Teoria spiskowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Teorie związane z atakiem na World Trade Center 11 września 2001 zakładają, że był on przygotowany przez rząd Stanów Zjednoczonych, dzięki czemu prezydent George W. Bush uzyskał pretekst do wypowiedzenia wojny terroryzmowi (także na terenie Stanów Zjednoczonych) i interwencji militarnej w Iraku.

Teoria spiskowa – stojące w opozycji do oficjalnie uznanej wersji wyjaśnienie zaistniałego faktu, rodzące się z przeświadczenia o istniejącym spisku, którego celem jest zatajenie prawdy przed opinią publiczną.

Przykładami są twierdzenia dotyczące: dominacji ekonomicznej, politycznej, militarnej, znajdujące wyraz w teorii o nowym porządku świata czy kwestionujące prawdziwość lądowania człowieka na Księżycu. Kolejnym przykładem teorii spiskowych są spiskowe teorie dziejów, które starają się objaśnić przyczynowość procesów historycznych w sposób odmienny i krytyczny do oficjalnie głoszonych.

Charakterystyka[edytuj]

Większość badań nad teoriami spiskowymi przeprowadzono w latach 90. XX wieku i pierwszym dziesięcioleciu XXI wieku[1]. Teorie spiskowe łączą w sobie zwykle podobne cechy. Keeley wymienia ich 5. Do swojego zaistnienia teorie spiskowe potrzebują oficjalnej wersji wydarzeń, którą następnie teoria spiskowa może obalić. Zamysły i motywy konspiratorów są zawsze negatywne; trudno, zdaniem Keeleya, znaleźć teorię, w której konspiratorzy mieliby w sekrecie czynić coś dobrego. Sporna jest tu interpretacja słowa negatywna, bowiem jej pojęcie może się różnić w zależności np. od wyznawanej religii – osoba robiąca coś obiektywnie złego może być przekonana, że wykonuje zamysł Boga i tym samym czyni coś dobrego. Ponadto teorie spiskowe zwykle wiążą ze sobą wydarzenia niepowiązane. Zdaniem zwolenników teorii spiskowych konspiratorzy starają się ukryć informacje na temat konkretnych zdarzeń. Podstawowym materiałem, na podstawie którzy się teorie spiskowe, są dane błądzące (errant data) dwóch rodzajów – niewyjaśnione przez oficjalne raporty dane oraz dane, które oficjalnym raportom zaprzeczają[2]. Uscinski i Parent wymienili 4 elementy charakteryzujące każdą teorię spiskową: dotyczą one grupy ludzi, działań prowadzonych w tajemnicy, mają na celu zmienić pewne instytucje, ukryć prawdę lub zapewnić komuś zyski oraz dotyczą działań, które prowadzone są kosztem ogółu[3]. Teorie spiskowe dotyczą pewnych grup, ważnych wydarzeń, śmierci znanych osób czy kryzysów i epidemii. Wśród osób wierzących w teorie spiskowe występuje szczególny przykład stereotypu – stereotyp spiskowy. Zazwyczaj o stereotypach mówi się, gdy opisują one typowego członka danej grupy. Stereotyp spiskowy jest poznawczą reprezentacją zbiorowego wroga i stanowi reprezentację grupy jako całości – odrębnego bytu. To temu zbiorczemu bytowi przypisuje się działania konspiracyjne[4]. Sam termin „teoria spiskowa” jest niemal zawsze nacechowany negatywnie[5][6], w przeciwieństwie na przykłąd to „teorii naukowej”. Zdaniem profesor Rebecci Moore wśród historyków używanie terminu „teoria spiskowa” służy do podkreślenia braku obiektywizmu lub fałszywości danych poglądów[5].

W jednym z badań autorzy zasugerowali, że teorie spiskowe przybierają formę quasi-religijną; ich treść, forma i funkcja są podobne jak w religiach, jednak brakuje im (oraz ich wyznawcom) zorganizowanej formy charakterystycznej dla instytucji religijnych[7].

