Szkoła trywialna

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Szkoła trywialna (łac. trivialis co oznacza tani, pospolity, gminny) – w systemie szkolnictwa obowiązującym w Austrii i Austro-Węgrzech w XIX wieku szkoła o elementarnym poziomie nauczania. Szkoły trywialne zakładano we wsiach, miały zazwyczaj jednego lub dwóch nauczycieli[1].

Szkoły trywialne na ziemiach polskich[edytuj | edytuj kod]

Po I rozbiorze Polski (1772) cesarzowa Maria Teresa wprowadziła w Galicji w 1774 prawo[a], zgodnie z którym w każdej wsi i małym mieście winna powstać dwustopniowa szkoła trywialna o trzyletnim cyklu nauczania (stopień I – dwa lata, stopień drugi – jeden rok). W większych miastach i w siedzibach władz obwodowych organizowane być miały trzystopniowe czteroletnie „szkoły główne”. Szkoły trywialne były całodzienne, przedmiotem nauki były elementarne umiejętności czytania, pisania i rachowania, a metody nauczania ćwiczyły przede wszystkim pamięć, a dopiero potem „według potrzeby rozsądek i serce”. Obowiązkiem szkolnym od 1781 objęte były wszystkie dzieci w wieku od 6 do 12 lat[b]. Zgodnie z obowiązującym od 1787 prawem koszty utworzenia i utrzymania tych szkół ponosiła gmina, proboszcz i dziedzic wsi. Biedniejsze wsie organizowały na swym terenie w zastępstwie szkół trywialnych gorzej wyposażone szkoły parafialne, w których rolę nauczyciela pełnił miejscowy proboszcz.

Szkoły trywialne zreformowano na podstawie ustawy z 1805 roku wydanej przez cesarza Franciszka Habsburga, nie zmieniając jednak zasadniczo ani systemu szkolnego, ani zakresu nauczania, ale kładąc większy nacisk na germanizację szkolnictwa elementarnego; w szkołach trywialnych wykładowym językiem miał być niemiecki.

Wobec słabego rozwoju sieci szkół od 1812 roku ustawa ta nie była w praktyce egzekwowana aż do połowy wieku, kiedy liczba szkół w Galicji wzrosła.

Trzyletnia szkoła trywialna zazwyczaj nie wystarczała do tego, by po jej ukończeniu starać się o naukę w gimnazjum lub szkołach rzemieślniczych, toteż zdolniejsze bądź zamożniejsze dzieci kierowano po ukończeniu nauki w szkole trywialnej na co najmniej jeszcze jeden rok, do którejś z czteroletnich szkół głównych.

Szkoły parafialne w Eparchii przemyskiej[edytuj | edytuj kod]

W czasach zaborów w szkolnictwie ludowym dominowały szkoły parafialne. Jednak system austriacki nie uwzględniał ich w spisach (uznawano je za instytucje religijne i cerkiewne); dlatego nie ingerowano w ich działalność, za którą odpowiadali parochowie i władze diecezjalne. W 1780 roku na zjeździe duchowieństwa w Walawie postanowiono, że w każdej parafii wiejskiej powinien być Bakałarz do posługi cerkiewnej, którego obowiązkiem byłoby też uczenie dzieci w szkole zgodnie z przyjętymi zasadami. W szkolnictwie państwowym kwalifikacje kandydatów do stanu nauczycielskiego, określała ustawa z 1805 roku, ale również władze diecezjalne dostosowały swoje wymagania w szkołach parafialnych. Zdobycie kwalifikacji wymagało odbycie pod nadzorem parocha i urzędu dziekańskiego, przynajmniej rocznego stażu jako pomocnik nauczyciela. Po pomyślnej opinii kandydat na nauczyciela zdawał egzaminy przed komisją dziekańską i konsystorzem diecezjalnym. Tak pozyskani nauczyciele byli absolwentami szkół parafialnych lub trywialnych, ich zakres umiejętności minimalnie przewyższał wiedzę absolwentów dwu-klasowych szkół trywialnych[2].

