Tadeusz Sendzimir

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Tadeusz Sendzimir
Ilustracja
Wizerunek Tadeusza Sendzimira na muralu w Szczecinie
Imię przy narodzeniu Tadeusz Sędzimir
Data i miejsce urodzenia 15 lipca 1894
Lwów
Data i miejsce śmierci 1 września 1989
Jupiter
Przyczyna śmierci udar mózgu
Miejsce spoczynku cmentarz w Bethlehem
Zawód, zajęcie inżynier, wynalazca
Alma Mater Politechnika Lwowska
Odznaczenia
Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski

Tadeusz Sendzimir pol. Tadeusz Sędzimir[a] (ur. 15 lipca 1894 we Lwowie, zm. 1 września 1989 w Jupiter na Florydzie[1][2][3]) – polski inżynier i wynalazca zwany „Edisonem metalurgii”[4]. Najbardziej znany z trzech wynalazków: metody ciągłego cynkowania ogniowego (znanej współcześnie jako proces Sendzimira), linii produkcyjnej do ciągłego walcowania blachy na zimno oraz tzw. walcarki planetarnej[5].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

Urodził się we Lwowie. Był synem Kazimierza Sędzimira urzędnika państwowego w biurze nadzoru kopalń soli oraz Wandy z Jaskłowskich. Oboje rodzice po edukacji w Krakowie i Wiedniu osiedlili się na stałe we Lwowie. Rodzina Sędzimirów wywodzi się spod Krakowa ze starej szlachty polskiej i pieczętowała się herbem Ostoja. Tadeusz był najstarszym z czworga rodzeństwa, we Lwowie ukończył IV Gimnazjum Klasyczne i Wydział Mechaniczny Politechniki Lwowskiej. Miał czworo dzieci: inżyniera Michała, śpiewaka Stanisława, ekologa Jana Piotra oraz dziennikarkę Wandę[6].

Kariera zawodowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas I wojny światowej pracował w kijowskich warsztatach samochodowych, a następnie w Rosyjsko-Amerykańskiej Izbie Handlowej, gdzie płynnie opanował język angielski oraz rosyjski. Pod koniec wojny wyjechał przez Władywostok do Szanghaju, gdzie założył pierwszą w Chinach fabrykę śrub, drutu i gwoździ.

W roku 1929 na krótko wyjechał do USA, gdzie zaprojektował linię galwanizacyjną w Butler w Pensylwanii. Rok później powrócił do Polski. W 1932 w Nowym Bytomiu uruchomiono walcarkę według jego pomysłu, a w 1933 w Kostuchnie (obecnie dzielnica Katowic) zbudował cynkownię stosującą pierwszą w świecie linię technologiczną ciągłego wyżarzania i cynkowania blach stalowych na skalę przemysłową według tzw. procesu Sendzimira, którego był wynalazcą. Zakład ten po raz pierwszy umożliwiał cynkowanie w sposób, który nie generował trujących oparów i wyziewów kwasów. Prezydent Mościcki, który również był wynalazcą i z wykształcenia chemikiem, zwiedzając Kostuchnę stwierdził zdziwiony – „To nie cynkownia, to sanatorium”[7]. W maju 1934 opracował i uruchomił w Hucie Pokój oryginalną linię produkcyjną do walcowania cienkiej blachy na zimno wedle własnego pomysłu. Cały proces oparty był na walcowaniu blachy z równoczesnym jej rozciąganiem. Linia pracowała przez kilkadziesiąt lat, produkując początkowo 400 ton blachy miesięcznie, by po ulepszeniach osiągnąć tuż przed wybuchem wojny wydajność 1000 ton.

Schemat walcarki dwudziestowalcowej opatentowanej przez Tadeusza Sendzimira
Schemat walcarki planetarnej opatentowanej przez Tadeusza Sendzimira

Jego wynalazek spotkał się z olbrzymim zainteresowaniem za granicą. W 1935 roku walcownię i cynkownię pomysłu Sendzimira zakupiła francuska Fabrique de Fer de Maubeuge, instalując ją we francuskim mieście Louvroil. Podobnego zakupu dokonała inna francuska firma Chatillon Commentry oraz angielska firma John Summers. W 1938 roku kolejną licencję zakupiła amerykańska firma Armco Steel, piąta na świecie potęga przemysłu stalowego. Nadzorując instalacje urządzeń według swoich pomysłów, Tadeusz Sendzimir w 1935 roku wyjechał do Paryża, a w 1938 do USA, tam zastał go wybuch II wojny światowej. Po wojnie pozostał na emigracji, gdzie nadal prowadził swą firmę specjalizującą się w projektowaniu maszyn do obróbki metalu. Był posiadaczem 120 patentów w górnictwie i metalurgii, z czego 73 w USA. Należał do znanych inżynierów polskiej emigracji. We wczesnych latach 80. ponad 90% światowej stali nierdzewnej przechodziło przez proces Sendzimira.