Zwolennicy teorii spiskowych[edytuj]

W 2014 nakładem Oxford University Press ukazała się książka American Conspiracy Theories autorstwa Josepha E. Uscinskiego and Josepha M. Parenta. Badacze doszli do wniosku, że zwolenników teorii spiskowych można znaleźć wśród osób w każdym w wieku, o różnej płci, narodowości, zamożności, przekonaniach politycznych, stopniu wykształcenia i statusie zawodowym. Skłonne do wiary w teorie spiskowe są, zdaniem badaczy, zarówno osoby o poglądych lewicowych, jak i prawicowych, jednak różnią się w tym. Osoby o poglądach lewicowych są bardziej skłonne wierzyć, że media i partie polityczne są sterowane przez bogatych kapitalistów i korporacje, zaś konserwatyści, że wspomniane podmioty są kontrolowane przez naukowców i lewicę. Zauważyli również, że w pewne teorie spiskowe są bardziej skłonne wierzyć osoby o określonych poglądach politycznych czy narodowości (badali między innymi białych Amerykanów i Afroamerykanów). Ponadto odnotowali, że odsetek wierzących w teorie spiskowe różni się u osób o różnym wykształceniu: wśród badanych przezeń osób, które nie ukończyły amerykańskiego odpowiednika szkoły średniej, 42% miało predyspozycje do wiary w teorie spiskowe, zaś wśród osób, które ukończyły studia, odsetek ten wynosił 23%[3] (w 2017 ukazały się badania wyjaśniające, skąd biorą się różnice w postrzeganiu teorii spiskowych zależnie od edukacji[8]). W jednym z badań, w którym analizowano wypowiedzi osób dyskutujących nad wydarzeniami z 11 września 2001, autorzy wywnioskowali, że osoby wierzące w teorie spiskowe nie lubią, gdy ich przekonania nazywa się w ten sposób, gdyż niesie to ze sobą społeczną stygmatyzację[1].

Funkcje[edytuj]

Badacze myślenia spiskowego są zgodni co do funkcji pełnionych przez teorie spiskowe – pozwalają na łatwe wyjaśnienie nieprzyjemnych zdarzeń, takich jak kryzysy czy epidemie, oraz zapewniają poczucie bezpieczeństwa. Z obawą o zdrowie i życie są związane biologiczne i medyczne teorie spiskowe[4]. Takie teorie spiskowe mogą jednak nieść negatywne konsekwencje. Przykładem są tu teorie spiskowe głoszące, jakoby wirus HIV nie był odpowiedzialny za wywoływanie AIDS, globalne ocieplenie było manipulacją, a szczepienia i genetycznie modyfikowana żywność były niezdrowe. Prowadzą one do nieefektywności działań na rzecz zdrowia publicznego, oporu przed oszczędzaniem energii oraz alternatywnymi jej źródłami oraz spadku wyszczepialności[6].

Źródła myślenia spiskowego[edytuj]

Wiara w spiski zależy od różnych czynników[4]. Im wyższe wykształcenie danej osoby, tym mniej prawdopodobne, że będzie ona wierzyć w teorie spiskowe. Dzieje się tak dlatego, że ludzie bardziej wykształceni są mniej skłonni szukać prostych rozwiązań dla skomplikowanych problemów[8]. Wydarzenia często są skomplikowane, a relacje z ich przebiegu sprzeczne. Efekt potwierdzenia powoduje przywiązywanie większej wagi do dowodów potwierdzających wcześniejsze poglądy i ignorowanie dowodów przeczących przyjętym poglądom. Człowiek ma tendencję do odnajdowania związków i sensu w otaczającym go świecie, czasami także w przypadkowych zjawiskach (apofenia). Teoriom spiskowym sprzyja też nastawienie na proporcjonalność efektu – przekonanie, że wielkie wydarzenia są konsekwencją wielkich przyczyn. Teorie spiskowe mogą się również brać z projekcji własnej osobowości[9]. W jednym z badań wykazano, że tym silniejsza jest wiara w teorie spiskowe, im mniejsza jest zdolność do myślenia analitycznego i otwartość umysłu, a tym większa jest skłonność do myślenia intuicyjnego[10]. Do myślenia spiskowego przyczynia się również brak poczucia bezpieczeństwa w społeczeństwie oraz przynależność do mniejszości. W badaniach czarnoskórzy respondenci chętniej wierzyli w spiski, nawet jesli nie miały one żadnego związku z rasami. Prócz tego do myślenia spiskowego predystynuje niska samoocena i zewnętrzne umiejscowienie kontroli[4]. Wiara w teorie spiskowe jest pozytywnie skorelowana z wiarą w zjawiska paranormalne oraz schizotypią[1].