Prawdopodobnie pod wpływem zmian w szkolnictwie państwowym w Galicji w 1816 roku, również Unicki konsystorz wydał w 1817 roku instrukcję wymagań dla kandydatów na nauczycieli. Nauczyciel był zobowiązany czytać i pisać w języku polskim i ruskim, znać obrządek cerkwi, arytmetykę, początkową znajomość dydaktyki i manipulacji szkolnej. Z powodu braku Ukraińców zatrudniano czasem Polaków, którzy nie znali języka ukraińskiego; ustawą z 28 listopada 1818 roku, pozwolono na czasowe zatrudnianie Polaków, aż do czasu wykształcenia własnych kadr ukraińskich. Nauczaniem zajmowali się diacy (kantorzy cerkiewni), przeważnie synowie lub krewni parocha lub służby cerkiewnej. W 1816 roku austriacy nadzór nad szkolnictwem ludowym powierzyły cerkwi, a parochowie ustępowali miejsca diako-nauczycielom[2].

W 1817 roku założono w Przemyślu Diakowszczytelski Instytut (Instituos Cantorum et Magistrorum Scholae), a 24 lipca 1816 roku rozesłano apel do parochów o datki na założenie Instytutu. Instytut Diakowszczytelski zainaugurował działalność (kierownik ks. Jan Mogilnicki), a 24 sierpnia 1818 roku został zatwierdzony przez władze austriackie, było to pierwsze w Galicji tzw. ukraińskie Seminarium Pedagogiczne, o jego utworzenie postarał się Eparcha Przemyski w latach 1818-1847 Jan Snigurski. W 1820 roku jego dyrektorem został były rektor greckokatolickiego Generalnego Seminarium Duchownego we Lwowie dr. Jan Ławrowski, który opracowywał i tłumaczył podręczniki metodyki nauczania dla nauczycieli szkół parafialnych, a rok później wydał elementarz. W 1818 roku było 10 uczniów, a w 1865 roku było 30 uczniów. Nie posiadali oni pełnych kwalifikacji pedagogicznych, dlatego nazywano ich jako Adjutores (pomocnik nauczyciela)[2].

W 1815 roku było 20 szkół trywialnych koedukacyjnych. Po 1816 roku rozpoczął się proces tworzenia ruskich szkół trywialnych. W latach 1830-1867 było 167 szkół trywialnych koedukacyjnych i dwie szkoły trywialne żeńskie. Po raz pierwszy w 1805 roku wydano ustawę państwową o przysposobieniu kandydatów na nauczycieli do szkół ludowych. Przy każdej szkole głównej cyrkułu zorganizowano 3 miesięczne kursy, po odbyciu kursu był egzamin teoretyczny i praktyczny przed nadzorcą okręgu szkolnego. Pierwszym etapem było stanowisko nauczyciela pomocniczego, a następnym etapem była roczna praktyka w charakterze nauczyciela młodszego. Mając 20 lat otrzymywali patent nauczycielski, po zdaniu egzaminu ustnego i pisemnego przed konsystorzem biskupim otrzymywali posadę nauczycielską. W 1819 roku utworzono roczne kursy Preparandy, które w 1855 roku zostały zmienione na preparandy 2-letnie. Na kursach dla kandydatów na nauczycieli dla szkół trywialnych i parafialnych, wykładano przedmioty przygotowujące do funkcji organisty lub diaka, przedmioty szkoły ludowej, pedagogikę i metodykę. Po ukończeniu kursu był egzamin końcowy, upoważniający do otrzymania posady nauczycielskiej w Szkołach Głównych i 3-klasowych Szkołach trywialnych. Kobiety początkowo nie miały kursów, tylko pobierały naukę zawodową u bardziej uzdolnionego nauczyciela, a następnie zdawały egzaminy. W 1856 roku utworzono preparandy żeńskie. W 1862 roku utworzono drugą preparandę męską przy Rzymsko-Katolickiej Szkole Głównej w Jarosławiu, na początku było 22 uczniów[2].

