Szympans

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy rodzaju zwierząt. Zobacz też: Szympans zwyczajny, Szympans karłowaty.
Szympans
Pan
Oken, 1816
Okres istnienia: 6–0 mln lat temu
Głowa szympansa – rysunek z 1887
Głowa szympansa – rysunek z 1887
Systematyka
Domena eukarionty
Królestwo zwierzęta
Typ strunowce
Podtyp kręgowce
Gromada ssaki
Podgromada żyworodne
Infragromada łożyskowce
Rząd naczelne
Rodzina człowiekowate
Podplemię Panina
Rodzaj szympans
Zasięg występowania
Mapa występowania
czerwonyPan paniscus
pozostałe kolory – podgatunki Pan troglodytes
Młody samiec P. troglodytes
Bonobo

Szympans (Pan) – rodzaj dużej, człekokształtnej małpy wąskonosej z rodziny człowiekowatych, obejmujący dwa odrębne gatunki: szympans zwyczajny (Pan troglodytes) i szympans karłowaty (Pan paniscus) zwany również bonobo. Obydwa gatunki są najbliżej spokrewnione z rodzajem Homo. Karol Linneusz w swojej pracy Systema Naturae (10th edition, 1758) zaklasyfikował szympansa w rodzaju Homo pod nazwą systematyczną Homo nocturnus – nocny człowiek. Dopiero w 1775 Blumenbach wprowadził nazwę Pan troglodytes.

Nazwą szympans określa się zarówno rodzaj Pan jak i każdego z przedstawicieli obydwu gatunków. W artykule przyjęto nazwę szympans dla Pan troglodytes oraz bonobo dla Pan paniscus.

Występowanie[edytuj]

Terenem naturalnego występowania obydwu gatunków jest zachodnia i środkowa Afryka równikowa – od Sierra Leone i Gwinei przez dorzecze Kongo do Jeziora Tanganika i Jeziora Wiktorii. Żyją w dżunglach, na sawannie oraz w górskich lasach.

Morfologia[edytuj]

Wzrost – samiec do 170 cm, samica do 130 cm, średnio 90 cm.
Waga – w stanie dzikim: samiec do 40 kg, samica ok. 30 kg, w niewoli: samiec do 90 kg, samica do 80 kg[1].

Futro zwykle czarne, z wiekiem siwieje, a u starych osobników włosy wypadają (łysieją). Twarz nieowłosiona[1].

Przeciętny bonobo jest nieco mniejszy, ma bardziej smukłe ciało, dłuższe kończyny i ciemniejszą sierść.

Ewolucja[edytuj]

Oba te gatunki, według datowania genetycznego, rozdzieliły się około 1,5–3 mln lat temu[potrzebny przypis]. Badania kodu genetycznego opublikowane w roku 2006 wykazały, że DNA szympansów różni się od ludzkiego o ok. 6% (wcześniejsze badania szacowały tę różnicę na 1,5%)[2][3]. Szympansy oddzieliły się od ewolucyjnej linii Homo ok. 6–4 mln lat temu (Groves, 2001)[potrzebny przypis].

Zachowanie[edytuj]

Typową cechą zachowania szympansów jest budowa gniazd, umieszczonych na drzewie od 5 do 40 m nad ziemią. Zbudowane są z powyginanych i połamanych gałęzi splecionych tak, że tworzą one platformę, pokrywaną następnie drobnymi gałązkami. W porze deszczowej wędrujące zazwyczaj szympansy budują dzienne gniazda, w których spędzają większość czasu. Resztę poświęcają na poszukiwanie rozmaitego pożywienia w pobliżu dolnego piętra lasu. Gromady szympansów mają skomplikowaną organizację społeczną. Rozpraszają się w poszukiwaniu pokarmu lub „zaopatrują się” na określonym, stałym obszarze. Potrafią zapamiętać dokładną lokalizację produkujących najwięcej owoców drzew, spośród ponad 12 000 innych. Mogą decydować się na dłuższe podróże, by dotrzeć do miejsc, w których znajdują się ich ulubione drzewa[4]. Szympans, uważany za najbardziej ekspresyjne ze zwierząt, okazuje uczucia wieloma gestami i minami. Wydęcie warg w odruchu zaciekawienia lub niesmaku można porównać do wyrażanych w podobny sposób przez człowieka sceptycyzmu lub wątpliwości. Uśmiech oznacza zadowolenie. Kiedy jest zamyślony lub zaniepokojony przybiera najmniej dramatyczną ze wszystkich min. Szympansowi, jakby uśmiechniętemu od ucha do ucha, wcale nie jest do śmiechu; przeciwnie, jest wtedy najprawdopodobniej strapiony lub nieszczęśliwy. Małe szympansy znajdują się w centrum uwagi stada. Często inne młode opiekują się nimi równie troskliwie jak matki. Szympansy zaczynają się wzajemnie pielęgnować w wieku około 10 miesięcy. Żyją do 40 lat.

Gatunki[edytuj]

Przypisy

  1. a b Dżungla. Warszawa: "Świat Książki", 1997, s. 78. ISBN 83-7129-804-8.
  2. J.R. Minkel: Human-Chimp Gene Gap Widens from Tally of Duplicate Genes (ang.). Scientific American, 2006-12-19. [dostęp 2015-09-19]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-07)].
  3. Demuth JP, Bie TD, Stajich JE, Cristianini N, Hahn MW. The Evolution of Mammalian Gene Families. „PLoS ONE”, s. e85, 2006. DOI: 10.1371/journal.pone.0000085. 
  4. Chimps mentally map fruit trees (ang.). BBC – Earth News, 2009-08-06. [dostęp 8 czerwca 2009].
  5. Hominidae (ang.). Mikko's Phylogeny Archive. [dostęp 2009-08-14].

Bibliografia[edytuj]

  1. Jane Goodall „Przez dziurkę od klucza. 30 lat obserwacji szympansów nad potokiem Gombe”, 1997, ISBN 83-86669-62-4
  2. Dżungla. Warszawa: "Świat Książki", 1997. ISBN 83-7129-804-8.

Zobacz też[edytuj]