Strzelcy moskiewscy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Russian Strieltsy.JPG

Strzelcy moskiewscy (ros. cтрельцы, cтрелецкое войско) to rosyjska formacja wojskowa, działająca od początku XVI wieku do XVIII wieku. Była to piechota gwardyjska wyposażona w broń palną.

Powstanie, wyposażenie i organizacja[edytuj | edytuj kod]

Strzelcy moskiewscy na rycinie z XIX wieku
Andriej Riabuszkin, Patrol strzelców przy Bramie Ilińskiej w Starej Moskwie

Pierwsze oddziały strzelców powstały w czasach Iwana Groźnego w latach 30. lub 40. XVI wieku z oddziałów arkebuzjerów zorganizowanych jeszcze przez Wasyla III. Początkowo oddziały te liczyły 3 000 wojska i rekrutowano do nich zarówno dzieci bojarów i dworiaństwo. Od 1550 do strzelców rekrutowano także ludzi, których ze sobą przyprowadzali bojarzy i którzy byli przysyłani przez miasta i wsie (ros. сборные люди, посошные люди). Służba była tu dożywotnia i dziedziczna.

Oddziały strzelców dzieliły się na: wyborowe (ros. выборные, czyli później moskiewskie) oraz miejskie (ros. городовые, grodzkie - z różnych miast Rosji). Strzelcy wyborowi ochraniali moskiewski Kreml, brali udział w uroczystościach jak i w działaniach wojennych, w odróżnieniu od strzelców miejskich, którzy stacjonowali w garnizonach, chronili granice i wypełniali polecenia miejskiej administracji.

Strzelcy podlegali pod Strielecki Prikaz (czyli specjalny urząd ds. strzelców), o którym pierwsze wspominki pochodzą z roku 1571[1]. Strzelcy miejscy byli także pod jurysdykcją wojewodów.

Strzelcy posiadali także jednolite umundurowanie[2] w postaci kaftanów, kołpaków, czy utwardzanych, filcowych czapek z klapami na poliki i kark, oraz wyszkolenie i uzbrojenie, na które składały się: początkowo arkebuzy, później piszczały (ros. Пищаль), berdysze[3], szable, w XVII wieku dodatkowo w piki i szpady wzorem pikinierów. Jeśli chodzi o uzbrojenie ochronne wszyscy strzelcy nosili tzw. żelazne czapki, czyli szłomy. Strzelcy pierwszoliniowi, którzy w późniejszym okresie walczyli z pikami, dodatkowo posiadali kolczugi lub napierśniki[4]. Niektórzy strzelcy, oficerowie, posiadali partyzany. Dodatkowo strzelcy posiadali bandoliery (берендейка) przewieszone przez lewe ramię, na którym znajdował się m.in. róg z prochem.

Nadrzędną jednostką organizacyjną strzelców był pribor (прибор), przemianowany później na prikaz, a w 1681 na pułk. Na czele priborów stali strzeleccy naczelnicy (стрелецкие головы), a na czele pułków - pułkownicy (полковники), z czego wszyscy musieli pochodzić z dworiaństwa i byli mianowani. Prikazy (pułki) dzieliły się na sotnie (сотни - 100 ludzi) i dziesiątki (десятки - 10 ludzi). Strzelcy mogli być zarówno konni tzw. strzemienni (стремянные - od słowa strzemię), jak i piesi (пешие).

Strzelcy żyli w wydzielonych, oddzielnych osiedlach, tzw. słobodach, a żołd i wyżywienie zapewniał im Skarb państwa. W niektórych rejonach Rosji strzelcy zamiast pieniędzy otrzymywali kawałki ziemi, należące do całego osiedla.

Strzelcy i polityka[edytuj | edytuj kod]

Wasilij Iwanowicz Surikow, Egzekucja strzelców po powstaniu w 1698

Pod koniec XVI wieku było około 20 000 - 25 000 strzelców, w 1681 około 55 000, z czego samych moskiewskich 22 500. Zajęcie się przez nich rzemiosłem i handlem było powodem dużych dysproporcji pomiędzy nimi[5]. Pomimo to strzelcy pokazali swoją bojową przydatność w wielu konfliktach: w czasie oblężenia Kazania w 1552, w czasie wojny w Liwonii, w wojnach inflanckich, w czasie wojen ze Szwecją i I Rzeczpospolitą w XVII wieku, a także na Krymie.

W 2. połowie XVII wieku jednak oddziały strzelców okazywały się przestarzałe i nieskuteczne w porównaniu z piechotą i rajtarią czyli tzw. pułkami nowego typu. Ciężka służba, częste opóźnienia w wypłacie żołdu, nadużycia lokalnej administracji i dowódców spowodowały udział strzelców w regularnych buntach (szczególnie tych najbiedniejszych) i powstaniach w XVII i na początku XVIII wieku: w buntach chłopskich na początku XVII wieku, później w latach 1670-1671 pod przywództwem Stiepana Razina, powstaniach miejskich (powstanie moskiewskie 1682, powstanie strzelców 1698, powstanie astrachańskie 1705-1706).

W tym czasie strzelcy stojący na szczycie hierarchii próbowali przeciągnąć główne siły na stronę rządzących. W końcu XVII wieku strzelcy moskiewscy brali aktywny udział w walce o władzę pomiędzy różnymi obozami politycznymi, zwłaszcza popierając dysydentów i okazując swoją wrogość wobec wszelkich nowości z zagranicy.

Zmierzch formacji[edytuj | edytuj kod]

Nikołaj Dmitriew Orenburski, Powstanie moskiewskie 1682

Po upadku Zofii Romanowej w 1689 na rzecz cara Piotra Wielkiego, nastąpił proces stopniowego ograniczania militarnego i politycznego znaczenia strzelców. 8 pułków strzelców moskiewskich zostało usuniętych z Moskwy do Biełgorodu, Sjewska i Kijowa.

Po powstaniu strzelców w 1689 i powstaniu w Azowie, Piotr I zarządził rozwiązanie tej formacji. Proces rozwiązywania został zatrzymany w 1700 roku po klęsce pod Narwą i najlepsze z pułków strzeleckich brały udział w Wielkiej Wojnie Północnej i w 1711 w III-ej wojnie rosyjsko-tureckiej. Stopniowo strzelcy wyborowi przekształcani byli w regularne wojsko, a strzelcy miejscy rozwiązywani. W latach 20. XVIII wieku ostatecznie strzelcy przestali istnieć, aczkolwiek w niektórych miastach przetrwali do końca XVIII wieku.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Moutchnik, Alexander (2006). Der Strelitzen-Aufstand von 1698, in: Volksaufstände in Russland, ed. by Heinz-Dietrich Löwe. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 163-196. ​ISBN 3-447-05292-9​.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Jeden z ważniejszych urzędów państwowych w Rosji w XVI i XVII wieku, istniał już w 1550 jako Strielecka Izba. Urząd ten odpowiadał za własność strzelców, aprowizację, żołd, a później także za ich podatki.
  2. Kolory umundurowania zależne były od miasta - zarówno wierzchnie, jak i kolor butów czy czapek.
  3. Służące przede wszystkim jako podpórki pod muszkiety.
  4. kylt.ru - Ce site est en vente! - Portail d'informations, infantry.kylt.ru [dostęp 2017-11-26].
  5. Doszło do pewnej integracji z kupcami u bogatszych, innym zaś bliżej było do chłopstwa.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]