W 1867 roku powstała Rada Szkolna Krajowa, która w 1868 roku objęła w posiadanie 10 preparand. Było 7 preparand męskich: we Lwowie (Rzymsko-katolicka i Greckokatolicka), Krakowie, Tarnowie, Jarosławiu, Przemyślu, Buczaczu. A także 3 preparandy żeńskie: w klasztorze PP. Prezentek w Krakowie, u sióstr Benedyktynek w Staniątkach, w Przemyślu. W 1868 roku utworzono czwartą preparandę żeńską w klasztorze PP. Benedyktynek, obrządku Ormiańskiego we Lwowie. W 1871 roku zlikwidowano preparandy i utworzono Seminaria Nauczycielskie: męskie - we Lwowie, Krakowie, Nowym Sączu, Rzeszowie, Stanisławowie, Tarnopolu i żeńskie - we Lwowie, Krakowie, Przemyślu[3].


Tabela frekwencji szkolnej na terenie Diecezji Przemyskiej obrządku łacińskiego
Rok Szkoły trywialne Szkoły parafialne Liczba uczniów Liczba uczniów niedzielnych Liczba dzieci zdolnych do szkoły
1810 75 47 8669 91642
1820 80 37 9799 98156
1821 83 41 9730 85593
1823 68 13 7735 71053
1829 67 44 8254
1830 68 45 9005
1831 67 46 8685
1832 66 46 8149
1833 66 41 7415
1835 68 31 7844
1836 67 32 8698
1837 68 31 8813
1838 68 30 8274
1839 68 32 8159
1840 68 36 8791
1841 68 48 8974
1842 68 42 9601
1845 67 96 17067
1846 68 118 18313 (20%) 95748
1853 68 100 11360 102828
1855 68 82 10240 102600
1857 73 97 10223 2114 137763
1858 79 92 11808 2791 141291
1859 87 113 15471 (10 %) 3049 (2 %) 144829
1860 99 100 16564 2804 122823

Tabela szkół na terenie Greckokatolickiej Eparchii Przemyskiej[edytuj | edytuj kod]

Rok Szkoły
trywialne
ruskie
Szkoły
parafialne
ruskie
Liczba
parochii
Liczba
capellani
Liczba
cooperatur
Liczba
wiernych
1830 43 361 575 133 46 762648
1831 41 374 570 132 49 774433
1835 38 411 564 136 50 768458

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. W grudniu roku 1774. wprowadzono w życie terezyański porządek szkolny (Allgemeine Schulordnung) w całej Austrii. Ustawa szkolna terezyańska odróżniała trzy kategorye szkół ludowych, a mianowicie
    • szkoły trywialne, które istnieć powinny w każdej parafii, zakładane kosztem wspólnym gromad i dominiów,
    • szkoły główne, w miastach obwodowych,
    a nadto w stolicy każdego kraju koronnego należało zorganizować
    • szkołę normalną, zwaną także wzorową (Musterschule).
  2. Od 1826 – również młodzież do 15 lat.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stanistaw Gruiński. Dzieje szkolnictwa ludowego w Galicii część I. (Czasy przed zaprowadzeniem autonomii 1772-1861).. . Wydana we LWOWIE.: Nakładem Polskiego Towarzystwa Pedagogicznego. I. Związkowa drukarnia we Lwowie, ulica Liudego I. 1916.- Repozytorium Cyfrowe ŚBC.. 
  2. a b c d Roman Pelczar. "Kształcenie kadry nauczycielskiej dla ruskich (ukraińskich) szkół ludowych z obszaru greckokatolickiej Diecezji Przemyskiej w okresie przed autonomią Galicji". (Praca naukowa Akademii im. Jana Długosza w Częstochowie). Rocznik Polsko-Ukraiński. 2014. tom XVI, strony 263-279
  3. Kujawsko-Pomorska Biblioteka Cyfrowa "Szkolnictwo ludowe w Galicji w swym rozwoju liczebnym od roku 1868 do roku 1909 z uwzględnieniem stosunków hygienicznych" Zestawił Bolesław Adam Baranowski. We Lwowie 1911. Nakładem Wydawnictwa "Rodziny i Szkoły". strona 34