Przykłady teorii spiskowych[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Teorie spiskowe.

Przykładem teorii spiskowej jest kłamstwo oświęcimskie[11]. Jednym z kłamców jest David Irving[12], co ujawniła Deborah Lipstadt w swojej książce Denying the Holocaust[13]. W wyniku tego David Irving wytoczył autorce proces proces o zniesławienie, który przegrał[14]. Irving zdecydował się na proces w Anglii, ponieważ zgodnie z angielskim prawem Deborah Lipstadt musiała udowodnić winę Davida Irvinga – nie stosuje się domniemania niewinności, które miałoby zastosowanie, gdyby proces został wytoczony w Stanach Zjednoczonych[14]. Na podstawie zdarzeń, głównie samego procesu, który formalnie został wytoczony przeciwko wydawcy[14]Penguin Books – w 2016 roku został wydany film Kłamstwo (ang. Denial)[15].

Przypisy

  1. a b c Michael J. Wood & Karen M. Douglas. “What about building 7?” A social psychological study of online discussion of 9/11 conspiracy theories. „Frontiers in Psychology”. 4, 2013. 
  2. Krzysztof Szymanek. O teoriach spiskowych. „Folia Philosophica”. 30, s. 259-281, 2012. 
  3. a b Michael Shermer. Conspiracy central. Who believes in conspiracy theories – and why. „Scientific American”. 311 (6), 2014. 
  4. a b c d Monika Grzesiak-Feldman. Prawicowy autorytaryzm oraz orientacja na dominację społeczną jako predyktory różnych form myślenia spiskowego. „Psychologia Społeczna”. 7 (20), s. 48–63, 2012. ISSN 1896-1800. 
  5. a b Piotr Łukowski. Sens wyrażenia ‘teoria spiskowa’, czyli jak odróżnić teorię spiskową od niespiskowej. „Hybris”. 33, 2016. ISSN 1689-4286. 
  6. a b Ted Goertzel. Conspiracy theories in science. „EMBO Reports”. 11 (7), s. 493–499, 2010. 
  7. Bradley Franks, Adrian Bangerter & Martin W. Bauer. Conspiracy theories as quasi-religious mentality: an integrated account from cognitive science, social representations theory, and frame theory. „Frontiers in Psychology”, 2013. 
  8. a b Jan‐Willem van Prooijen. Why Education Predicts Decreased Belief in Conspiracy Theories. „Applied Cognitive Psychology”. 31 (1), s. 50–58, 2017. 
  9. Thea Buckley: Why Do Some People Believe in Conspiracy Theories?. Scientific American, 2015. [dostęp 4 czerwca 2017].
  10. Swami V, Voracek M, Stieger S, Tran US, Furnham A. Analytic thinking reduces belief in conspiracy theories. „Cognition”. 133 (3), s. 572-85, 2014. 
  11. Andrew E. Mathis. Holocaust Denial, a Definition. „The Holocaust History Project”, 2014. 
  12. Ivan Hare: Extreme speech and democracy. Oxford New York: Oxford University Press, 2009. ISBN 0199601798. (ang.)
  13. Edward Alexander. Denying the Holocaust, by Deborah Lipstadt. „Commentary”, s. 493–499, 1993. 
  14. a b c Mateusz Zimmerman: Irving – skompromitowany fałszerz historii (pol.). 20 marca 2017. [dostęp 2017-06-04].
  15. Kłamstwo w bazie filmpolski.pl

Zobacz też[edytuj]

Bibliografia[edytuj]