W Stanach Zjednoczonych Sędzimir zrealizował swój trzeci najbardziej znany wynalazek, tzw. walcownię planetarną, umożliwiającą walcowanie na gorąco. Urządzenie dzięki układowi małych walców roboczych umieszczonych na obwodzie dużych, wspierających walców umożliwiała w jednym przejściu zmienienie 200-milimetrowego bloku w 2-milimetrową blachę. Uproszczało to znacznie dotychczasową technikę walcowania wymagającą wielokrotnych przejść materiału do uzyskania tego samego stopnia rozwalcowania. Pomysł został uznany za rewolucyjny i doczekał się szeregu wdrożeń w fabrykach amerykańskich, angielskich, szwedzkich, kanadyjskich i japońskich. Walcarki planetarne wykorzystywane są szczególnie w produkcji blachy ze stali szlachetnych.

W początkowych czasach komunizmu jego nazwisko nie było jednak wymieniane w polskich encyklopediach pomimo wielu zasług oraz międzynarodowych sukcesów wielu jego wynalazków. Zmieniło się to dopiero po dojściu do władzy Edwarda Gierka. Pod koniec życia założył wraz z żoną Fundację Sendzimira, która do dzisiaj propaguje zasady zrównoważonego rozwoju w Polsce. Dziś fundacja jest prowadzona m.in. przez jego syna, Jana Sendzimira.

Tadeusz Sendzimir zmarł wskutek udaru, został pochowany na cmentarzu w Bethlehem pod Waterbury (Connecticut) w trumnie z ocynkowanej stali, sporządzonej ściśle według jego technologii.

Tytuły i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

  • w 1949 roku Amerykański Instytut Cynkowania nadał mu odznaczenie za „fundamentalne osiągnięcia w sztuce cynkowania”.
  • w 1964 otrzymał Złoty Medal Międzynarodowego Zrzeszenia Galwanizatorów.
  • w 1965 Złoty Medal Brytyjskiego Instytutu Żelaza i Stali im.Bessemera.
  • w 1973 roku Senat Akademii Górniczo-Hutniczej w Krakowie nadał mu tytuł doktora honoris causa[8].
  • w Szwecji przyznano mu Złoty Medal Brinella przyznawany przez Akademię Nauk Technicznych.
  • w 1985 Institute of Materials, Minerals and Mining przyznał mu złoty medal im. Bessemera za innowacje.
  • 4 maja 1990 nadano jego imię hucie w Nowej Hucie, zwanej dawniej Hutą im. Lenina.
  • za wybitne zasługi odznaczony Krzyżem Oficerskim Orderu Polonia Restituta.

Opinie o Sendzimirze[edytuj | edytuj kod]

W końcu lat 50. jedno z najbardziej fachowych pism branży stalowej „Metal Bulletin” przedstawiając sylwetkę Tadeusza Sendzimira oceniało: „Wielu fachowców dało swe nazwiska poszczególnym fazom procesów metalurgicznych, ale nieliczni z nich osiągnęli taką sławę jak Bessemer, Thomas czy Siemens. W ciągu ostatnich dwudziestu lat pojawiło się nowe nazwisko, które powinno być niewątpliwie dodane do tych gigantów: nazwisko Sendzimira. Ten niezwykły wynalazca jest bowiem autorem trzech fenomenalnych procesów technologicznych...”[7]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Urodził się jako Tadeusz Sędzimir, ale w USA zmienił pisownię nazwiska na „Sendzimir” ze względu na problem z polskimi znakami diakrytycznymi.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Sendzimir Tadeusz. W: Encyklopedia [on-line]. PWN. [dostęp 2017-04-25].
  2. Vanda Sendzimir: Steel will: the life of Tad Sendzimir. Nowy Jork: Hippocrene Books, 1994. ISBN 0-7818-0169-9.
  3. Polonia Technica, Inc.. [dostęp 20 maja 2011].
  4. Jan Forowicz: Sendzimirowie (I). lwow.com.pl, 2007. [dostęp 2014-07-15].
  5. Publikacja w otwartym dostępie – możesz ją bezpłatnie przeczytać Adam Barylski, Tadeusz Sendzimir (1894–1989). Życie i twórczość wybitnego wynalazcy, „Technika chłodnicza i klimatyzacyjna”, 12, 2008, s. 520–523 [dostęp 2017-04-25].
  6. Adam Mazurkiewicz, 2017: Tadeusz Sendzimir. Mówią wieki, 11, s. 75.
  7. a b Olgierd Budrewicz, Orzeł na gwiaździstym sztandarze Interpress, Warszawa 1979.
  8. Doktoraty honoris causa nadane przez AGH. agh.edu.pl. [dostęp 23 lutego 2011].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

  • Fundacja Sendzimira. [dostęp 24 września 2008].
  • Tadeusz Sendzimir. W: Polonia Technica [on-line]. Stowarzyszenie Inżynierów i Techników Polskich w Stanach Zjednoczonych, 2011. [dostęp 2014-07-15].