w. w ZSRR wyhodowano po raz pierwszy pojedyncze jednonasienne rośliny buraków (prace Marii G. Bordonos)[2].
  • Warzywo uprawiane w celach spożywczych.
  • Roślina pastewna.
  • Wykorzystywany w przemyśle cukrowniczym do produkcji cukru
Ładowarko-czyszczarka pobiera buraki z pryzmy, oczyszcza je i ładuje na pojazd

Zmienność

  • Botanicy wyróżniają 3 podgatunki[3]:
    • Beta vulgaris L. subsp. adanensis (Pamukç. ex Aellen) Ford-Lloyd & J. T. Williams
    • Beta vulgaris L. subsp. maritima (L.) Arcang. – burak dziki
    • Beta vulgaris L. subsp. vulgaris
  • Wszystkie uprawiane buraki pochodzą od podgatunku Beta vulgaris L. subsp. vulgaris. Wyróżnia się wśród nich następujące grupy:

Nie są to jednak w sensie botanicznym odmiany, lecz grupy kultywarów, stąd też wszystkie dawniej używane nazwy łacińskie zostały uznane za synonimy Beta vulgaris subsp. vulgaris[3][4].

Choroby

  1. Stevens P.F.: Caryophyllales. Angiosperm Phylogeny Website, 2001–. [dostęp 2009-10-07]. (ang.).
  2. Сахарная свекла – Достижения селекции. Селекция полевых культур, 2011. [dostęp 2013-10-06]. (ros.).
  3. a b Germplasm Resources Information Network (GRIN). [dostęp 2011-03-15].
  4. The Plant List Beta. [dostęp 20011-03-30].
Błąd w przypisach: Znacznik <ref> o nazwie „stopień”, zdefiniowany w <references>, nie był użyty wcześniej w treści.
BŁĄD PRZYPISÓW